મત્સ્ય પુરાણ · અધ્યાય 165

ચત્વાર્યાહુઃ સહસ્રાણિ વર્ષાણાં તુ કૃતં યુગમ્
તસ્ય તાવચ્છતી સંધ્યા દ્વિગુણા રવિનન્દન ॥

યત્ર ધર્મશ્ચતુષ્પાદસ્ ત્વ્ અધર્મઃ પાદવિગ્રહઃ
સ્વધર્મનિરતાઃ સન્તો જાયન્તે યત્ર માનવાઃ ॥

વિપ્રાઃ સ્થિતા ધર્મપરા રાજવૃત્તૌ સ્થિતા નૃપાઃ
કૃષ્યામભિરતા વૈશ્યાઃ શૂદ્રાઃ શુશ્રૂષવઃ સ્થિતાઃ ॥

તદા સત્યં ચ શૌચં ચ ધર્મશ્ચૈવ વિવર્ધતે
સદ્ભિરાચરિતં કર્મ ક્રિયતે ખ્યાયતે ચ વૈ ॥

એતત્કાર્તયુગં વૃત્તં સર્વેષામપિ પાર્થિવ
પ્રાણિનાં ધર્મસઙ્ગાનામ્ અપિ વૈ નીચજન્મનામ્ ॥

ત્રીણિ વર્ષસહસ્રાણિ ત્રેતાયુગમિહોચ્યતે
તસ્ય તાવચ્છતી સંધ્યા દ્વિગુણા પરિકીર્ત્યતે ॥

દ્વાભ્યામધર્મઃ પાદાભ્યાં ત્રિભિર્ધર્મો વ્યવસ્થિતઃ
યત્ર સત્યં ચ સત્ત્વં ચ ત્રેતાધર્મો વિધીયતે ॥

ત્રેતાયાં વિકૃતિં યાન્તિ વર્ણાસ્ત્વેતે ન સંશયઃ
ચાતુર્વર્ણ્યસ્ય વૈકૃત્યાદ્ યાન્તિ દૌર્બલ્યમાશ્રમાઃ ॥

એષા ત્રેતાયુગગતિર્ વિચિત્રા દેવનિર્મિતા
દ્વાપરસ્ય તુ યા ચેષ્ટા તામપિ શ્રોતુમર્હસિ ॥

દ્વાપરં દ્વે સહસ્રે તુ વર્ષાણાં રવિનન્દન
તસ્ય તાવચ્છતી સંધ્યા દ્વિગુણા યુગમુચ્યતે ॥

તત્ર ચાર્થપરાઃ સર્વે પ્રાણિનો રજસા હતાઃ
સર્વે નૈષ્કૃતિકાઃ ક્ષુદ્રા જાયન્તે રવિનન્દન ॥

દ્વાભ્યાં ધર્મઃ સ્થિતઃ પદ્ભ્યામ્ અધર્મસ્ત્રિભિરુત્થિતઃ
વિપર્યયાચ્છનૈર્ધર્મઃ ક્ષયમેતિ કલૌ યુગે ॥

બ્રાહ્મણ્યભાવસ્ય તતસ્ તથૌત્સુક્યં વિશીર્યતે
વ્રતોપવાસાસ્ત્યજ્યન્તે દ્વાપરે યુગપર્યયે ॥

તથા વર્ષસહસ્રં તુ વર્ષાણાં દ્વે શતે અપિ
સંધ્યયા સહ સંખ્યાતં ક્રૂરં કલિયુગં સ્મૃતમ્ ॥

યત્રાધર્મશ્ચતુષ્પાદઃ સ્યાદ્ધર્મઃ પાદવિગ્રહઃ
કામિનસ્તપસા હીના જાયન્તે તત્ર માનવાઃ ॥

નૈવાતિસાત્ત્વિકઃ કશ્ચિન્ ન સાધુર્ન ચ સત્યવાક્
નાસ્તિકા બ્રહ્મભક્તા વા જાયન્તે તત્ર માનવાઃ ॥

અહંકારગૃહીતાશ્ચ પ્રક્ષીણસ્નેહબન્ધનાઃ
વિપ્રાઃ શૂદ્રસમાચારાઃ સન્તિ સર્વે કલૌ યુગે ॥

આશ્રમાણાં વિપર્યાસઃ કલૌ સમ્પરિવર્તતે
વર્ણાનાં ચૈવ સંદેહો યુગાન્તે રવિનન્દન ॥

વિદ્યાદ્દ્વાદશસાહસ્રીં યુગાખ્યાં પૂર્વનિર્મિતામ્
એવં સહસ્રપર્યન્તં તદહર્બ્રાહ્મમુચ્યતે ॥

તતો ઽહનિ ગતે તસ્મિન્ સર્વેષામેવ જીવિનામ્
શરીરનિર્વૃતિં દૃષ્ટ્વા લોકસંહારબુદ્ધિતઃ ॥

દેવતાનાં ચ સર્વાસાં બ્રહ્માદીનાં મહીપતે
દૈત્યાનાં દાનવાનાં ચ યક્ષરાક્ષસપક્ષિણામ્ ॥

ગન્ધર્વાણામપ્સરસાં ભુજંગાનાં ચ પાર્થિવ
પર્વતાનાં નદીનાં ચ પશૂનાં ચૈવ સત્તમ
તિર્યગ્યોનિગતાનાં ચ સત્ત્વાનાં કૃમિણાં તથા ॥

મહાભૂતપતિઃ પઞ્ચ હૃત્વા ભૂતાનિ ભૂતકૃત્
જગત્સંહરણાર્થાય કુરુતે વૈશસં મહત્ ॥

ભૂત્વા સૂર્યશ્ચક્ષુષી ચાદદાનો ભૂત્વા વાયુઃ પ્રાણિનાં પ્રાણજાલમ્
ભૂત્વા વહ્નિર્નિર્દહન્સર્વલોકાન્ ભૂત્વા મેઘો ભૂય ઉગ્રો ઽપ્યવર્ષત્ ॥