મત્સ્ય પુરાણ · અધ્યાય 20

કથં કૌશિકદાયાદાઃ પ્રાપ્તાસ્તે યોગમુત્તમમ્
પઞ્ચભિર્જન્મસમ્બન્ધૈઃ કથં કર્મક્ષયો ભવેત્ ॥

કૌશિકો નામ ધર્માત્મા કુરુક્ષેત્રે મહાનૃષિઃ
નામતઃ કર્મતસ્તસ્ય સુતાન્સપ્ત નિબોધત ॥

શ્વસૃપઃ ક્રોધનો હિંસ્રઃ પિશુનઃ કવિરેવ ચ
વાગ્દુષ્ટઃ પિતૃવર્તી ચ ગર્ગશિષ્યાસ્તદાભવન્ ॥

પિતર્યુપરતે તેષામ્ અભૂદ્દુર્ભિક્ષમુલ્બણમ્
અનાવૃષ્ટિશ્ચ મહતી સર્વલોકભયંકરી ॥

ગર્ગાદેશાદ્વને દોગ્ધ્રીં રક્ષન્તસ્તે તપોધનાઃ
ખાદામઃ કપિલામેતાં વયં ક્ષુત્પીડિતા ભૃશમ્ ॥

ઇતિ ચિન્તયતાં પાપં લઘુઃ પ્રાહ તદાનુજઃ
યદ્યવશ્યમિયં વધ્યા શ્રાદ્ધરૂપેણ યોજ્યતામ્ ॥

શ્રાદ્ધે નિયોજ્યમાનેયં પાપાત્ત્રાસ્યતિ નો ધ્રુવમ્
એવ કુર્વિત્યનુજ્ઞાતઃ પિતૃવર્તી તદાનુજૈઃ ॥

ચક્રે સમાહિતઃ શ્રાદ્ધમ્ ઉપયુજ્ય ચ તાં પુનઃ
દ્વૌ દૈવે ભ્રાતરૌ કૃત્વા પિત્રે ત્રીનપ્યનુક્રમાત્ ॥

તથૈકમતિથિં કૃત્વા શ્રાદ્ધદઃ સ્વયમેવ તુ
ચકાર મન્ત્રવચ્છ્રાદ્ધં સ્મરન્પિતૃપરાયણઃ ॥

વિના ગવા વત્સકો ઽપિ ગુરવે વિનિવેદિતઃ
વ્યાઘ્રેણ નિહતા ધેનુર્ વત્સો ઽયં પ્રતિગૃહ્યતામ્ ॥

એવં સા ભક્ષિતા ધેનુઃ સપ્તભિસ્તૈસ્તપોધનૈઃ
વૈદિકં બલમાશ્રિત્ય ક્રૂરે કર્મણિ નિર્ભયાઃ ॥

તતઃ કાલાવકૃષ્ટાસ્તે વ્યાધા દાશપુરે ઽભવન્
જાતિસ્મરત્વં પ્રાપ્તાસ્તે પિતૃભાવેન ભાવિતાઃ ॥

યત્કૃતં ક્રૂરકર્માપિ શ્રાદ્ધરૂપેણ તૈસ્તદા
તેન તે ભવને જાતા વ્યાધાનાં ક્રૂરકર્મિણામ્ ॥

પિતૄણાં ચૈવ માહાત્મ્યાજ્ જાતા જાતિસ્મરાસ્તુ તે
તે તુ વૈરાગ્યયોગેન આસ્થાયાનશનં પુનઃ ॥

જાતિસ્મરાઃ સપ્ત જાતા મૃગાઃ કાલઞ્જરે ગિરૌ
નીલકણ્ઠસ્ય પુરતઃ પિતૃભાવાનુભાવિતાઃ ॥

તત્રાપિ જ્ઞાનવૈરાગ્યાત્ પ્રાણાનુત્સૃજ્ય ધર્મતઃ
લોકૈર્ અવેક્ષ્યમાણાસ્તે તીર્થાન્તે ઽનશનેન તુ ॥

માનસે ચક્રવાકાસ્તે સંજાતાઃ સપ્ત યોગિનઃ
નામતઃ કર્મતઃ સર્વાઞ્ છૃણુધ્વં દ્વિજસત્તમાઃ ॥

સુમનાઃ કુમુદઃ શુદ્ધશ્ છિદ્રદર્શી સુનેત્રકઃ
સુનેત્રશ્ચાંશુમાંશ્ચૈવ સપ્તૈતે યોગપારગાઃ ॥

યોગભ્રષ્ટાસ્ત્રયસ્તેષાં બભ્રમુશ્ ચાલ્પચેતનાઃ
દૃષ્ટ્વા વિભ્રાજમાનં તમ્ ઉદ્યાને સ્ત્રીભિરન્વિતમ્ ॥

ક્રીડન્તં વિવિધૈર્ભાવૈર્ મહાબલપરાક્રમમ્
પઞ્ચાલાન્વયસમ્ભૂતં પ્રભૂતબલવાહનમ્ ॥

રાજ્યકામો ઽભવચ્ચૈકસ્ તેષાં મધ્યે જલૌકસામ્
પિતૃવર્તી ચ યો વિપ્રઃ શ્રાદ્ધકૃત્ પિતૃવત્સલઃ ॥

અપરૌ મન્ત્રિણૌ દૃષ્ટ્વા પ્રભૂતબલવાહનૌ
મન્ત્રિત્વે ચક્રતુશ્ચેચ્છામ્ અસ્મિન્મર્ત્યે દ્વિજોત્તમાઃ ॥

તન્મધ્યે યે તુ નિષ્કામાસ્ તે બભૂવુર્ દ્વિજોત્તમાઃ
વિભ્રાજપુત્રસ્ત્વેકો ઽભૂદ્ બ્રહ્મદત્ત ઇતિ સ્મૃતઃ ॥

મન્ત્રિપુત્રૌ તથા ચોભૌ કણ્ડરીકસુબાલકૌ
બ્રહ્મદત્તો ઽભિષિક્તઃ સન્ પુરોહિતવિપશ્ચિતા ॥

પઞ્ચાલરાજો વિક્રાન્તઃ સર્વશાસ્ત્રવિશારદઃ
યોગવિત્સર્વજન્તૂનાં રુતવેત્તાભવત્તદા ॥

તસ્ય રાજ્ઞો ઽભવદ્ભાર્યા દેવલસ્યાત્મજા શુભા
સંનતિર્નામ વિખ્યાતા કપિલા યાભવત્પુરા ॥

પિતૃકાર્યે નિયુક્તત્વાદ્ અભવદ્બ્રહ્મવાદિની
તયા ચકાર સહિતઃ સ રાજ્યં રાજનન્દનઃ ॥

કદાચિદુદ્યાનગતસ્ તયા સહ સ પાર્થિવઃ
દદર્શ કીટમિથુનમ્ અનઙ્ગકલહાકુલમ્ ॥

પિપીલિકામનુનયન્ પરિતઃ કીટકામુકઃ
પઞ્ચબાણાભિતપ્તાઙ્ગઃ સગદ્ગદમુવાચ હ ॥

ન ત્વયા સદૃશી લોકે કામિની વિદ્યતે ક્વચિત્
મધ્યક્ષામાતિજઘના બૃહદ્વક્ષો ઽભિગામિની ॥

સુવર્ણવર્ણા સુશ્રોણી મઞ્જૂક્તા ચારુહાસિની
સુલક્ષ્યનેત્રરસના ગુડશર્કરવત્સલા ॥

ભોક્ષ્યસે મયિ ભુક્તે ત્વં સ્નાસિ સ્નાતે તથા મયિ
પ્રોષિતે સતિ દીના ત્વં ક્રુદ્ધે ઽપિ ભયચઞ્ચલા ॥

કિમર્થં વદ કલ્યાણિ સરોષવદના સ્થિતા
સા તમાહ સકોપા તુ કિમ્ આલપસિ માં શઠ ॥

ત્વયા મોદકચૂર્ણં તુ માં વિહાય વિનેષ્યતા
પ્રદત્તં સમતિક્રાન્તે દિને ઽન્યસ્યાઃ સમન્મથ ॥

ત્વત્સાદૃશ્યાન્મયા દત્તમ્ અન્યસ્યૈ વરવર્ણિનિ
તદેકમપરાધં મે ક્ષન્તુમર્હસિ ભામિનિ ॥

નૈતદેવં કરિષ્યામિ પુનઃ ક્વાપીહ સુવ્રતે
સ્પૃશામિ પાદૌ સત્યેન પ્રસીદ પ્રણતસ્ય મે ॥

ઇતિ તદ્વચનં શ્રુત્વા સા પ્રસન્નાભવત્તતઃ
આત્માનમ્ અર્પયામાસ મોહનાય પિપીલિકા ॥

બ્રહ્મદત્તો ઽપ્યશેષં તં જ્ઞાત્વા વિસ્મયમ્ આગમત્
સર્વસત્ત્વરુતજ્ઞત્વાત્ પ્રસાદાચ્ ચક્રપાણિનઃ ॥