મત્સ્ય પુરાણ · અધ્યાય 167

એવમેકાર્ણવીભૂતે શેતે લોકેમહાદ્યુતિઃ
પ્રચ્છાદ્ય સલિલેનોર્વીં હંસો નારાયણસ્તદા ॥

મહતો રજસો મધ્યે મહાર્ણવસરઃસુ વૈ
વિરજસ્કં મહાબાહુમ્ અક્ષયં બ્રહ્મ યદ્વિદુઃ ॥

આત્મરૂપપ્રકાશેન તમસા સંવૃતઃ પ્રભુઃ
મનઃ સાત્ત્વિકમાધાય યત્ર તત્સત્યમાસત ॥

યાથાતથ્યં પરં જ્ઞાનં ભૂતં તદ્બ્રહ્મણા પુરા
રહસ્યારણ્યકોદ્દિષ્ટં યચ્ચૌપનિષદં સ્મૃતમ્ ॥

પુરુષો યજ્ઞ ઇત્યેતદ્ યત્પરં પરિકીર્તિતમ્
યશ્ચાન્યઃ પુરુષાખ્યઃ સ્યાત્ સ એષ પુરુષોત્તમઃ ॥

યે ચ યજ્ઞકરા વિપ્રા યે ચર્ત્વિજ ઇતિ સ્મૃતાઃ
અસ્માદેવ પુરા ભૂતા યજ્ઞેભ્યઃ શ્રૂયતાં તથા ॥

બ્રહ્માણં પ્રથમં વક્ત્રાદ્ ઉદ્ગાતારં ચ સામગમ્
હોતારમપિ ચાધ્વર્યું બાહુભ્યામસૃજત્પ્રભુઃ ॥

બ્રહ્મણો બ્રાહ્મણાચ્છંસિ પ્રસ્તોતારં ચ સર્વશઃ
તૌ મિત્રાવરુણૌ પૃષ્ઠાત્ પ્રતિપ્રસ્તારમેવ ચ ॥

ઉદરાત્પ્રતિહર્તારં પોતારં ચૈવ પાર્થિવ
અચ્છાવાકમથોરુભ્યાં નેષ્ટારં ચૈવ પાર્થિવ ॥

પાણિભ્યામથ ચાગ્નીધ્રં સુબ્રહ્મણ્યં ચ જાનુતઃ
ગ્રાવસ્તુતં તુ પાદાભ્યામ્ ઉન્નેતારં ચ યાજુષમ્ ॥

એવમેવૈષ ભગવાન્ ષોડશૈવ જગત્પતિઃ
પ્રવક્તૄન્સર્વયજ્ઞાનામ્ ઋત્વિજો ઽસૃજદુત્તમાન્ ॥

તદેષ વૈ વેદમયઃ પુરુષો યજ્ઞસંજ્ઞિતઃ
વેદાશ્ચૈતન્મયાઃ સર્વે સાઙ્ગોપનિષદક્રિયાઃ ॥

સ્વપિત્યેકાર્ણવે ચૈવ યદાશ્ચર્યમભૂત્પુરા
શ્રૂયતાં તદ્યથા વિપ્રા માર્કણ્ડેયકુતૂહલમ્ ॥

ગીર્ણો ભગવતસ્તસ્ય કુક્ષાવેવ મહામુનિઃ
બહુવર્ષસહસ્રાયુસ્ તસ્યૈવ વરતેજસા ॥

અટંસ્તીર્થપ્રસઙ્ગેન પૃથિવીં તીર્થગોચરામ્
આશ્રમાણિ ચ પુણ્યાનિ દેવતાયતનાનિ ચ ॥

દેશાન્રાષ્ટ્રાણિ ચિત્રાણિ પુરાણિ વિવિધાનિ ચ
જપહોમપરઃ શાન્તસ્ તપો ઘોરં સમાસ્થિતઃ ॥

માર્કણ્ડેયસ્તતસ્તસ્ય શનૈર્વક્ત્રાદ્વિનિઃસૃતઃ
સ નિષ્ક્રામન્ન ચાત્માનં જાનીતે દેવમાયયા ॥

નિષ્ક્રમ્યાપ્યસ્ય વદનાદ્ એકાર્ણવમથો જગત્
સર્વતસ્તમસાચ્છન્નં માર્કણ્ડેયો ઽન્વવૈક્ષત ॥

તસ્યોત્પન્નં ભયં તીવ્રં સંશયશ્ચાત્મજીવિતે
દેવદર્શનસંહૃષ્ટો વિસ્મયં પરમં ગતઃ ॥

ચિન્તયઞ્જલમધ્યસ્થો માર્કણ્ડેયો વિશઙ્કિતઃ
કિં નુ સ્યાન્મમ ચિન્તેયં મોહઃ સ્વપ્નો ઽનુભૂયતે ॥

વ્યક્તમન્યતમો ભાવસ્ તેષાં સંભાવિતો મમ
ન હીદૃશં જગત્ક્લેશમ્ અયુક્તં સત્યમર્હતિ ॥

નષ્ટચન્દ્રાર્કપવને નષ્ટપર્વતભૂતલે
કતમઃ સ્યાદયં લોક ઇતિ ચિન્તામવસ્થિતઃ ॥

દદર્શ ચાપિ પુરુષં સ્વપન્તં પર્વતોપમમ્
સલિલે ઽર્ધમથો મગ્નં જીમૂતમિવ સાગરે ॥

જ્વલન્તમિવ તેજોભિર્ ગોયુક્તમિવ ભાસ્કરમ્
શર્વર્યાં જાગ્રતમિવ ભાસન્તં સ્વેન તેજસા ॥

દેવં દ્રષ્ટુમિહાયાતઃ કો ભવાનિતિ વિસ્મયાત્
તથૈવ સ મુનિઃ કુક્ષિં પુનરેવ પ્રવેશિતઃ ॥

સમ્પ્રવિષ્ટઃ પુનઃ કુક્ષિં માર્કણ્ડેયો ઽતિવિસ્મયઃ
તથૈવ તુ પુનર્ભૂયો વિજાનન્સ્વપ્નદર્શનમ્ ॥

સ તથૈવ યથાપૂર્વં યો ધરામટતે પુરા
પુણ્યતીર્થજલોપેતાં વિવિધાન્યાશ્રમાણિ ચ ॥

ક્રતુભિર્યજમાનાશ્ચ સમાપ્તવરદક્ષિણાન્
અપશ્યદ્દેવકુક્ષિસ્થાન્ યાજકાઞ્છતશો દ્વિજાન્ ॥

સદ્વૃત્તમાસ્થિતાઃ સર્વે વર્ણા બ્રાહ્મણપૂર્વકાઃ
ચત્વારશ્ચાશ્રમાઃ સમ્યગ્ યથોદ્દિષ્ટા મયા તવ ॥

એવં વર્ષશતં સાગ્રં માર્કણ્ડેયસ્ય ધીમતઃ
ચરતઃ પૃથિવીં સર્વાં ન કુક્ષ્યન્તઃ સમીક્ષિતઃ ॥

તતઃ કદાચિદથ વૈ પુનર્વક્ત્રાદ્વિનિઃસૃતઃ
સુપ્તં ન્યગ્રોધશાખાયાં બાલમેકં નિરૈક્ષત ॥

તથૈવૈકાર્ણવજલે નીહારેણાવૃતામ્બરે
અવ્યગ્રઃ ક્રીડતે લોકે સર્વભૂતવિવર્જિતે ॥

સ મુનિર્વિસ્મયાવિષ્ટઃ કૌતૂહલસમન્વિતઃ
બાલમાદિત્યસંકાશં નાશક્નોદભિવીક્ષિતુમ્ ॥

સ ચિન્તયંસ્તથૈકાન્તે સ્થિત્વા સલિલસંનિધૌ
પૂર્વદૃષ્ટમિદં મેને શઙ્કિતો દેવમાયયા ॥

અગાધસલિલે તસ્મિન્ માર્કણ્ડેયઃ સવિસ્મયઃ
પ્લવંસ્તથાર્તિમ્ અગમદ્ ભયાત્સંત્રસ્તલોચનઃ ॥

સ તસ્મૈ ભગવાનાહ સ્વાગતં બાલયોગવાન્
બભાષે મેઘતુલ્યેન સ્વરેણ પુરુષોત્તમઃ ॥

મા ભૈર્વત્સ ન ભેતવ્યમ્ ઇહૈવાયાહિ મે ઽન્તિકમ્
માર્કણ્ડેયો મુનિસ્ત્વાહ બાલં તં શ્રમપીડિતઃ ॥

કો માં નામ્ના કીર્તયતિ તપઃ પરિભવન્મમ
દિવ્યં વર્ષસહસ્રાખ્યં ધર્ષયન્નિવ મે વયઃ ॥

ન હ્યેષ વઃ સમાચારો દેવેષ્વપિ મમોચિતઃ
માં બ્રહ્માપિ હિ દેવેશો દીર્ઘાયુરિતિ ભાષતે ॥

કસ્તમો ઘોરમાસાદ્ય મામદ્ય ત્યક્તજીવિતઃ
માર્કણ્ડેયેતિ મામુક્ત્વા મૃત્યુમીક્ષિતુમર્હતિ ॥

એવમાભાષ્ય તં ક્રોધાન્ માર્કણ્ડેયો મહામુનિઃ
તથૈવ ભગવાન્ભૂયો બભાષે મધુસૂદનઃ ॥

અહં તે જનકો વત્સ હૃષીકેશઃ પિતા ગુરુઃ
આયુષ્પ્રદાતા પૌરાણઃ કિં માં ત્વં નોપસર્પસિ ॥

માં પુત્રકામઃ પ્રથમં પિતા તે ઽઙ્ગિરસો મુનિઃ
પૂર્વમારાધયામાસ તપસ્તીવ્રં સમાશ્રિતઃ ॥

તતસ્ત્વાં ઘોરતપસા પ્રાવૃણોદમિતૌજસમ્
ઉક્તવાનહમાત્મસ્થં મહર્ષિમ્ અમિતૌજસમ્ ॥

કઃ સમુત્સહતે ચાન્યો યો ન ભૂતાત્મકાત્મજઃ
દ્રષ્ટુમેકાર્ણવગતં ક્રીડન્તં યોગવર્ત્મના ॥

તતઃ પ્રહૃષ્ટવદનો વિસ્મયોત્ફુલ્લલોચનઃ
મૂર્ધ્નિ બદ્ધાઞ્જલિપુટો માર્કણ્ડેયો મહાતપાઃ ॥

નામગોત્રે તતઃ પ્રોચ્ય દીર્ઘાયુર્લોકપૂજિતઃ
તસ્મૈ ભગવતે ભક્ત્યા નમસ્કારમથાકરોત્ ॥

ઇચ્છેયં તત્ત્વતો માયામ્ ઇમાં જ્ઞાતું તવાનઘ
યદેકાર્ણવમધ્યસ્થઃ શેષે ત્વં બાલરૂપવાન્ ॥

કિંસંજ્ઞશ્ચૈવ ભગવાંલ્ લોકે વિજ્ઞાયસે પ્રભો
તર્કયે ત્વાં મહાત્માનં કો હ્યન્યઃ સ્થાતુમર્હતિ ॥

અહં નારાયણો બ્રહ્મન્ સર્વભૂતવિનાશનઃ
અહં સહસ્રશીર્ષાખ્યો યઃ પદૈરભિસંજ્ઞિતઃ ॥

આદિત્યવર્ણઃ પુરુષો મખે બ્રહ્મમયો મખઃ
અહમગ્નિર્હવ્યવાહો યાદસાં પતિરવ્યયઃ ॥

અહમિન્દ્રપદે શક્રો વર્ષાણાં પરિવત્સરઃ
અહં યોગી યુગાખ્યસ્ય યુગાન્તાવર્ત એવ ચ ॥

અહં સર્વાણિ સત્ત્વાનિ દૈવતાન્યખિલાનિ તુ
ભુજંગાનામહં શેષસ્ તાર્ક્ષ્યો વૈ સર્વપક્ષિણામ્ ॥

કૃતાન્તઃ સર્વભૂતાનાં વિશ્વેષાં કાલસંજ્ઞિતઃ
અહં ધર્મસ્તપશ્ચાહં સર્વાશ્રમનિવાસિનામ્ ॥

અહં ચૈવ સરિદ્દિવ્યા ક્ષીરોદશ્ચ મહાર્ણવઃ
યત્તત્સત્યં ચ પરમમ્ અહમેકઃ પ્રજાપતિઃ ॥

અહં સાંખ્યમહં યોગો ઽપ્યહં તત્પરમં પદમ્
અહમિજ્યા ક્રિયા ચાહમ્ અહં વિદ્યાધિપઃ સ્મૃતઃ ॥

અહં જ્યોતિરહં વાયુર્ અહં ભૂમિરહં નભઃ
અહમાપઃ સમુદ્રાશ્ચ નક્ષત્રાણિ દિશો દશ ॥

અહં વર્ષમહં સોમઃ પર્જન્યો ઽહમહં રવિઃ
ક્ષીરોદસાગરે ચાહં સમુદ્રે વડવામુખઃ ॥

વહ્નિઃ સંવર્તકો ભૂત્વા પિબંસ્તોયમયં હવિઃ
અહં પુરાણઃ પરમં તથૈવાહં પરાયણમ્ ॥

અહં ભૂતસ્ય ભવ્યસ્ય વર્તમાનસ્ય સંભવઃ
યત્કિંચિત્પશ્યસે વિપ્ર યચ્છૃણોષિ ચ કિંચન ॥

યલ્લોકે ચાનુભવસિ તત્સર્વં મામનુસ્મર
વિશ્વં સૃષ્ટં મયા પૂર્વં સૃજ્યં ચાદ્યાપિ પશ્ય મામ્ ॥

યુગે યુગે ચ સ્રક્ષ્યામિ માર્કણ્ડેયાખિલં જગત્
તદેતદખિલં સર્વં માર્કણ્ડેયાવધારય ॥

શુશ્રૂષુર્મમ ધર્માંશ્ચ કુક્ષૌ ચર સુખં મમ
મમ બ્રહ્મા શરીરસ્થો દેવૈશ્ચ ઋષિભિઃ સહ ॥

વ્યક્તમવ્યક્તયોગં મામ્ અવગચ્છાસુરદ્વિષમ્
અહમેકાક્ષરો મન્ત્રસ્ ત્ર્યક્ષરશ્ચૈવ તારકઃ ॥

પરસ્ત્રિવર્ગાદ્ ઓંકારસ્ ત્રિવર્ગાર્થનિદર્શનઃ
એવમાદિપુરાણેશો વદન્નેવ મહામતિઃ ॥

વક્ત્રમાહૃતવાનાશુ માર્કણ્ડેયં મહામુનિમ્
તતો ભગવતઃ કુક્ષિં પ્રવિષ્ટો મુનિસત્તમઃ ॥

સ તસ્મિન્સુખમેકાન્તે શુશ્રૂષુર્હંસમવ્યયમ્
યો ઽહમેવ વિવિધતનું પરિશ્રિતો મહાર્ણવે વ્યપગતચન્દ્રભાસ્કરે
શનૈશ્ચરન્પ્રભુરપિ હંસસંજ્ઞિતો ઽસૃજજ્જગદ્વિહરતિ કાલપર્યયે ॥