મત્સ્ય પુરાણ · અધ્યાય 163

ખરાઃ ખરમુખાશ્ચૈવ મકરાશીવિષાનનાઃ
ઈહામૃગમુખાશ્ચાન્યે વરાહમુખસંસ્થિતાઃ ॥

બાલસૂર્યમુખાશ્ચાન્યે ધૂમકેતુમુખાસ્તથા
અર્ધચન્દ્રાર્ધવક્ત્રાશ્ચ અગ્નિદીપ્તમુખાસ્તથા ॥

હંસકુક્કુટવક્ત્રાશ્ચ વ્યાદિતાસ્યા ભયાવહાઃ
સિંહાસ્યા લેલિહાનાશ્ચ કાકગૃધ્રમુખાસ્તથા ॥

દ્વિજિહ્વકા વક્રશીર્ષાસ્ તથોલ્કામુખસંસ્થિતાઃ
મહાગ્રાહમુખાશ્ચાન્યે દાનવા બલદર્પિતાઃ ॥

શૈલસંવર્ષ્મણસ્ તસ્ય શરીરે શરવૃષ્ટિભિઃ
અવધ્યસ્ય મૃગેન્દ્રસ્ય ન વ્યથાં ચક્રુરાહવે ॥

એવં ભૂયો ઽપરાન્ઘોરાન્ અસૃજન્દાનવેશ્વરાઃ
મૃગેન્દ્રસ્યોપરિ ક્રુદ્ધા નિઃશ્વસન્ત ઇવોરગાઃ ॥

તે દાનવશરા ઘોરા દાનવેન્દ્રસમીરિતાઃ
વિલયં જગ્મુરાકાશે ખદ્યોતા ઇવ પર્વતે ॥

તતશ્ચક્રાણિ દિવ્યાનિ દૈત્યાઃ ક્રોધસમન્વિતાઃ
મૃગેન્દ્રાયાસૃજન્નાશુ જ્વલિતાનિ સમન્તતઃ ॥

તૈરાસીદ્ગગનં ચક્રૈઃ સંપતદ્ભિરિતસ્તતઃ
યુગાન્તે સંપ્રકાશદ્ભિશ્ ચન્દ્રાદિત્યગ્રહૈરિવ ॥

તાનિ સર્વાણિ ચક્રાણિ મૃગેન્દ્રેણ મહાત્મના
ગ્રસ્તાન્યુદીર્ણાનિ તદા પાવકાર્ચિઃસમાનિ વૈ ॥

તાનિ ચક્રાણિ વદને વિશમાનાનિ ભાન્તિ વૈ
મેઘોદરદરીષ્વેવ ચન્દ્રસૂર્યગ્રહા ઇવ ॥

હિરણ્યકશિપુર્દૈત્યો ભૂયઃ પ્રાસૃજદૂર્જિતામ્
શક્તિં પ્રજ્વલિતાં ઘોરાં ધૌતશસ્ત્રતડિત્પ્રભામ્ ॥

તામાપતન્તીં સમ્પ્રેક્ષ્ય મૃગેન્દ્રઃ શક્તિમુજ્જ્વલામ્
હુંકારેણૈવ રૌદ્રેણ બભઞ્જ ભગવાંસ્તદા ॥

રરાજ ભગ્ના સા શક્તિર્ મૃગેન્દ્રેણ મહીતલે
સવિસ્ફુલિઙ્ગા જ્વલિતા મહોલ્કેવ દિવશ્ચ્યુતા ॥

નારાચપઙ્ક્તિઃ સિંહસ્ય પ્રાપ્તા રેજે ઽવિદૂરતઃ
નીલોત્પલપલાશાનાં માલેવોજ્જ્વલદર્શના ॥

સ ગર્જિત્વા યથાન્યાયં વિક્રમ્ય ચ યથાસુખમ્
તત્સૈન્યમ્ ઉત્સારિતવાંસ્ તૃણાગ્રાણીવ મારુતઃ ॥

તતો ઽશ્મવર્ષં દૈત્યેન્દ્રા વ્યમૃજન્ત નભોગતાઃ
નગમાત્રૈઃ શિલાખણ્ડૈર્ ગિરિશૃઙ્ગૈર્મહાપ્રભૈઃ ॥

તદશ્મવર્ષં સિંહસ્ય મહન્મૂર્ધનિ પાતિતમ્
દિશો દશ વિકીર્ણા વૈ ખદ્યોતપ્રકરા ઇવ ॥

તદાશ્મૌઘૈર્ દૈત્યગણાઃ પુનઃ સિંહમરિંદમમ્
છાદયાંચક્રિરે મેઘા ધારાભિરિવ પર્વતમ્ ॥

ન ચ તં ચાલયામાસુર્ દૈત્યૌઘા દેવસત્તમમ્
ભીમવેગો ઽચલશ્રેષ્ઠં સમુદ્ર ઇવ મન્દરમ્ ॥

તતો ઽશ્મવર્ષે વિહતે જલવર્ષમનન્તરમ્
ધારાભિરક્ષમાત્રાભિઃ પ્રાદુરાસીત્સમન્તતઃ ॥

નભસઃ પ્રચ્યુતા ધારાસ્ તિગ્મવેગાઃ સમન્તતઃ
આવૃત્ય સર્વતો વ્યોમ દિશશ્ચોપદિશસ્તથા ॥

ધારા દિવિ ચ સર્વત્ર વસુધાયાં ચ સર્વશઃ
ન સ્પૃશન્તિ ચ તા દેવં નિપતન્ત્યો ઽનિશં ભુવિ ॥

બાહ્યતો વવૃષુર્વર્ષં નોપરિષ્ટાચ્ચ વવૃષુઃ
મૃગેન્દ્રપ્રતિરૂપસ્ય સ્થિતસ્ય યુધિ માયયા ॥

હતે ઽશ્મવર્ષે તુમુલે જલવર્ષે ચ શોષિતે
સો ઽસૃજદ્દાનવો માયામ્ અગ્નિવાયુસમીરિતામ્ ॥

મહેન્દ્રસ્તોયદૈઃ સાર્ધં સહસ્રાક્ષો મહાદ્યુતિઃ
મહતા તોયવર્ષેણ શમયામાસ પાવકમ્ ॥

તસ્યાં પ્રતિહતાયાં તુ માયાયાં યુધિ દાનવઃ
અસૃજદ્ઘોરસંકાશં તમસ્તીવ્રં સમન્તતઃ ॥

તમસા સંવૃતે લોકે દૈત્યેષ્વાત્તાયુધેષુ ચ
સ્વતેજસા પરિવૃતો દિવાકર ઇવાબભૌ ॥

ત્રિશિખાં ભ્રુકુટીં ચાસ્ય દદૃશુર્દાનવા રણે
લલાટસ્થાં ત્રિશૂલાઙ્કાં ગઙ્ગાં ત્રિપથગામિવ ॥

તતઃ સર્વાસુ માયાસુ હતાસુ દિતિનન્દનાઃ
હિરણ્યકશિપું દૈત્યં વિવર્ણાઃ શરણં યયુઃ ॥

તતઃ પ્રજ્વલિતઃ ક્રોધાત્ પ્રદહન્નિવ તેજસા
તસ્મિન્ક્રુદ્ધે તુ દૈત્યેન્દ્રે તમોભૂતમભૂજ્જગત્ ॥

આવહઃ પ્રવહશ્ચૈવ વિવહો ઽથ હ્યુદાવહઃ
પરાવહઃ સંવહશ્ચ મહાબલપરાક્રમાઃ ॥

તથા પરિવહઃ શ્રીમાન્ ઉત્પાતભયશંસિનઃ
ઇત્યેવં ક્ષુભિતાઃ સપ્ત મરુતો ગગનેચરાઃ ॥

યે ગ્રહાઃ સર્વલોકસ્ય ક્ષયે પ્રાદુર્ભવન્તિ વૈ
તે સર્વે ગગને દૃષ્ટા વ્યચરન્ત યથાસુખમ્ ॥

અયોગતશ્ચાપ્યચરન્ માર્ગં નિશિ નિશાચરઃ
સગ્રહઃ સહ નક્ષત્રૈર્ આકાપતિરરિંદમઃ ॥

વિવર્ણતાં ચ ભગવાન્ ગતો દિવિ દિવાકરઃ
કૃષ્ણં કબન્ધં ચ તથા લક્ષ્યતે સુમહદ્દિવિ ॥

અમુઞ્ચચ્ચાર્ચિષાં વૃન્દં ભૂમિવૃત્તિર્ વિભાવસુઃ
ગગનસ્થશ્ચ ભગવાન્ અભીક્ષ્ણં પરિદૃશ્યતે ॥

સપ્ત ધૂમ્રનિભા ઘોરાઃ સૂર્યા દિવિ સમુત્થિતાઃ
સોમસ્ય ગગનસ્થસ્ય ગ્રહાસ્તિષ્ઠન્તિ શૃઙ્ગગાઃ ॥

વામે તુ દક્ષિણે ચૈવ સ્થિતૌ શુક્રબૃહસ્પતી
શનૈશ્ચરો લોહિતાઙ્ગો જ્વલનાઙ્ગસમદ્યુતિઃ ॥

સમં સમધિરોહન્તઃ સર્વે તે ગગનેચરાઃ
શૃઙ્ગાણિ શનકૈર્ઘોરા યુગાન્તાવર્તિનો ગ્રહાઃ ॥

ચન્દ્રમાશ્ચ સનક્ષત્રૈર્ ગ્રહૈઃ સહ તમોનુદઃ
ચરાચરવિનાશાય રોહિણીં નાભ્યનન્દત ॥

ગૃહીતો રાહુણા ચન્દ્ર ઉલ્કાભિરભિહન્યતે
ઉલ્કાઃ પ્રજ્વલિતાશ્ચન્દ્રે વિચરન્તિ યથાસુખમ્ ॥

દેવાનામપિ યો દેવઃ સો ઽપ્યવર્ષત શોણિતમ્
અપતન્ગગનાદુલ્કા વિદ્યુદ્રૂપા મહાસ્વનાઃ ॥

અકાલે ચ દ્રુમાઃ સર્વે પુષ્પન્તિ ચ ફલન્તિ ચ
લતાશ્ચ સફલાઃ સર્વા યે ચાહુર્દૈત્યનાશનમ્ ॥

ફલૈઃ ફલાન્યજાયન્ત પુષ્પૈઃ પુષ્પં તથૈવ ચ
ઉન્મીલન્તિ નિમીલન્તિ હસન્તિ ચ રુદન્તિ ચ ॥

વિક્રોશન્તિ ચ ગમ્ભીરા ધૂમયન્તિ જ્વલન્તિ ચ
પ્રતિમાઃ સર્વદેવાનાં વેદયન્તિ મહદ્ભયમ્ ॥

આરણ્યૈઃ સહ સંસૃષ્ટા ગ્રામ્યાશ્ચ મૃગપક્ષિણઃ
ચક્રુઃ સુભૈરવં તત્ર મહાયુદ્ધમુપસ્થિતમ્ ॥

નદ્યશ્ચ પ્રતિકૂલાનિ વહન્તિ કલુષોદકાઃ
ન પ્રકાશન્તિ ચ દિશો રક્તરેણુસમાકુલાઃ ॥

વાનસ્પત્યો ન પૂજ્યન્તે પૂજનાર્હાઃ કથંચન
વાયુવેગેન હન્યન્તે ભજ્યન્તે પ્રણમન્તિ ચ ॥

યદા ચ સર્વભૂતાનાં છાયા ન પરિવર્તતે
અપરાહ્ણગતે સૂર્યે લોકાનાં યુગસંક્ષયે ॥

તદા હિરણ્યકશિપોર્ દૈત્યસ્યોપરિ વેશ્મનઃ
ભાણ્ડાગારાયુધાગારે નિવિષ્ટમભવન્મધુ ॥

અસુરાણાં વિનાશાય સુરાણાં વિજયાય ચ
દૃશ્યન્તે વિવિધોત્પાતા ઘોરા ઘોરનિદર્શનાઃ ॥

એતે ચાન્યે ચ બહવો ઘોરોત્પાતાઃ સમુત્થિતાઃ
દૈત્યેન્દ્રસ્ય વિનાશાય દૃશ્યન્તે કાલનિર્મિતાઃ ॥

મેદિન્યાં કમ્પમાનાયાં દૈત્યેન્દ્રેણ મહાત્મના
મહીધરા નાગગણા નિપેતુરમિતૌજસઃ ॥

વિષજ્વાલાકુલૈર્વક્ત્રૈર્ વિમુઞ્ચન્તો હુતાશનમ્
ચતુઃશીર્ષાઃ પઞ્ચશીર્ષાઃ સપ્તશીર્ષાશ્ચ પન્નગાઃ ॥

વાસુકિસ્તક્ષકશ્ચૈવ કર્કોટકધનંજયૌ
એલામુખઃ કાલિયશ્ચ મહાપદ્મશ્ચ વીર્યવાન્ ॥

સહસ્રશીર્ષા નાગો વૈ હેમતાલધ્વજઃ પ્રભુઃ
શેષો ઽનન્તો મહાભાગો દુષ્પ્રકમ્પ્યઃ પ્રકમ્પિતઃ ॥

દીપ્તાન્યન્તર્જલસ્થાનિ પૃથિવીધરણાનિ ચ
તદા ક્રુદ્ધેન મહતા કમ્પિતાનિ સમન્તતઃ ॥

નાગાસ્તેજોધરાશ્ચાપિ પાતાલતલચારિણઃ
હિરણ્યકશિપુર્દૈત્યસ્ તદા સંસ્પૃષ્ટવાન્મહીમ્ ॥

સંદષ્ટૌષ્ઠપુટઃ ક્રોધાદ્ વારાહ ઇવ પૂર્વજઃ
નદી ભાગીરથી ચૈવ સરયૂઃ કૌશિકી તથા ॥

યમુના ત્વથ કાવેરી કૃષ્ણવેણા ચ નિમ્નગા
સુવેણા ચ મહાભાગા નદી ગોદાવરી તથા ॥

ચર્મણ્વતી ચ સિન્ધુશ્ચ તથા નદનદીપતિઃ
કમલપ્રભવશ્ચૈવ શોણો મણિનિભોદકઃ ॥

નર્મદા શુભતોયા ચ તથા વેત્રવતી નદી
ગોમતી ગોકુલાકીર્ણા તથા પૂર્વસરસ્વતી ॥

મહી કાલમહી ચૈવ તમસા પુષ્પવાહિની
જમ્બૂદ્વીપં રત્નવટં સર્વરત્નોપશોભિતમ્ ॥

સુવર્ણપ્રકટં ચૈવ સુવર્ણાકરમણ્ડિતમ્
મહાનદં ચ લૌહિત્યં શૈલકાનનશોભિતમ્ ॥

પત્તનં કોશકરણમ્ ઋષિવીરજનાકરમ્
માગધાશ્ચ મહાગ્રામા મુણ્ડાઃ શુઙ્ગાસ્તથૈવ ચ ॥

સુહ્મા મલ્લા વિદેહાશ્ચ માલવાઃ કાશિકોસલાઃ
ભવનં વૈનતેયસ્ય દૈત્યેન્દ્રેણાભિકમ્પિતમ્ ॥

કૈલાસશિખરાકારં યત્કૃતં વિશ્વકર્મણા
રક્તતોયો મહાભીમો લૌહિત્યો નામ સાગરઃ ॥

ઉદયશ્ચ મહાશૈલ ઉચ્છ્રિતઃ શતયોજનમ્
સુવર્ણવેદિકઃ શ્રીમાન્ મેઘપઙ્ક્તિનિષેવિતઃ ॥

ભ્રાજમાનો ઽર્કસદૃશૈર્ જાતરૂપમયૈર્દ્રુમૈઃ
શાલૈસ્તાલૈસ્તમાલૈશ્ચ કર્ણિકારૈશ્ચ પુષ્પિતૈઃ ॥

અયોમુખશ્ચ વિખ્યાતઃ પર્વતો ધાતુમણ્ડિતઃ
તમાલવનગન્ધશ્ચ પર્વતો મલયઃ શુભઃ ॥

સુરાષ્ટ્રાશ્ચ સબાહ્લીકાઃ શૂરાભીરાસ્તથૈવ ચ
ભોજાઃ પાણ્ડ્યાશ્ચ વઙ્ગાશ્ચ કલિઙ્ગાસ્તામ્રલિપ્તકાઃ ॥

તથૈવૌણ્ડ્રાશ્ચ પૌણ્ડ્રાશ્ચ વામચૂડાઃ સકેરલાઃ
ક્ષોભિતાસ્તેન દૈત્યેન સદેવાશ્ચાપ્સરોગણાઃ ॥

અગસ્ત્યભવનં ચૈવ યદગમ્યં કૃતં પુરા
સિદ્ધચારણસંઘશ્ચ વિપ્રકીર્ણં મનોહરમ્ ॥

વિચિત્રનાનાવિહગં સુપુષ્પિતમહાદ્રુમમ્
જાતરૂપમયૈઃ શૃઙ્ગૈર્ અપ્સરોગણનાદિતમ્ ॥

ગિરિપુષ્પિતકશ્ચૈવ લક્ષ્મીવાન્પ્રિયદર્શનઃ
ઉત્થિતઃ સાગરં ભિત્ત્વા વિશ્રામશ્ચન્દ્રસૂર્યયોઃ
રરાજ સુમહાશૃઙ્ગૈર્ ગગનં વિલિખન્નિવ ॥

ચન્દ્રસૂર્યાંશુસંકાશૈઃ સાગરામ્બુસમાવૃતૈઃ
વિદ્યુત્વાન્સર્વતઃ શ્રીમાન્ આયતઃ શતયોજનમ્ ॥

વિદ્યુતાં યત્ર સંપાતા નિપાત્યન્તે નગોત્તમે
ઋષભઃ પર્વતશ્ચૈવ શ્રીમાન્વૃષભસંજ્ઞિતઃ ॥

કુઞ્જરઃ પર્વતઃ શ્રીમાન્ યત્રાગસ્ત્યગૃહં શુભમ્
વિશાલાક્ષશ્ચ દુર્ધર્ષઃ સર્પાણામાલયઃ પુરી ॥

તથા ભોગવતી ચાપિ દૈત્યેન્દ્રેણાભિકમ્પિતા
મહાસેનો ગિરિશ્ચૈવ પારિયાત્રશ્ચ પર્વતઃ ॥

ચક્રવાંશ્ચ ગિરિશ્રેષ્ઠો વારાહશ્ચૈવ પર્વતઃ
પ્રાગ્જ્યૌતિષપુરં ચાપિ જાતરૂપમયં શુભમ્ ॥

યસ્મિન્વસતિ દુષ્ટાત્મા નરકો નામ દાનવઃ
મેઘશ્ચ પર્વતશ્રેષ્ઠો મેઘગમ્ભીરનિઃસ્વનઃ ॥

ષષ્ટિસ્તત્ર સહસ્રાણિ પર્વતાનાં દ્વિજોત્તમાઃ
તરુણાદિત્યસંકાશો મેરુસ્તત્ર મહાગિરિઃ ॥

યક્ષરાક્ષસગન્ધર્વૈર્ નિત્યં સેવિતકંદરઃ
હેમગર્ભો મહાશૈલસ્ તથા હેમસખો ગિરિઃ ॥

કૈલાસશ્ચૈવ શૈલેન્દ્રો દાનવેન્દ્રેણ કમ્પિતઃ
હેમપુષ્કરસંછન્નં તેન વૈખાનસં સરઃ ॥

કમ્પિતં માનસં ચૈવ હંસકારણ્ડવાકુલમ્
ત્રિશૃઙ્ગપર્વતશ્ચૈવ કુમારી ચ સરિદ્વરા ॥

તુષારચયસંછન્નો મન્દરશ્ચાપિ પર્વતઃ
ઉશીરબિન્દુશ્ચ ગિરિશ્ ચન્દ્રપ્રસ્થસ્તથાદ્રિરાટ્ ॥

પ્રજાપતિગિરિશ્ચૈવ તથા પુષ્કરપર્વતઃ
દેવાભ્રપર્વતશ્ચૈવ તથા વૈ રેણુકો ગિરિઃ ॥

ક્રૌઞ્ચઃ સપ્તર્ષિશૈલશ્ચ ધૂમ્રવર્ણશ્ચ પર્વતઃ
એતે ચાન્યે ચ ગિરયો દેશા જનપદાસ્તથા ॥

નદ્યઃ સસાગરાઃ સર્વાઃ સો ઽકમ્પયત દાનવઃ
કપિલશ્ચ મહીપુત્રો વ્યાઘ્રવાંશ્ચૈવ કમ્પિતઃ ॥

ખેચરાશ્ચ સતીપુત્રાઃ પાતાલતલવાસિનઃ
ગણસ્તથા પરો રૌદ્રો મેઘનામાઙ્કુશાયુધઃ ॥

ઊર્ધ્વગો ભીમવેગશ્ચ સર્વ એવાભિકમ્પિતાઃ
ગદી શૂલી કરાલશ્ચ હિરણ્યકશિપુસ્તદા ॥

જીમૂતઘનસંકાશો જીમૂતઘનનિઃસ્વનઃ
જીમૂતઘનનિર્ઘોષો જીમૂત ઇવ વેગવાન્ ॥

દેવારિર્દિતિજો વીરો નૃસિંહં સમુપાદ્રવત્
સમુત્પત્ય તતસ્તીક્ષ્ણૈર્ મૃગેન્દ્રેણ મહાનખૈઃ
તદોંકારસહાયેન વિદાર્ય નિહતો યુધિ ॥

મહી ચ કાલશ્ચ શશી નભશ્ચ ગ્રહાશ્ચ સૂર્યશ્ચ દિશશ્ચ સર્વાઃ
નદ્યશ્ચ શૈલાશ્ચ મહાર્ણવાશ્ચ ગતાઃ પ્રસાદં દિતિપુત્રનાશાત્ ॥

તતઃ પ્રમુદિતા દેવા ઋષયશ્ચ તપોધનાઃ
તુષ્ટુવુર્નામભિર્દિવ્યૈર્ આદિદેવં સનાતનમ્ ॥

યત્ત્વયા વિહિતં દેવ નારસિંહમિદં વપુઃ
એતદેવાર્ચયિષ્યન્તિ પરાવરવિદો જનાઃ ॥

ભવાન્બ્રહ્મા ચ રુદ્રશ્ચ મહેન્દ્રો દેવસત્તમઃ
ભવાન્કર્તા વિકર્તા ચ લોકાનાં પ્રભવો ઽવ્યયઃ ॥

પરાં ચ સિદ્ધિં ચ પરં ચ દેવં પરં ચ મન્ત્રં પરમં હવિશ્ચ
પરં ચ ધર્મં પરમં ચ વિશ્વં ત્વામાહુરગ્ર્યં પુરુષં પુરાણમ્ ॥

પરં શરીરં પરમં ચ બ્રહ્મ પરં ચ યોગં પરમાં ચ વાણીમ્
પરં રહસ્યં પરમાં ગતિં ચ ત્વામાહુરગ્ર્યં પુરુષં પુરાણમ્ ॥

એવં પરસ્યાપિ પરં પદં યત્ પરં પરસ્યાપિ પરં ચ દેવમ્
પરં પરસ્યાપિ પરં ચ ભૂતં ત્વામાહુરગ્ર્યં પુરુષં પુરાણમ્ ॥

પરં પરસ્યાપિ પરં રહસ્યં પરં પરસ્યાપિ પરં મહત્ત્વમ્
પરં પરસ્યાપિ પરં મહદ્યત્ ત્વામાહુરગ્ર્યં પુરુષં પુરાણમ્ ॥

પરં પરસ્યાપિ પરં નિધાનં પરં પરસ્યાપિ પરં પવિત્રમ્
પરં પરસ્યાપિ પરં ચ દાન્તં ત્વામાહુરગ્ર્યં પુરુષં પુરાણમ્ ॥

એવમુક્ત્વા તુ ભગવાન્ સર્વલોકપિતામહઃ
સ્તુત્વા નારાયણં દેવં બ્રહ્મલોકં ગતઃ પ્રભુઃ ॥

તતો નદત્સુ તૂર્યેષુ નૃત્યન્તીષ્વપ્સરઃસુ ચ
ક્ષીરોદસ્યોત્તરં કૂલં જગામ હરિરીશ્વરઃ ॥

નારસિંહં વપુર્દેવઃ સ્થાપયિત્વા સુદીપ્તિમત્
પૌરાણં રૂપમાસ્થાય પ્રયયૌ ગરુડધ્વજઃ ॥

અષ્ટચક્રેણ યાનેન ભૂતયુતેન ભાસ્વતા
અવ્યક્તપ્રકૃતિર્દેવઃ સ્વસ્થાનં ગતવાન્પ્રભુઃ ॥