મત્સ્ય પુરાણ · અધ્યાય 15

વિભ્રાજા નામ ચાન્યે તુ દિવિ સન્તિ સુવર્ચસઃ
લોકા બર્હિષદો યત્ર પિતરઃ સન્તિ સુવ્રતાઃ ॥

યત્ર બર્હિણયુક્તાનિ વિમાનાનિ સહસ્રશઃ
સંકલ્પ્યા બર્હિષો યત્ર તિષ્ઠન્તિ ફલદાયિનઃ ॥

યત્રાભ્યુદયશાલાસુ મોદન્તે શ્રાદ્ધદાયિનઃ
યાંશ્ ચ દેવાસુરગણા ગન્ધર્વાપ્સરસાં ગણાઃ ॥

યક્ષરક્ષોગણાશ્ચૈવ યજન્તિ દિવિ દેવતાઃ
પુલસ્ત્યપુત્રાઃ શતશસ્ તપોયોગસમન્વિતાઃ ॥

મહાત્માનો મહાભાગા ભક્તાનામભયપ્રદાઃ
એતેષાં પીવરી કન્યા માનસી દિવિ વિશ્રુતા ॥

યોગિની યોગમાતા ચ તપશ્ચક્રે સુદારુણમ્
પ્રસન્નો ભગવાંસ્તસ્યા વરં વવ્રે તુ સા હરેઃ ॥

યોગવન્તં સુરૂપં ચ ભર્તારં વિજિતેન્દ્રિયમ્
દેહિ દેવ પ્રસન્નસ્ત્વં પતિં મે વદતાં વરમ્ ॥

ઉવાચ દેવો ભવિતા વ્યાસપુત્રો યદા શુકઃ
ભવિતા તસ્ય ભાર્યા ત્વં યોગાચાર્યસ્ય સુવ્રતે ॥

ભવિષ્યતિ ચ તે કન્યા કૃત્વી નામ ચ યોગિની
પાઞ્ચાલાધિપતેર્દેયા માનુષસ્ય ત્વયા તદા ॥

જનની બ્રહ્મદત્તસ્ય યોગસિદ્ધા ચ ગૌઃ સ્મૃતા
કૃષ્ણો ગૌરઃ પ્રભુઃ શમ્ભુર્ ભવિષ્યન્તિ ચ તે સુતાઃ ॥

મહાત્માનો મહાભાગા ગમિષ્યન્તિ પરં પદમ્
તાનુત્પાદ્ય પુનર્ યોગાત્ સવરા મોક્ષમેષ્યસિ ॥

સુમૂર્તિમન્તઃ પિતરો વસિષ્ઠસ્ય સુતાઃ સ્મૃતાઃ
નામ્ના તુ માનસાઃ સર્વે સર્વે તે ધર્મમૂર્તયઃ ॥

જ્યોતિર્ભાસિષુ લોકેષુ યે વસન્તિ દિવઃ પરમ્
વિરાજમાનાઃ ક્રીડન્તિ યત્ર તે શ્રાદ્ધદાયિનઃ ॥

સર્વકામસમૃદ્ધેષુ વિમાનેષ્વપિ પાદજાઃ
કિં પુનઃ શ્રાદ્ધદા વિપ્રા ભક્તિમન્તઃ ક્રિયાન્વિતાઃ ॥

ગૌર્ નામ કન્યા યેષાં તુ માનસી દિવિ રાજતે
શુક્રસ્ય દયિતા પત્ની સાધ્યાનાં કીર્તિવર્ધિની ॥

મરીચિગર્ભા નામ્ના તુ લોકા માર્તણ્ડમણ્ડલે
પિતરો યત્ર તિષ્ઠન્તિ હવિષ્મન્તો ઽઙ્ગિરઃસુતાઃ ॥

તીર્થશ્રાદ્ધપ્રદા યાન્તિ યે ચ ક્ષત્રિયસત્તમાઃ
રાજ્ઞાં તુ પિતરસ્તે વૈ સ્વર્ગમોક્ષફલપ્રદાઃ ॥

એતેષાં માનસી કન્યા યશોદા લોકવિશ્રુતા
પત્ની હ્ય્ અંશુમતઃ શ્રેષ્ઠા સ્નુષા પઞ્ચજનસ્ય ચ ॥

જનન્યથ દિલીપસ્ય ભગીરથપિતામહી
લોકાઃ કામદુઘા નામ કામભોગફલપ્રદાઃ ॥

સુસ્વધા નામ પિતરો યત્ર તિષ્ઠન્તિ સુવ્રતાઃ
આજ્યપા નામ લોકેષુ કર્દમસ્ય પ્રજાપતેઃ ॥

પુલહાઙ્ગજદાયાદા વૈશ્યાસ્તાન્ભાવયન્તિ ચ
યત્ર શ્રાદ્ધકૃતઃ સર્વે પશ્યન્તિ યુગપદ્ગતાઃ ॥

માતૃભ્રાતૃપિતૃસ્વસૃ સખિસમ્બન્ધિબાન્ધવાન્
અપિ જન્માયુતૈર્દૃષ્ટાન્ અનુભૂતાન્સહસ્રશઃ ॥

એતેષાં માનસી કન્યા વિરજા નામ વિશ્રુતા
યા પત્ની નહુષસ્યાસીદ્ યયાતેર્જનની તથા ॥

એકાષ્ટકાભવત્ પશ્ચાદ્ બ્રહ્મલોકે ગતા સતી
ત્રય એતે ગણાઃ પ્રોક્તાશ્ ચતુર્થં તુ વદામ્યતઃ ॥

લોકાસ્તુ માનસા નામ બ્રહ્માણ્ડોપરિ સંસ્થિતાઃ
યેષાં તુ માનસી કન્યા નર્મદા નામ વિશ્રુતા ॥

સોમપા નામ પિતરો યત્ર તિષ્ઠન્તિ શાશ્વતાઃ
ધર્મમૂર્તિધરાઃ સર્વે પરતો બ્રહ્મણઃ સ્મૃતાઃ ॥

ઉત્પન્નાઃ સ્વધયા તે તુ બ્રહ્મત્વં પ્રાપ્ય યોગિનઃ
કૃત્વા સૃષ્ટ્યાદિકં સર્વં માનસે સામ્પ્રતં સ્થિતાઃ ॥

નર્મદા નામ તેષાં તુ કન્યા તોયવહા સરિત્
ભૂતાનિ યા પાવયતિ દક્ષિણાપથગામિની ॥

તેભ્યઃ સર્વે તુ મનવઃ પ્રજાઃ સર્ગેષુ નિર્મિતાઃ
જ્ઞાત્વા શ્રાદ્ધાનિ કુર્વન્તિ ધર્માભાવે ઽપિ સર્વદા ॥

તેભ્ય એવ પુનઃ પ્રાપ્તું પ્રસાદાદ્યોગસંતતિમ્
પિતૄણામાદિસર્ગે તુ શ્રાદ્ધમેવ વિનિર્મિતમ્ ॥

સર્વેષાં રાજતં પાત્રમ્ અથવા રજતાન્વિતમ્
દત્તં સ્વધા પુરોધાય પિતૄન્ પ્રીણાતિ સર્વદા ॥

અગ્નીષોમયમાનાં તુ કાર્યમાપ્યાયનં બુધઃ
અગ્ન્યભાવે ઽપિ વિપ્રસ્ય પ્રાણાવ્ અપિ જલે ઽથવા ॥

અજાકર્ણે ઽશ્વકર્ણે વા ગોષ્ઠે વા સલિલાન્તિકે
પિતૄણામ્ અમ્બરં સ્થાનં દક્ષિણા દિક્પ્રશસ્યતે ॥

પ્રાચીનાવીતમુદકં તિલાઃ સવ્યાઙ્ગમેવ ચ
દર્ભા માંસં ચ પાઠીનં ગોક્ષીરં મધુરા રસાઃ ॥

ખડ્ગલોહામિષમધુ કુશશ્યામાકશાલયઃ
યવનીવારમુદ્ગેક્ષુ શુક્લપુષ્પઘૃતાનિ ચ ॥

વલ્લભાનિ પ્રશસ્તાનિ પિતૄણામિહ સર્વદા
દ્વેષ્યાણિ સમ્પ્રવક્ષ્યામિ શ્રાદ્ધે વર્જ્યાનિ યાનિ તુ ॥

મસૂરશણનિષ્પાવ રાજમાષકુસુમ્ભિકાઃ
પદ્મબિલ્વાર્કધત્તૂર પારિભદ્રાટરૂષકાઃ ॥

ન દેયાઃ પિતૃકાર્યેષુ પયશ્ચાજાવિકં તથા
કોદ્રવોદારચણકાઃ કપિત્થં મધુકાતસી ॥

એતાન્યપિ ન દેયાનિ પિતૃભ્યઃ પ્રિયમિચ્છતા
પિતૄન્ પ્રીણાતિ યો ભક્ત્યા તે પુનઃ પ્રીણયન્તિ તમ્ ॥

યચ્છન્તિ પિતરઃ પુષ્ટિં સ્વર્ગારોગ્યં પ્રજાફલમ્
દેવકાર્યાદપિ પુનઃ પિતૃકાર્યં વિશિષ્યતે ॥

દેવતાનાં ચ પિતરઃ પૂર્વમાપ્યાયનં સ્મૃતમ્
શીઘ્રપ્રસાદાસ્ત્વક્રોધા નિઃશસ્ત્રાઃ સ્થિરસૌહૃદાઃ ॥

શાન્તાત્માનઃ શૌચપરાઃ સતતં પ્રિયવાદિનઃ
ભક્તાનુરક્તાઃ સુખદાઃ પિતરઃ પૂર્વદેવતાઃ ॥

હવિષ્મતામાધિપત્યે શ્રાદ્ધદેવઃ સ્મૃતો રવિઃ
એતદ્વઃ સર્વમાખ્યાતં પિતૃવંશાનુકીર્તનમ્
પુણ્યં પવિત્રમ્ આયુષ્યં કીર્તનીયં સદા નૃભિઃ ॥