મત્સ્ય પુરાણ · અધ્યાય 161

ઇદાનીં શ્રોતુમિચ્છામો હિરણ્યકશિપોર્વધમ્
નરસિંહસ્ય માહાત્મ્યં તથા પાપવિનાશનમ્ ॥

પુરા કૃતયુગે વિપ્રા હિરણ્યકશિપુઃ પ્રભુઃ
દૈત્યાનામાદિપુરુષશ્ ચકાર સ મહત્તપઃ ॥

દશ વર્ષસહસ્રાણિ દશ વર્ષશતાનિ ચ
જલવાસી સમભવત્ સ્નાનમૌનધૃતવ્રતઃ ॥

તતઃ શમદમાભ્યાં ચ બ્રહ્મચર્યેણ ચૈવ હિ
બ્રહ્મા પ્રીતો ઽભવત્તસ્ય તપસા નિયમેન ચ ॥

તતઃ સ્વયંભૂર્ભગવાન્ સ્વયમાગમ્ય તત્ર હ
વિમાનેનાર્કવર્ણેન હંસયુક્તેન ભાસ્વતા ॥

આદિત્યૈર્વસુભિઃ સાધ્યૈર્ મરુદ્ભિર્દૈવતૈસ્તથા
રુદ્રૈર્વિશ્વસહાયૈશ્ચ યક્ષરાક્ષસપન્નગૈઃ ॥

દિગ્ભિશ્ ચૈવ વિદિગ્ભિશ્ ચ નદીભિઃ સાગરૈસ્તથા
નક્ષત્રૈશ્ચ મુહૂર્તૈશ્ચ ખેચરૈશ્ચ મહાગ્રહૈઃ ॥

દેવૈર્બ્રહ્મર્ષિભિઃ સાર્ધં સિદ્ધૈઃ સપ્તર્ષિભિસ્તથા
રાજર્ષિભિઃ પુણ્યકૃદ્ભિર્ ગન્ધર્વાપ્સરસાં ગણૈઃ ॥

ચરાચરગુરુઃ શ્રીમાન્ વૃતઃ સર્વૈર્દિવૌકસૈઃ
બ્રહ્મા બ્રહ્મવિદાં શ્રેષ્ઠો દૈત્યં વચનમબ્રવીત્ ॥

પ્રીતો ઽસ્મિ તવ ભક્તસ્ય તપસાનેન સુવ્રત
વરં વરય ભદ્રં તે યથેષ્ટં કામમાપ્નુહિ ॥

ન દેવાસુરગન્ધર્વા ન યક્ષોરગરાક્ષસાઃ
ન માનુષાઃ પિશાચા વા હન્યુર્માં દેવસત્તમ ॥

ઋષયો વા ન માં શાપૈઃ શપેયુઃ પ્રપિતામહ
યદિ મે ભગવાન્પ્રીતો વર એષ વૃતો મયા ॥

ન ચાસ્ત્રેણ ન શસ્ત્રેણ ગિરિણા પાદપેન ચ
ન શુષ્કેણ ન ચાર્દ્રેણ ન દિવા ન નિશાથ વા ॥

ભવેયમહમેવાર્કઃ સોમો વાયુર્હુતાશનઃ
સલિલં ચાન્તરિક્ષં ચ નક્ષત્રાણિ દિશો દશ ॥

અહં ક્રોધશ્ચ કામશ્ચ વરુણો વાસવો યમઃ
ધનદશ્ચ ધનાધ્યક્ષો યક્ષઃ કિંપુરુષાધિપઃ ॥

એતે દિવ્યા વરાસ્તાત મયા દત્તાસ્તવાદ્ભુતાઃ
સર્વાન્કામાન્સદા વત્સ પ્રાપ્સ્યસિ ત્વં ન સંશયઃ ॥

એવમુક્ત્વા સ ભગવાઞ્ જગામાકાશ એવ હિ
વૈરાજં બ્રહ્મસદનં બ્રહ્મર્ષિગણસેવિતમ્ ॥

તતો દેવાશ્ચ નાગાશ્ચ ગન્ધર્વા ઋષિભિઃ સહ
વરપ્રદાનં શ્રુત્વૈવ પિતામહમુપસ્થિતાઃ ॥

વરપ્રદાનાદ્ભગવન્ વધિષ્યતિ સ નો ઽસુરઃ
તત્પ્રસીદાશુ ભગવન્ વધો ઽપ્યસ્ય વિચિન્ત્યતામ્ ॥

ભગવન્સર્વભૂતાનામ્ આદિકર્તા સ્વયં પ્રભુઃ
સ્રષ્ટા ત્વં હવ્યકવ્યાનામ્ અવ્યક્તપ્રકૃતિર્ બુધઃ ॥

સર્વલોકહિતં વાક્યં શ્રુત્વા દેવઃ પ્રજાપતિઃ
આશ્વાસયામાસ સુરાન્ સુશીતૈર્વચનામ્બુભિઃ ॥

અવશ્યં ત્રિદશાસ્તેન પ્રાપ્તવ્યં તપસઃ ફલમ્
તપસો ઽન્તે ઽસ્ય ભગવાન્ વધં વિષ્ણુઃ કરિષ્યતિ ॥

તચ્છ્રુત્વા વિબુધા વાક્યં સર્વે પઙ્કજજન્મનઃ
સ્વાનિ સ્થાનાનિ દિવ્યાનિ વિપ્રજગ્મુર્મુદાન્વિતાઃ ॥

લબ્ધમાત્રે વરે ચાથ સર્વાઃ સો ઽબાધત પ્રજાઃ
હિરણ્યકશિપુર્દૈત્યો વરદાનેન દર્પિતઃ ॥

આશ્રમેષુ મહાભાગાન્ સ મુનીઞ્છંસિતવ્રતાન્
સત્યધર્મપરાન્દાન્તાન્ ધર્ષયામાસ દાનવઃ ॥

દેવાંસ્ત્રિભુવનસ્થાંશ્ચ પરાજિત્ય મહાસુરઃ
ત્રૈલોક્યં વશમાનીય સ્વર્ગે વસતિ દાનવઃ ॥

યદા વરમદોત્સિક્તશ્ ચોદિતઃ કાલધર્મતઃ
યજ્ઞિયાનકરોદ્દૈત્યાન્ અયજ્ઞિયાશ્ચ દેવતાઃ ॥

તદાદિત્યાશ્ચ સાધ્યાશ્ચ વિશ્વે ચ વસવસ્તથા
સેન્દ્રા દેવગણા યક્ષાઃ સિદ્ધદ્વિજમહર્ષયઃ ॥

શરણ્યં શરણં વિષ્ણુમ્ ઉપતસ્થુર્મહાબલમ્
દેવદેવં યજ્ઞમયં વાસુદેવં સનાતનમ્ ॥

નારાયણ મહાભાગ દેવાસ્ત્વાં શરણં ગતાઃ
ત્રાયસ્વ જહિ દૈત્યેન્દ્રં હિરણ્યકશિપું પ્રભો ॥

ત્વં હિ નઃ પરમો ધાતા ત્વં હિ નઃ પરમો ગુરુઃ
ત્વં હિ નઃ પરમો દેવો બ્રહ્માદીનાં સુરોત્તમ ॥

ભયં ત્યજધ્વમમરા અભયં વો દદામ્યહમ્
તથૈવ ત્રિદિવં દેવાઃ પ્રતિપદ્યત મા ચિરમ્ ॥

એષો ઽહં સગણં દૈત્યં વરદાનેન દર્પિતમ્
અવધ્યમમરેન્દ્રાણાં દાનવેન્દ્રં નિહન્મ્યહમ્ ॥

એવમુક્ત્વા તુ ભગવાન્ વિસૃજ્ય ત્રિદશેશ્વરાન્
વધં સંકલ્પયામાસ હિરણ્યકશિપોઃ પ્રભુઃ ॥

સાહાય્યં ચ મહાબાહુર્ ઓંકારં ગૃહ્ય સત્વરમ્
અથૌંકારસહાયસ્તુ ભગવાન્વિષ્ણુરવ્યયઃ ॥

હિરણ્યકશિપુસ્થાનં જગામ હરિરીશ્વરઃ
તેજસા ભાસ્કરાકારઃ શશી કાન્ત્યેવ ચાપરઃ ॥

નરસ્ય કૃત્વાર્ધતનું સિંહસ્યાર્ધતનું તથા
નારસિંહેન વપુષા પાણિં સંસ્પૃશ્ય પાણિના ॥

તતો ઽપશ્યત વિસ્તીર્ણાં દિવ્યાં રમ્યાં મનોરમામ્
સર્વકામયુતાં શુભ્રાં હિરણ્યકશિપોઃ સભામ્ ॥

વિસ્તીર્ણાં યોજનશતં શતમધ્યર્ધમાયતામ્
વૈહાયસીં કામગમાં પઞ્ચયોજનવિસ્તૃતામ્ ॥

જરાશોકક્લમાપેતાં નિષ્પ્રકમ્પાં શિવાં સુખામ્
વેશ્મહર્મ્યવતીં રમ્યાં જ્વલન્તીમિવ તેજસા ॥

અન્તઃસલિલસંયુક્તાં વિહિતાં વિશ્વકર્મણા
દિવ્યરત્નમયૈર્વૃક્ષૈઃ ફલપુષ્પપ્રદૈર્યુતામ્ ॥

નીલપીતસિતશ્યામૈઃ કૃષ્ણૈર્લોહિતકૈરપિ
અવતાનૈસ્તથા ગુલ્મૈર્ મઞ્જરીશતધારિભિઃ ॥

સિતાભ્રઘનસંકાશા પ્લવન્તીવ વ્યદૃશ્યત
રશ્મિવતી ભાસ્વરા ચ દિવ્યગન્ધમનોરમા ॥

સુસુખા ન ચ દુઃખા સા ન શીતા ન ચ ઘર્મદા
ન ક્ષુત્પિપાસે ગ્લાનિં વા પ્રાપ્ય તાં પ્રાપ્નુવન્તિ તે ॥

નાનારૂપૈરુપકૃતાં વિચિત્રૈરતિભાસ્વરૈઃ
સ્તમ્ભૈર્ન વિભૃતા સા વૈ શાશ્વતી ચાક્ષપા સદા ॥

અતિ ચન્દ્રં ચ સૂર્યં ચ શિખિનં ચ સ્વયંપ્રભા
દીપ્યતે નાકપૃષ્ઠસ્થા ભાસયન્તીવ ભાસ્કરમ્ ॥

સર્વે ચ કામાઃ પ્રચુરા યે દિવ્યા યે ચ માનુષાઃ
રસયુક્તં પ્રભૂતં ચ ભક્ષ્યભોજ્યમનન્તકમ્ ॥

પુણ્યગન્ધસ્રજશ્ચાત્ર નિત્યપુષ્પફલદ્રુમાઃ
ઉષ્ણે શીતાનિ તોયાનિ શીતે ચોષ્ણાનિ સન્તિ ચ ॥

પુષ્પિતાગ્રા મહાશાખાઃ પ્રવાલાઙ્કુરધારિણઃ
લતાવિતાનસંછન્ના નદીષુ ચ સરઃસુ ચ ॥

વૃક્ષાન્બહુવિધાંસ્તત્ર મૃગેન્દ્રો દદૃશે પ્રભુઃ
ગન્ધવન્તિ ચ પુષ્પાણિ રસવન્તિ ફલાનિ ચ ॥

નાતિશીતાનિ નોષ્ણાનિ તત્ર તત્ર સરાંસિ ચ
અપશ્યત્સર્વતીર્થાનિ સભાયાં તસ્ય સ પ્રભુઃ ॥

નલિનૈઃ પુણ્ડરીકૈશ્ચ શતપત્ત્રૈઃ સુગન્ધિભિઃ
રક્તૈઃ કુવલયૈર્નીલૈઃ કુમુદૈઃ સંવૃતાનિ ચ ॥

સુકાન્તૈર્ધાર્તરાષ્ટ્રૈશ્ચ રાજહંસૈશ્ચ સુપ્રિયૈઃ
કારણ્ડવૈશ્ચક્રવાકૈઃ સારસૈઃ કુરરૈરપિ ॥

વિમલૈઃ સ્ફાટિકાભૈશ્ચ પાણ્ડુરચ્છદનૈર્દ્વિજૈઃ
બહુહંસોપગીતાનિ સારસાભિરુતાનિ ચ ॥

ગન્ધવત્યઃ શુભાસ્તત્ર પુષ્ટમઞ્જરિધારિણીઃ
દૃષ્ટવાન્પર્વતાગ્રેષુ નાનાપુષ્પધરા લતાઃ ॥

કેતક્યશોકસરલાઃ પુંનાગતિલકાર્જુનાઃ
ચૂતા નીપાઃ પ્રસ્થપુષ્પાઃ કદમ્બા બકુલા ધવાઃ ॥

પ્રિયઙ્ગુપાટલાવૃક્ષાઃ શાલ્મલ્યઃ સહરિદ્રકાઃ
સાલાસ્તાલાસ્તમાલાશ્ચ ચમ્પકાશ્ચ મનોરમાઃ ॥

તથૈવાન્યે વ્યરાજન્ત સભાયાં પુષ્પિતા દ્રુમાઃ
વિદ્રુમાશ્ચ દ્રુમાશ્ચૈવ જ્વલિતાગ્નિસમપ્રભાઃ ॥

સ્કન્ધવન્તઃ સુશાખાશ્ચ બહુતાલસમુચ્છ્રયાઃ
અઞ્જનાશોકવર્ણાશ્ચ બહવશ્ચિત્રકા દ્રુમાઃ ॥

વરુણો વત્સનાભશ્ચ પનસાઃ સહ ચન્દનૈઃ
નીપાઃ સુમનસશ્ચૈવ નિમ્બા અશ્વત્થતિન્દુકાઃ ॥

પારિજાતાશ્ચ લોધ્રાશ્ચ મલ્લિકા ભદ્રદારવઃ
આમલક્યસ્તથા જમ્બૂ લકુચાઃ શૈલવાલુકાઃ ॥

ખર્જૂર્યો નારિકેલાશ્ચ હરીતકવિભીતકાઃ
કાલીયકા દ્રુકાલાશ્ચ હિઙ્ગવઃ પારિયાત્રકાઃ ॥

મન્દારકુન્દલક્તાશ્ચ પતઙ્ગાઃ કુટજાસ્તથા
રક્તાઃ કુરણ્ટકાશ્ચૈવ નીલાશ્ચાગરુભિઃ સહ ॥

કદમ્બાશ્ચૈવ ભવ્યાશ્ચ દાડિમા બીજપૂરકાઃ
સપ્તપર્ણાશ્ચ બિલ્વાશ્ચ મધુપૈરાવૃતાસ્તથા ॥

અશોકાશ્ચ તમાલાશ્ચ નાનાગુલ્મલતાવૃતાઃ
મધૂકાઃ સપ્તપર્ણાશ્ચ બહવઃ ક્ષીરકા દ્રુમાઃ ॥

લતાશ્ચ વિવિધાકારાઃ પત્રપુષ્પફલોપગાઃ
એતે ચાન્યે ચ બહવસ્ તત્ર કાનનજા દ્રુમાઃ ॥

નાનાપુષ્પફલોપેતા વ્યરાજન્ત સમન્તતઃ
ચકોરાઃ શતપત્રાશ્ચ મત્તકોકિલસારિકાઃ ॥

પુષ્પિતાઃ પુષ્પિતાગ્રૈશ્ચ સંપતન્તિ મહાદ્રુમાઃ
રક્તપીતારુણાસ્તત્ર પાદપાગ્રગતાઃ ખગાઃ ॥

પરસ્પરમવેક્ષન્તે પ્રહૃષ્ટા જીવજીવકાઃ
તસ્યાં સભાયાં દૈત્યેન્દ્રો હિરણ્યકશિપુસ્તદા ॥

સ્ત્રીસહસ્રૈઃ પરિવૃતો વિચિત્રાભરણામ્બરઃ
અનર્ઘ્યમણિવજ્રાર્ચિઃ શિખાજ્વલિતકુણ્ડલઃ ॥

આસીનશ્ચાસને ચિત્રે દશનલ્વપ્રમાણતઃ
દિવાકરનિભે દિવ્યે દિવ્યાસ્તરણસંસ્તૃતે ॥

દિવ્યગન્ધવહસ્તત્ર મારુતઃ સુસુખો વવૌ
હિરણ્યકશિપુર્દૈત્ય આસ્તે જ્વલિતકુણ્ડલઃ ॥

ઉપચેરુર્મહાદૈત્યં હિરણ્યકશિપું તદા
દિવ્યતાનેન ગીતાનિ જગુર્ ગન્ધર્વસત્તમાઃ ॥

વિશ્વાચી સહજન્યા ચ પ્રમ્લોચેત્યભિવિશ્રુતા
દિવ્યાથ સૌરભેયી ચ સમીચી પુઞ્જિકસ્થલી ॥

મિશ્રકેશી ચ રમ્ભા ચ ચિત્રલેખા શુચિસ્મિતા
ચારુકેશી ઘૃતાચી ચ મેનકા ચોર્વશી તથા ॥

એતાઃ સહસ્રશશ્ચાન્યા નૃત્યગીતવિશારદાઃ
ઉપતિષ્ઠન્તિ રાજાનં હિરણ્યકશિપું પ્રભુમ્ ॥

તત્રાસીનં મહાબાહું હિરણ્યકશિપું પ્રભુમ્
ઉપાસતે દિતેઃ પુત્રાઃ સર્વે લબ્ધવરાસ્તથા ॥

તમપ્રતિમકર્માણં શતશો ઽથ સહસ્રશઃ
બલિર્વિરોચનસ્તત્ર નરકઃ પૃથિવીસુતઃ ॥

પ્રહ્લાદો વિપ્રચિત્તિશ્ચ ગવિષ્ઠશ્ચ મહાસુરઃ
સુરહન્તા સુનામા ચ પ્રમતિઃ સુમતિર્વરઃ ॥

ઘટોદરો મહાપાર્શ્વઃ ક્રથનઃ પિઠરસ્તથા
વિશ્વરૂપઃ સુરૂપશ્ચ સ્વબલશ્ચ મહાબલઃ ॥

દશગ્રીવશ્ચ વાલી ચ મેઘવાસા મહાસુરઃ
ઘટાસ્યો ઽકમ્પનશ્ચૈવ પ્રજનશ્ચેન્દ્રતાપનઃ ॥

દૈત્યદાનવસંઘાસ્તે સર્વે જ્વલિતકુણ્ડલાઃ
સ્રગ્વિણો વાગ્મિનઃ સર્વે સદૈવ ચરિતવ્રતાઃ ॥

સર્વે લબ્ધવરાઃ શૂરાઃ સર્વે વિગતમૃત્યવઃ
એતે ચાન્યે ચ બહવો હિરણ્યકશિપું પ્રભુમ્ ॥

ઉપાસન્તિ મહાત્માનં સર્વે દિવ્યપરિચ્છદાઃ
વિમાનૈર્વિવિધાકારૈર્ ભ્રાજમાનૈરિવાગ્નિભિઃ ॥

મહેન્દ્રવપુષઃ સર્વે વિચિત્રાઙ્ગદબાહવઃ
ભૂષિતાઙ્ગા દિતેઃ પુત્રાસ્ તમુપાસન્ત સર્વશઃ ॥

તસ્યાં સભાયાં દિવ્યાયામ્ અસુરાઃ પર્વતોપમાઃ
હિરણ્યવપુષઃ સર્વે દિવાકરસમપ્રભાઃ ॥

ન શ્રુતં નૈવ દૃષ્ટં હિ હિરણ્યકશિપોર્યથા
ઐશ્વર્યં દૈત્યસિંહસ્ય યથા તસ્ય મહાત્મનઃ ॥

કનકરજતચિત્રવેદિકાયાં પરિહૃતરત્નવિચિત્રવીથિકાયામ્
સ દદર્શ મૃગાધિપઃ સભાયાં સુરચિતરત્નગવાક્ષશોભિતાયામ્ ॥

કનકવિમલહારભૂષિતાઙ્ગં દિતિતનયં સ મૃગાધિપો દદર્શ
દિવસકરમહાપ્રભાજ્વલન્તં દિતિજસહસ્રશતૈર્નિષેવ્યમાણમ્ ॥