મત્સ્ય પુરાણ · અધ્યાય 21

કથં સત્ત્વરુતજ્ઞો ઽભૂદ્ બ્રહ્મદત્તો ધરાતલે
તચ્ચાભવત્કસ્ય કુલે ચક્રવાકચતુષ્ટયમ્ ॥

કથં સત્ત્વરુતજ્ઞો ઽભૂદ્ બ્રહ્મદત્તો ધરાતલે
તચ્ચાભવત્કસ્ય કુલે ચક્રવાકચતુષ્ટયમ્ ॥

તસ્મિન્નેવ પુરે જાતાસ્ તે ચ ચક્રાહ્વયાસ્તદા
વૃદ્ધદ્વિજસ્ય દાયાદા વિપ્રા જાતિસ્મરાઃ પુરા ॥

ધૃતિમાંસ્તત્ત્વદર્શી ચ વિદ્યાચણ્ડસ્ તપોત્સુકઃ
નામતઃ કર્મતશ્ચૈતે સુદરિદ્રસ્ય તે સુતાઃ ॥

તપસે બુદ્ધિરભવત્ તદા તેષાં દ્વિજન્મનામ્
યાસ્યામઃ પરમાં સિદ્ધિમ્ ઇત્ય્ ઊચુસ્ તે દ્વિજોત્તમાઃ ॥

તતસ્તદ્વચનં શ્રુત્વા સુદરિદ્રો મહાતપાઃ
ઉવાચ દીનયા વાચા કિમેતદિતિ પુત્રકાઃ ॥

અધર્મ એષ ઇતિ વઃ પિતા તાન્ અભ્યવારયત્
વૃદ્ધં પિતરમુત્સૃજ્ય દરિદ્રં વનવાસિનઃ ॥

કો નુ ધર્મો ઽત્ર ભવિતા મત્ત્યાગાદ્ગતિરેવ વા
ઊચુસ્તે કલ્પિતા વૃત્તિસ્ તવ તાત વદસ્વ તત્ ॥

વિત્તમેતત્પુરો રાજ્ઞઃ સ તે દાસ્યતિ પુષ્કલમ્
ધનં ગ્રામસહસ્રાણિ પ્રભાતે પઠતસ્તવ ॥

યે વિપ્રમુખ્યાઃ કુરુજાઙ્ગલેષુ દાશાસ્તથા દાશપુરે મૃગાશ્ચ
કાલઞ્જરે સપ્ત ચ ચક્રવાકા યે માનસે તે વયમત્ર સિદ્ધાઃ ॥

ઇત્યુક્ત્વા પિતરં જગ્મુસ્ તે વનં તપસે પુનઃ
વૃદ્ધો ઽપિ રાજભવનં જગામાત્માર્થસિદ્ધયે ॥

અનઘો નામ વૈભ્રાજઃ પાઞ્ચાલાધિપતિઃ પુરા
પુત્રાર્થી દેવદેવેશં હરિં નારાયણં પ્રભુમ્ ॥

આરાધયામાસ વિભું તીવ્રવ્રતપરાયણઃ
તતઃ કાલેન મહતા તુષ્ટસ્તસ્ય જનાર્દનઃ ॥

વરં વૃણીષ્વ ભદ્રં તે હૃદયેનેપ્સિતં નૃપ
એવમુક્તસ્તુ દેવેન વવ્રે સ વરમુત્તમમ્ ॥

પુત્રં મે દેહિ દેવેશ મહાબલપરાક્રમમ્
પારગં સર્વશાસ્ત્રાણાં ધાર્મિકં યોગિનાં પરમ્ ॥

સર્વસત્ત્વરુતજ્ઞં મે દેહિ યોગિનમાત્મજમ્
એવમસ્ત્વિતિ વિશ્વાત્મા તમાહ પરમેશ્વરઃ ॥

પશ્યતાં સર્વદેવાનાં તત્રૈવાન્તરધીયત
તતઃ સ તસ્ય પુત્રો ઽભૂદ્ બ્રહ્મદત્તઃ પ્રતાપવાન્ ॥

સર્વસત્ત્વાનુકમ્પી ચ સર્વસત્ત્વબલાધિકઃ
સર્વસત્ત્વરુતજ્ઞશ્ચ સર્વસત્ત્વેશ્વરેશ્વરઃ ॥

અહસત્તેન યોગાત્મા સ પિપીલિકરાગતઃ
યત્ર તત્કીટમિથુનં રમમાણમવસ્થિતમ્ ॥

તતઃ સા સંનતિર્દૃષ્ટ્વા તં હસન્તં સુવિસ્મિતા
કિમપ્યાશઙ્ક્ય મનસા તમપૃચ્છન્નરેશ્વરમ્ ॥

અકસ્માદતિહાસસ્તે કિમર્થમભવન્નૃપ
હાસ્યહેતું ન જાનામિ યદકાલે કૃતં ત્વયા ॥

અવદદ્રાજપુત્રો ઽપિ સ પિપીલિકભાષિતમ્
રાગવાગ્ભિઃ સમુત્પન્નમ્ એતદ્ધાસ્યં વરાનને ॥

ન ચાન્યત્કારણં કિંચિદ્ ધાસ્યહેતૌ શુચિસ્મિતે
ન સામન્યત્ તદા દેવી પ્રાહાલીકમિદં વચઃ ॥

અહમેવાદ્ય હસિતા ન જીવિષ્યે ત્વયાધુના
કથં પિપીલિકાલાપં મર્ત્યો વેત્તિ વિના સુરાન્ ॥

તસ્માત્ત્વયાહમ્ એવેહ હસિતા કિમતઃ પરમ્
તતો નિરુત્તરો રાજા જિજ્ઞાસુસ્તત્પુરો હરેઃ ॥

આસ્થાય નિયમં તસ્થૌ સપ્તરાત્રમકલ્મષઃ
સ્વપ્ને પ્રાહ હૃષીકેશઃ પ્રભાતે પર્યટન્પુરમ્ ॥

વૃદ્ધદ્વિજો યસ્તદ્વાક્યાત્ સર્વં જ્ઞાસ્યસ્યશેષતઃ
ઇત્યુક્ત્વાન્તર્દધે વિષ્ણુઃ પ્રભાતે ઽથ નૃપઃ પુરાત્ ॥

નિર્ગચ્છન્મન્ત્રિસહિતઃ સભાર્યો વૃદ્ધમગ્રતઃ
ગદન્તં વિપ્રમ્ આયાન્તં તં વૃદ્ધં સંદદર્શ હ ॥

યે વિપ્રમુખ્યાઃ કુરુજાઙ્ગલેષુ દાશાસ્તથા દાશપુરે મૃગાશ્ચ
કાલઞ્જરે સપ્ત ચ ચક્રવાકા યે માનસે તે વયમત્ર સિદ્ધાઃ ॥

ઇત્યાકર્ણ્ય વચસ્તાભ્યાં સ પપાત શુચા તતઃ
જાતિસ્મરત્વમગમત્ તૌ ચ મન્ત્રિવરાવ્ ઉભૌ ॥

કામશાસ્ત્રપ્રણેતા ચ બાભ્રવ્યસ્તુ સુબાલકઃ
પાઞ્ચાલ ઇતિ લોકેષુ વિશ્રુતઃ સર્વશાસ્ત્રવિત્ ॥

કણ્ડરીકો ઽપિ ધર્માત્મા વેદશાસ્ત્રપ્રવર્તકઃ
ભૂત્વા જાતિસ્મરૌ શોકાત્ પતિતાવ્ અગ્રતસ્તદા ॥

હા વયં યોગવિભ્રષ્ટાઃ કામતઃ કર્મબન્ધનાઃ
એવં વિલપ્ય બહુશસ્ ત્રયસ્તે યોગપારગાઃ ॥

વિસ્મયાચ્છ્રાદ્ધમાહાત્મ્યમ્ અભિનન્દ્ય પુનઃ પુનઃ
તતસ્તસ્મૈ ધનં દત્ત્વા પ્રભૂતગ્રામસંયુતમ્ ॥

વિસૃજ્ય બ્રાહ્મણં તં ચ વૃદ્ધં ધનમુદાન્વિતમ્
આત્મીયં નૃપતિઃ પુત્રં નૃપલક્ષણસંયુતમ્ ॥

વિષ્વક્સેનાભિધાનં તુ રાજા રાજ્યે ઽભ્યષેચયત્
માનસે મિલિતાઃ સર્વે તતસ્તે યોગિનાં વરાઃ ॥

બ્રહ્મદત્તાદયસ્તસ્મિન્ પિતૃસક્તા વિમત્સરાઃ
સંનતિશ્ચાભવદ્ભ્રષ્ટા મયૈતત્કિલ કારિતમ્ ॥

રાજ્યત્યાગફલં સર્વં યદેતદ્ અભિલષ્યતે
તથેતિ પ્રાહ રાજા તુ પુનસ્તામભિનન્દયન્ ॥

ત્વત્પ્રસાદાદિદં સર્વં મયૈતત્પ્રાપ્યતે ફલમ્
તતસ્તે યોગમાસ્થાય સર્વ એવ વનૌકસઃ ॥

બ્રહ્મરન્ધ્રેણ પરમં પદમાપુસ્તપોબલાત્
એવમાયુર્ધનં વિદ્યાં સ્વર્ગં મોક્ષં સુખાનિ ચ ॥

પ્રયચ્છન્તિ સુતાન્રાજ્યં નૃણાં પ્રીતાઃ પિતામહાઃ
ય ઇદં પિતૃમાહાત્મ્યં બ્રહ્મદત્તસ્ય ચ દ્વિજાઃ ॥

દ્વિજેભ્યઃ શ્રાવયેદ્યો વા શૃણોત્યથ પઠેત્તુ વા
કલ્પકોટિશતં સાગ્રં બ્રહ્મલોકે મહીયતે ॥