મત્સ્ય પુરાણ · અધ્યાય 171

સ્થિત્વા ચ તસ્મિન્કમલે બ્રહ્મા બ્રહ્મવિદાં વરઃ
ઊર્ધ્વબાહુર્મહાતેજાસ્ તપો ઘોરં સમાશ્રિતઃ ॥

પ્રજ્વલન્નિવ તેજોભિર્ ભાભિઃ સ્વાભિસ્તમોનુદઃ
બભાસે સર્વધર્મસ્થઃ સહસ્રાંશુરિવાંશુભિઃ ॥

અથાન્યદ્રૂપમાસ્થાય શંભુર્નારાયણો ઽવ્યયઃ
આજગામ મહાતેજા યોગાચાર્યો મહાયશાઃ ॥

સાંખ્યાચાર્યો હિ મતિમાન્ કપિલો બ્રાહ્મણો વરઃ
ઉભાવપિ મહાત્માનૌ સ્તુવન્તૌ ક્ષેત્રતત્પરૌ ॥

તૌ પ્રાપ્તાવૂચતુસ્તત્ર બ્રહ્માણમમિતૌજસમ્
પરાવરવિશેષજ્ઞૌ પૂજિતૌ ચ મહર્ષિભિઃ ॥

બ્રહ્માત્મદૃઢબન્ધશ્ચ વિશાલો જગદાસ્થિતઃ
ગ્રામણીઃ સર્વભૂતાનાં બ્રહ્મા ત્રૈલોક્યપૂજિતઃ ॥

તયોસ્તદ્વચનં શ્રુત્વા બ્રહ્માભ્યાહૃતયોગવિત્
ત્રીનિમાન્ કૃતવાંલ્લોકાન્ યથેયં બ્રહ્મણઃ શ્રુતિઃ ॥

પુત્રં ચ શંભવે ચૈકં સમુત્પાદિતવાનૃષિઃ
તસ્યાગ્રે વાગ્યતસ્તસ્થૌ બ્રહ્મા તામસમવ્યયમ્ ॥

સોત્પન્નમાત્રો બ્રહ્માણમ્ ઉક્તવાન્માનસઃ સુતઃ
કિં કુર્મસ્તવ સાહાય્યં બ્રવીતુ ભગવાનૃષિઃ ॥

ય એષ કપિલો બ્રહ્મ નારાયણમયસ્તથા
વદતે ભવતસ્તત્ત્વં તત્કુરુષ્વ મહામતે ॥

બ્રહ્મણસ્તુ તદર્થં તુ તદા ભૂયઃ સમુત્થિતઃ
શુશ્રૂષુરસ્મિ યુવયોઃ કિં કરોમિ કૃતાઞ્જલિઃ ॥

યત્સત્યમક્ષરં બ્રહ્મ હ્ય્ અષ્ટાદશવિધં તુ તત્
યત્સત્યં યદૃતં તત્તુ પરં પદમનુસ્મર ॥

એતદ્વચો નિશમ્યૈવ યયૌ સ દિશમુત્તરામ્
ગત્વા ચ તત્ર બ્રહ્મત્વમ્ અગમજ્જ્ઞાનતેજસા ॥

તતો બ્રહ્મા ભુવં નામ દ્વિતીયમસૃજત્પ્રભુઃ
સંકલ્પયિત્વા મનસા તમેવ ચ મહામનાઃ ॥

તતઃ સો ઽથાબ્રવીદ્વાક્યં કિં કરોમિ પિતામહ
પિતામહસમાજ્ઞાતો બ્રહ્માણં સમુપસ્થિતઃ ॥

બ્રહ્માભ્યાસં તુ કૃતવાન્ ભુવશ્ચ પૃથિવીં ગતઃ
પ્રાપ્તશ્ચ પરમં સ્થાનં સ તયોઃ પાર્શ્વમાગતઃ ॥

તસ્મિન્નપિ ગતે પુત્રે તૃતીયમસૃજત્પ્રભુઃ
મોક્ષપ્રવૃત્તિકુશલં ભૂર્ભુવં નામતો વિભુમ્ ॥

ગોપતિત્વં સમાસાદ્ય તયોરેવાગમદ્ગતિમ્
એવં પુત્રાસ્ત્રયો ઽપ્યેત ઉક્તાઃ શંભોર્મહાત્મનઃ ॥

તાન્ગૃહીત્વા સુતાંસ્તસ્ય પ્રયાતઃ સ્વાર્જિતાં ગતિમ્
નારાયણશ્ચ ભગવાન્ કપિલશ્ચ યતીશ્વરઃ ॥

યં કાલં તૌ ગતૌ મુક્તૌ બ્રહ્મા તં કાલમેવ હિ
તતો ઘોરતમં ભૂયઃ સંશ્રિતઃ પરમં વ્રતમ્ ॥

ન રેમે ઽથ તતો બ્રહ્મા પ્રભુરેકસ્તપશ્ચરન્
શરીરાર્ધાત્તતો ભાર્યાં સમુત્પાદિતવાઞ્છુભામ્ ॥

તપસા તેજસા ચૈવ વર્ચસા નિયમેન ચ
સદૃશીમાત્મનો દેવીં સમર્થાં લોકસર્જને ॥

તયા સમાહિતસ્તત્ર રેમે બ્રહ્મા તપશ્ચરન્
તતો જગાદ ત્રિપદાં ગાયત્રીં વેદપૂજિતામ્ ॥

સૃજન્પ્રજાનાં પતયઃ સાગરાંશ્ચાસૃજદ્વિભુઃ
અપરાંશ્ચૈવ ચતુરો વેદાન્ગાયત્રિસંભવાન્ ॥

આત્મનઃ સદૃશાન્પુત્રાન્ અસૃજદ્વૈ પિતામહઃ
વિશ્વે પ્રજાનાં પતયો યેભ્યો લોકા વિનિઃસૃતાઃ ॥

વિશ્વેશં પ્રથમં તાવન્ મહાતાપસમાત્મજમ્
સર્વમન્ત્રહિતં પુણ્યં નામ્ના ધર્મં સ સૃષ્ટવાન્ ॥

દક્ષં મરીચિમત્રિં ચ પુલસ્ત્યં પુલહં ક્રતુમ્
વસિષ્ઠં ગૌતમં ચૈવ ભૃગુમઙ્ગિરસં મનુમ્ ॥

અથૈવાદ્ભુતમિત્યેતે જ્ઞેયાઃ પૈતામહર્ષયઃ
ત્રયોદશગુણં ધર્મમ્ આલભન્ત મહર્ષયઃ ॥

અદિતિર્દિતિર્દનુઃ કાલા અનાયુઃ સિંહિકા મુનિઃ
તામ્રા ક્રોધાથ સુરતા વિનતા કદ્રુરેવ ચ ॥

દક્ષસ્યાપત્યમેતા વૈ કન્યા દ્વાદશ પાર્થિવ
મરીચેઃ કશ્યપઃ પુત્રસ્ તપસા નિર્મિતઃ કિલ ॥

તસ્મૈ કન્યા દ્વાદશાન્યા દક્ષસ્તાઃ પ્રદદૌ તદા
નક્ષત્રાણિ ચ સોમાય તદા વૈ દત્તવાનૃષિઃ ॥

રોહિણ્યાદીનિ સર્વાણિ પુણ્યાનિ રવિનન્દન
લક્ષ્મીર્મરુત્વતી સાધ્યા વિશ્વેશા ચ મતા શુભા ॥

દેવી સરસ્વતી ચૈવ બ્રહ્મણા નિર્મિતાઃ પુરા
એતાઃ પઞ્ચ વરિષ્ઠા વૈ સુરશ્રેષ્ઠાય પાર્થિવ ॥

દત્તા ભદ્રાય ધર્માય બ્રહ્મણા દૃષ્ટકર્મણા
યા તુ રૂપવતી પત્ની બ્રહ્મણઃ કામરૂપિણી ॥

સુરભિઃ સા હિતા ભૂત્વા બ્રહ્માણં સમુપસ્થિતા
તતસ્તામગમદ્બ્રહ્મા મૈથુનં લોકપૂજિતઃ ॥

લોકસર્જનહેતુજ્ઞો ગવામર્થાય સત્તમઃ
જજ્ઞિરે ચ સુતાસ્તસ્યાં વિપુલા ધૂમસંનિભાઃ ॥

નક્તસંધ્યાભ્રસંકાશાઃ પ્રાદહંસ્તિગ્મતેજસઃ
તે રુદન્તો દ્રવન્તશ્ચ ગર્હયન્તઃ પિતામહમ્ ॥

રોદનાદ્રવણાચ્ચૈવ રુદ્રા ઇતિ તતઃ સ્મૃતાઃ
નિરૃતિશ્ચૈવ શંભુર્વૈ તૃતીયશ્ચાપરાજિતઃ ॥

મૃગવ્યાધઃ કપર્દી ચ દહનો ઽથેશ્વરશ્ચ વૈ
અહિર્બુધ્ન્યશ્ચ ભગવાન્ કપાલી ચાપિ પિઙ્ગલઃ ॥

સેનાનીશ્ચ મહાતેજા રુદ્રાસ્ત્વેકાદશ સ્મૃતાઃ
તસ્યામેવ સુરભ્યાં ચ ગાવો યજ્ઞેશ્વરાશ્ચ વૈ ॥

પ્રકૃષ્ટાશ્ચ તથા માયાઃ સુરભ્યાઃ પશવો ઽક્ષરાઃ
અજાશ્ચૈવ તુ હંસાશ્ચ તથૈવામૃતમુત્તમમ્ ॥

ઓષધ્યઃ પ્રવરાયાશ્ચ સુરસ્યાસ્તાઃ સમુત્થિતાઃ
ધર્માલ્લક્ષ્મીસ્તથા કામં સાધ્યા સાધ્યાન્વ્યજાયત ॥

ભવં ચ પ્રભવં ચૈવ હીશં ચાસુરહં તથા
અરુણં ચારુણિં ચૈવ વિશ્વાવસુબલધ્રુવૌ ॥

હવિષ્યં ચ વિતાનં ચ વિધાનશમિતાવપિ
વત્સરં ચૈવ ભૂતિં ચ સર્વાસુરનિષૂદનમ્ ॥

સુપર્વાણં બૃહત્કાન્તિઃ સાધ્યા લોકનમસ્કૃતાઃ
વાસવાનુગતા દેવી જનયામાસ વૈ સુરાન્ ॥

વરં વૈ પ્રથમં દેવં દ્વિતીયં ધ્રુવમવ્યયમ્
વિશ્વાવસું તૃતીયં ચ ચતુર્થં સોમમીશ્વરમ્ ॥

તતો ઽનુરૂપમાયં ચ યમસ્તસ્માદનન્તરમ્
સપ્તમં ચ તથા વાયુમ્ અષ્ટમં નિરૃતિં વસુમ્ ॥

ધર્મસ્યાપત્યમ્ એતદ્વૈ સુદેવ્યાં સમજાયત
વિશ્વે દેવાશ્ચ વિશ્વાયાં ધર્માજ્જાતા ઇતિ શ્રુતિઃ ॥

દક્ષશ્ચૈવ મહાબાહુઃ પુષ્કરસ્વન એવ ચ
ચાક્ષુષસ્તુ મનુશ્ચૈવ તથા મધુમહોરગૌ ॥

વિશ્રાન્તકવપુર્બાલો વિષ્કમ્ભશ્ચ મહાયશાઃ
ગરુડશ્ચાતિસત્ત્વૌજા ભાસ્કરપ્રતિમદ્યુતિઃ ॥

વિશ્વાન્દેવાન્દેવમાતા વિશ્વેશાજનયત્ સુતાન્
મરુત્વતી મરુત્વતો દેવાનજનયત્સુતાન્ ॥

અગ્નિં ચક્ષું રવિર્જ્યોતિઃ સાવિત્રં મિત્રમેવ ચ
અમરં શરવૃષ્ટિં ચ સુકર્ષં ચ મહાભુજમ્ ॥

વિરાજં ચૈવ વાચં ચ વિશ્વાવસુમતિં તથા
અશ્વમિત્રં ચિત્રરશ્મિં તથા નિષધનં નૃપ ॥

હૂયન્તં વાડવં ચૈવ ચારિત્રં મન્દપન્નગમ્
બૃહન્તં વૈ બૃહદ્રૂપં તથા વૈ પૂતનાનુગમ્ ॥

મરુત્વતી પુરા જજ્ઞ એતાન્વૈ મરુતાં ગણાન્
અદિતિઃ કશ્યપાજ્જજ્ઞ આદિત્યાન્દ્વાદશૈવ હિ ॥

ઇન્દ્રો વિષ્ણુર્ભગસ્ત્વષ્ટા વરુણો હ્યર્યમા રવિઃ
પૂષા મિત્રશ્ચ ધનદો ધાતા પર્જન્ય એવ ચ ॥

ઇત્યેતે દ્વાદશાદિત્યા વરિષ્ઠાસ્ત્રિદિવૌકસઃ
આદિત્યસ્ય સરસ્વત્યાં જજ્ઞાતે દ્વૌ સુતૌ વરૌ ॥

તપઃશ્રેષ્ઠૌ ગુણશ્રેષ્ઠૌ ત્રિદિવસ્યાપિ સંમતૌ
દનુસ્તુ દાનવાઞ્જજ્ઞે દિતિર્દૈત્યાન્વ્યજાયત ॥

કાલા તુ વૈ કાલકેયાન્ અસુરાન્સુરસા તુ વૈ
અનાયુષાયાસ્તનયા વ્યાધયઃ સુમહાબલાઃ ॥

સિંહિકા ગ્રહમાતા વૈ ગન્ધર્વજનની મુનિઃ
તામ્રા ત્વપ્સરસાં માતા પુણ્યાનાં ભારતોદ્ભવ ॥

ક્રોધાયાઃ સર્વભૂતાનિ પિશાચાશ્ચૈવ પાર્થિવ
જજ્ઞે યક્ષગણાંશ્ચૈવ રાક્ષસાંશ્ચ વિશાંપતે ॥

ચતુષ્પદાનિ સત્ત્વાનિ તથા ગાવસ્તુ સૌરભાઃ
સુપર્ણાન્પક્ષિણશ્ચૈવ વિનતા ચ વ્યજાયત ॥

મહીધરાન્સર્વનાગાન્ દેવી કદ્રૂર્વ્યજાયત
એવં વૃદ્ધિં સમગમન્ વિશ્વે લોકાઃ પરંતપ ॥

તદા વૈ પૌષ્કરો રાજન્ પ્રાદુર્ભાવો મહાત્મનઃ
પ્રાદુર્ભાવઃ પૌષ્કરસ્તે મયા દ્વૈપાયનેરિતઃ ॥

પુરાણઃ પુરુષશ્ચૈવ મયા વિષ્ણુર્હરિઃ પ્રભુઃ
કથિતસ્તે ઽનુપૂર્વેણ સંસ્તુતઃ પરમર્ષિભિઃ ॥

યશ્ચેદમગ્ર્યં શૃણુયાત્ પુરાણં સદા નરઃ પર્વસુ ગૌરવેણ
અવાપ્ય લોકાન્સ હિ વીતરાગઃ પરત્ર ચ સ્વર્ગફલાનિ ભુઙ્ક્તે ॥

ચક્ષુષા મનસા વાચા કર્મણા ચ ચતુર્વિધમ્
પ્રસાદયતિ યઃ કૃષ્ણં તં કૃષ્ણો ઽનુપ્રસીદતિ ॥

રાજા ચ લભતે રાજ્યમ્ અધનશ્ચોત્તમં ધનમ્
ક્ષીણાયુર્લભતે ચાયુઃ પુત્રકામઃ સુતં તથા ॥

યજ્ઞા વેદાસ્તથા કામાસ્ તપાંસિ વિવિધાનિ ચ
પ્રાપ્નોતિ વિવિધં પુણ્યં વિષ્ણુભક્તો ધનાનિ ચ ॥

યદ્યત્કામયતે કિંચિત્ તત્તલ્લોકેશ્વરાદ્ ભવેત્
સર્વં વિહાય ય ઇમં પઠેત્પૌષ્કરકં હરેઃ ॥

પ્રાદુર્ભાવં નૃપશ્રેષ્ઠ ન તસ્ય હ્યશુભં ભવેત્
એષ પૌષ્કરકો નામ પ્રાદુર્ભાવો મહાત્મનઃ
કીર્તિતસ્તે મહાભાગ વ્યાસશ્રુતિનિદર્શનાત્ ॥