મત્સ્ય પુરાણ · અધ્યાય 175

તાભ્યાં બલાભ્યાં સંજજ્ઞે તુમુલો વિગ્રહસ્તદા
સુરાણામસુરાણાં ચ પરસ્પરજયૈષિણામ્ ॥

દાનવા દૈવતૈઃ સાર્ધં નાનાપ્રહરણોદ્યતાઃ
સમીયુર્યુધ્યમાના વૈ પર્વતા ઇવ પર્વતૈઃ ॥

તત્સુરાસુરસંયુક્તં યુદ્ધમત્યદ્ભુતં બભૌ
ધર્માધર્મસમાયુક્તં દર્પેણ વિનયેન ચ ॥

તતો રથૈર્વિપ્રયુક્તૈર્ વારણૈશ્ચ પ્રચોદિતૈઃ
ઉત્પતદ્ભિશ્ચ ગગનમ્ અસિહસ્તૈઃ સમન્તતઃ ॥

ક્ષિપ્યમાણૈશ્ચ મુસલૈઃ સંપતદ્ભિશ્ચ સાયકૈઃ
ચાપૈર્વિસ્ફાર્યમાણૈશ્ચ પાત્યમાનૈશ્ચ મુદ્ગરૈઃ ॥

તદ્યુદ્ધમભવદ્ઘોરં દેવદાનવસંકુલમ્
જગતસ્ત્રાસજનનં યુગસંવર્તકોપમમ્ ॥

હસ્તમુક્તૈશ્ચ પરિઘૈર્ વિપ્રયુક્તૈશ્ચ પર્વતૈઃ
દાનવાઃ સમરે જઘ્નુર્ દેવાનિન્દ્રપુરોગમાન્ ॥

તે વધ્યમાના બલિભિર્ દાનવૈર્જિતકાશિભિઃ
વિષણ્ણવદના દેવા જગ્મુરાર્તિં પરાં મૃધે ॥

તે ઽસ્ત્રશૂલપ્રમથિતાઃ પરિઘૈર્ભિન્નમસ્તકાઃ
ભિન્નોરસ્કા દિતિસુતૈર્ વેમૂ રક્તં વ્રણૈર્બહુ ॥

વેષ્ટિતાઃ શરજાલૈશ્ચ નિર્યત્નાશ્ચાસુરૈઃ કૃતાઃ
પ્રવિષ્ટા દાનવીં માયાં ન શેકુસ્તે વિચેષ્ટિતુમ્ ॥

અસ્તં ગતમિવાભાતિ નિષ્પ્રાણસદૃશાકૃતિ
બલં સુરાણામસુરૈર્ નિષ્પ્રયત્નાયુધં કૃતમ્ ॥

દૈત્યચાપચ્યુતાન્ ઘોરાંશ્ છિત્ત્વા વજ્રેણ તાઞ્છરાન્
શક્રો દૈત્યબલં ઘોરં વિવેશ બહુલોચનઃ ॥

સ દૈત્યપ્રમુખાન્હત્વા તદ્દાનવબલં મહત્
તામસેનાસ્ત્રજાલેન તમોભૂતમથાકરોત્ ॥

તે ઽન્યોન્યં નાવબુધ્યન્ત દેવાનાં વાહનાનિ ચ
ઘોરેણ તમસાવિષ્ટાઃ પુરુહૂતસ્ય તેજસા ॥

માયાપાશૈર્વિમુક્તાસ્તુ યત્નવન્તઃ સુરોત્તમાઃ
વપૂંષિ દૈત્યસિંહાનાં તમોભૂતાન્યપાતયન્ ॥

અપધ્વસ્તા વિસંજ્ઞાશ્ચ તમસા નીલવર્ચસા
પેતુસ્તે દાનવગણાશ્ છિન્નપક્ષા ઇવાદ્રયઃ ॥

તદ્ઘનીભૂતદૈત્યેન્દ્રમ્ અન્ધકાર ઇવાર્ણવે
દાનવં દેવકદનં તમોભૂતમિવાભવત્ ॥

તદાસૃજન્મહામાયાં મયસ્તાં તામસીં દહન્
યુગાન્તોદ્યોતજનનીં સૃષ્ટામૌર્વેણ વહ્નિના ॥

સા દદાહ તતઃ સર્વાન્ માયા મયવિકલ્પિતા
દૈત્યાશ્ચાદિત્યવપુષઃ સદ્ય ઉત્તસ્થુરાહવે ॥

માયામૌર્વીં સમાસાદ્ય દહ્યમાના દિવૌકસઃ
ભેજિરે ચન્દ્રવિષયં શીતાંશુસલિલપ્રદમ્ ॥

તે દહ્યમાના હ્યૌર્વેણ વહ્નિના નષ્ટચેતસઃ
શશંસુર્વજ્રિણં દેવાઃ સંતપ્તાઃ શરણૈષિણઃ ॥

સંતતે માયયા સૈન્યે હન્યમાને ચ દાનવૈઃ
ચોદિતો દેવરાજેન વરુણો વાક્યમબ્રવીત્ ॥

પુરા બ્રહ્મર્ષિજઃ શક્ર તપસ્તેપે સુદારુણમ્
ઊર્વઃ સપૂર્વતેજસ્વી સદૃશો બ્રહ્મણો ગુણૈઃ ॥

તં તપન્તમિવાદિત્યં તપસા જગદવ્યયમ્
ઉપતસ્થુર્મુનિગણા દિવ્યા દેવર્ષિભિઃ સહ ॥

હિરણ્યકશિપુશ્ચૈવ દાનવો દાનવેશ્વરઃ
ઋષિં વિજ્ઞાપયામાસુઃ પુરા પરમતેજસમ્ ॥

ઊચુર્બ્રહ્મર્ષયસ્તં તુ વચનં ધર્મસંહિતમ્
ઋષિવંશેષુ ભગવંશ્ છિન્નમૂલમિદં પદમ્ ॥

એકસ્ત્વમનપત્યશ્ચ ગોત્રજો ઽન્યો ન વર્તતે
કૌમારં વ્રતમાસ્થાય ક્લેશમેવાનુવર્તસે ॥

બહૂનિ વિપ્ર ગોત્રાણિ મુનીનાં ભાવિતાત્મનામ્
એકદેહાનિ તિષ્ઠન્તિ વિવિક્તાનિ વિના પ્રજાઃ ॥

એવમુચ્છિન્નમૂલૈશ્ચ પુત્રૈર્નો નાસ્તિ કારણમ્
ભવાંસ્તુ તપસા શ્રેષ્ઠો પ્રજાપાતસમદ્યુતિઃ ॥

તત્ર વર્તસ્વ વંશાય વર્ધયાત્માનમ્ આત્મના
ત્વયા ધર્મો ઽર્જિતસ્તેન દ્વિતીયાં કુરુ વૈ તનુમ્ ॥

સ એવમુક્તો મુનિભિર્ મુનિર્ મર્મસુ તાડિતઃ
જગર્હે તાનૃષિગણાન્ વચનં ચેદમબ્રવીત્ ॥

યથાયં વિહિતો ધરો મુનીનાં શાશ્વતઃ પુરા
આર્ષં વૈ સેવતઃ કર્મ વન્યમૂલફલાશિનઃ ॥

બ્રહ્મયોનૌ પ્રસૂતસ્ય બ્રાહ્મણસ્યાત્મદર્શિનઃ
બ્રહ્મચર્યં સુચરિતં બ્રહ્માણમપિ ચાલયેત્ ॥

જનાનાં વૃત્તયસ્તિસ્રો યે ગૃહાશ્રમવાસિનઃ
અસ્માકં તુ વરં વૃત્તિર્ વનાશ્રમનિવાસિનામ્ ॥

અબ્ભક્ષા વાયુભક્ષાશ્ચ દન્તોલૂખલિનસ્તથા
અશ્મકુટ્ટા હ્યશનકાઃ પઞ્ચાતપસહાશ્ચ યે ॥

એતે તપસિ તિષ્ઠન્તિ વ્રતૈરપિ સુદુષ્કરૈઃ
બ્રહ્મચર્યં પુરસ્કૃત્ય પ્રાર્થયન્તિ પરાં ગતિમ્ ॥

બ્રહ્યચર્યાદ્બ્રાહ્મણસ્ય બ્રાહ્મણત્વં વિધીયતે
એવમાહુઃ પરે લોકે બ્રહ્મચર્યવિદો જનાઃ ॥

બ્રહ્મચર્યે સ્થિતં સત્યં બ્રહ્મચર્યે સ્થિતં તપઃ
યે સ્થિતા બ્રહ્મચર્યે તુ બ્રાહ્મણા દિવિ સંસ્થિતાઃ ॥

નાસ્તિ યોગં વિના સિદ્ધિર્ ન વા સિદ્ધિં વિના યશઃ
નાસ્તિ લોકે યશોમૂલં બ્રહ્મચર્યાત્પરં તપઃ ॥

યો નિગૃહ્યેન્દ્રિયગ્રામં ભૂતગ્રામં ચ પઞ્ચકમ્
બ્રહ્મચર્યં સમાધત્તે કિમતઃ પરમં તપઃ ॥

અયોગે કેશધરણમ્ અસંકલ્પવ્રતક્રિયાં
અબ્રહ્મચર્યે ચર્યા ચ ત્રયં સ્યાદ્ દમ્ભસંજ્ઞકમ્ ॥

ક્વ દારાઃ ક્વ ચ સંયોગઃ ક્વ ચ ભાવવિપર્યયઃ
નન્વિયં બ્રહ્મણા સૃષ્ટા મનસા માનસી પ્રજા ॥

યદ્યસ્તિ તપસો વીર્યં યુષ્માકં વિદિતાત્મનામ્
સૃજધ્વં માનસાન્પુત્રાન્ પ્રાજાપત્યેન કર્મણા ॥

મનસા નિર્મિતા યોનિર્ આધાતવ્યા તપસ્વિભિઃ
ન દારયોગો બીજં વા વ્રતમુક્તં તપસ્વિનામ્ ॥

યદિદં લુપ્તધર્માર્થં યુષ્માભિરિહ નિર્ભયૈઃ
વ્યાહૃતં સદ્ભિરત્યર્થમ્ અસદ્ભિરિવ મે મતમ્ ॥

વપુર્દીપ્તાન્તરાત્માનમ્ એતત્કૃત્વા મનોમયમ્
દારયોગં વિના સ્રક્ષ્યે પુત્રમ્ આત્મતનૂરુહમ્ ॥

એવમાત્માનમાત્મા મે દ્વિતીયં જનયિષ્યતિ
વન્યેનાનેન વિધિના દિધક્ષન્તમિવ પ્રજાઃ ॥

ઊર્વસ્તુ તપસાવિષ્ટો નિવેશ્યોરું હુતાશને
મમન્થૈકેન દર્ભેણ સુતસ્ય પ્રભવારણિમ્ ॥

તસ્યોરું સહસા ભિત્ત્વા જ્વાલામાલી હ્યનિન્ધનઃ
જગતો દહનાકાઙ્ક્ષી પુત્રો ઽગ્નિઃ સમપદ્યત ॥

ઊર્વસ્યોરું વિનિર્ભિદ્ય ઔર્વો નામાન્તકો ઽનલઃ
દિધક્ષન્નિવ લોકાંસ્ત્રીઞ્ જજ્ઞે પરમકોપનઃ ॥

ઉત્પન્નમાત્રશ્ચોવાચ પિતરં ક્ષીણયા ગિરા
ક્ષુધા મે બાધતે તાત જગદ્ભક્ષ્યે ત્યજસ્વ મામ્ ॥

ત્રિદિવારોહિભિર્જ્વાલૈર્ જૃમ્ભમાણો દિશો દશ
નિર્દહન્સર્વભૂતાનિ વવૃધે સો ઽન્તકો ઽનલઃ ॥

એતસ્મિન્નન્તરે બ્રહ્મા મુનિમૂર્વં સભાજયન્
ઉવાચ વાર્યતાં પુત્રો જગતશ્ચ દયાં કુરુ ॥

અસ્યાપત્યસ્ય તે વિપ્ર કરિષ્યે સ્થાનમુત્તમમ્
તથ્યમેતદ્વચઃ પુત્ર શૃણુ ત્વં વદતાં વર ॥

ધન્યો ઽસ્મ્યનુગૃહીતો ઽસ્મિ યન્મે ઽદ્ય ભગવાઞ્છિશોઃ
મતિમેતાં દદાતીહ પરમાનુગ્રહાય વૈ ॥

પ્રભાતકાલે સમ્પ્રાપ્તે કાઙ્ક્ષિતવ્યે સમાગમે
ભગવંસ્તર્પિતઃ પુત્રઃ કૈર્હવ્યૈઃ પ્રાપ્સ્યતે સુખમ્ ॥

કુત્ર ચાસ્ય નિવાસઃ સ્યાદ્ ભોજનં વા કિમાત્મકમ્
વિધાસ્યતીહ ભગવાન્ વીર્યતુલ્યં મહૌજસઃ ॥

વડવામુખે ઽસ્ય વસતિઃ સમુદ્રે વૈ ભવિષ્યતિ
મમ યોનિર્જલં વિપ્ર તસ્ય પીતવતઃ સુખમ્ ॥

યત્રાહમાસ નિયતં પિબન્વારિમયં હવિઃ
તદ્ધવિસ્તવ પુત્રસ્ય વિસૃજામ્યાલયં ચ તત્ ॥

તતો યુગાન્તે ભૂતાનામ્ એષ ચાહં ચ પુત્રક
સહિતૌ વિચરિષ્યાવો નિષ્પુત્રાણામૃણાપહઃ ॥

એષો ઽગ્નિર્ અન્તકાલે તુ સલિલાશી મયા કૃતઃ
દહનઃ સર્વભૂતાનાં સદેવાસુરરક્ષસામ્ ॥

એવમસ્ત્વિતિ તં સો ઽગ્નિઃ સંવૃતજ્વાલમણ્ડલઃ
પ્રવિવેશાર્ણવમુખં પ્રક્ષિપ્ય પિતરિ પ્રભામ્ ॥

પ્રતિયાતસ્તતો બ્રહ્મા યે ચ સર્વે મહર્ષયઃ
ઔર્વસ્યાગ્નેઃ પ્રભાં જ્ઞાત્વા સ્વાં સ્વાં ગતિમુપાશ્રિતાઃ ॥

હિરણ્યકશિપુર્દૃષ્ટ્વા તદા તન્મહદદ્ભુતમ્
ઉચ્ચૈઃ પ્રણતસર્વાઙ્ગો વાક્યમેતદુવાચ હ ॥

ભગવન્નદ્ભુતમિદં સંવૃત્તં લોકસાક્ષિકમ્
તપસા તે મુનિશ્રેષ્ઠ પરિતુષ્ટઃ પિતામહઃ ॥

અહં તુ તવ પુત્રસ્ય તવ ચૈવ મહાવ્રત
ભૃત્ય ઇત્યવગન્તવ્યઃ સાધ્યો યદિહ કર્મણા ॥

તન્માં પશ્ય સમાપન્નં તવૈવારાધને રતમ્
યદિ સીદેન્મુનિશ્રેષ્ઠ તવૈવ સ્યાત્પરાજયઃ ॥

ધન્યો ઽસ્મ્યનુગૃહીતો ઽસ્મિ યસ્ય તે ઽહં ગુરુઃ સ્થિતઃ
નાસ્તિ મે તપસાનેન ભયમદ્યેહ સુવ્રત ॥

તામેવ માયાં ગૃહ્ણીષ્વ મમ પુત્રેણ નિર્મિતામ્
નિરિન્ધનામગ્નિમયીં દુર્ધર્ષાં પાવકૈરપિ ॥

એષા તે સ્વસ્ય વંશસ્ય વશગારિવિનિગ્રહે
સંરક્ષત્યાત્મપક્ષં ચ વિપક્ષં ચ પ્રધક્ષ્યતિ ॥

એવમસ્ત્વિતિ તાં ગૃહ્ય પ્રણમ્ય મુનિપુંગવમ્
જગામ ત્રિદિવં હૃષ્ટઃ કૃતાર્થો દાનવેશ્વરઃ ॥

એષા દુર્વિષહા માયા દેવૈરપિ દુરાસદા
ઔર્વેણ નિર્મિતા પૂર્વં પાવકેનોર્વસૂનુના ॥

તસ્મિંસ્તુ વ્યુત્થિતે દૈત્યે નિર્વીર્યૈષા ન સંશયઃ
શાપો હ્યસ્યાઃ પુરા દત્તઃ સૃષ્ટા યેનૈવ તેજસા ॥

યદ્યેષા પ્રતિહન્તવ્યા કર્તવ્યો ભગવાન્સુખી
દીયતાં મે સખા શક્ર તોયયોનિર્નિશાકરઃ ॥

તેનાહં સહ સંગમ્ય યાદોભિશ્ચ સમાવૃતઃ
માયામેતાં હનિષ્યામિ ત્વત્પ્રસાદાન્ન સંશયઃ ॥