મત્સ્ય પુરાણ · અધ્યાય 148

શૃણુધ્વમસુરાઃ સર્વે વાક્યં મમ મહાબલાઃ
શ્રેયસે ક્રિયતાં બુદ્ધિઃ સર્વૈઃ કૃત્યસ્ય સંવિધૌ ॥

વંશક્ષયકરા દેવાઃ સર્વેષામેવ દાનવાઃ
અસ્માકં જાતિધર્મો વૈ વિરૂઢં વૈરમક્ષયમ્ ॥

વયમદ્ય ગમિષ્યામઃ સુરાણાં નિગ્રહાય તુ
સ્વબાહુબલમાશ્રિત્ય સર્વ એવ ન સંશયઃ ॥

કિંતુ નાતપસા યુક્તો મન્યે ઽહં સુરસંગમમ્
અહમાદૌ કરિષ્યામિ તતો ઘોરં દિતેઃ સુતાઃ ॥

તતઃ સુરાન્વિજેષ્યામો ભોક્ષ્યામો ઽથ જગત્ત્રયમ્
સ્થિરોપાયો હિ પુરુષઃ સ્થિરશ્રીરપિ જાયતે ॥

રક્ષિતું નૈવ શક્નોતિ ચપલશ્ચપલાઃ શ્રિયઃ
તચ્છ્રુત્વા દાનવાઃ સર્વે વાક્યં તસ્યાસુરસ્ય તુ ॥

સાધુ સાધ્વિત્યવોચંસ્તે તત્ર દૈત્યાઃ સવિસ્મયાઃ
સો ઽગચ્છત્પારિયાત્રસ્ય ગિરેઃ કન્દરમુત્તમમ્ ॥

સર્વર્તુકુસુમાકીર્ણં નાનૌષધિવિદીપિતમ્
નાનાધાતુરસસ્રાવ ચિત્રં નાનાગુહાગૃહમ્ ॥

ગહનૈઃ સર્વતો ગૂઢં ચિત્રકલ્પદ્રુમાશ્રયમ્
અનેકાકારબહુલં પૃથક્પક્ષિકુલાકુલમ્ ॥

નાનાપ્રસ્રવણોપેતં નાનાવિધજલાશયમ્
પ્રાપ્ય તત્કન્દરં દૈત્યશ્ ચચાર વિપુલં તપઃ ॥

નિરાહારઃ પઞ્ચતપાઃ પત્ત્રભુગ્વારિભોજનઃ
શતં શતં સમાનાં તુ તપાંસ્યેતાનિ સો ઽકરોત્ ॥

તતઃ સ્વદેહાદુત્કૃત્ય કર્ષં કર્ષં દિને દિને
માંસસ્યાગ્નૌ જુહાવાસૌ તતો નિર્માંસતાં ગતઃ ॥

તસ્મિન્નિર્માંસતાં યાતે તપોરાશિત્વમાગતે
જજ્વલુઃ સર્વભૂતાનિ તેજસા તસ્ય સર્વતઃ ॥

ઉદ્વિગ્નાશ્ચ સુરાઃ સર્વે તપસા તસ્ય ભીષિતાઃ
એતસ્મિન્નન્તરે બ્રહ્મા પરમં તોષમાગતઃ ॥

તારકસ્ય વરં દાતું જગામ ત્રિદશાલયાત્
પ્રાપ્ય તં શૈલરાજાનં સ ગિરેઃ કન્દરસ્થિતમ્
ઉવાચ તારકં દેવો ગિરા મધુરયા યુતઃ ॥

પુત્રાલં તપસા તે ઽસ્તુ નાસ્ત્યસાધ્યં તવાધુના
વરં વૃણીષ્વ રુચિરં યત્તે મનસિ વર્તતે ॥

ઇત્યુક્તસ્તારકો દૈત્યઃ પ્રણમ્યાત્મભુવં વિભુમ્
ઉવાચ પ્રાઞ્જલિર્ભૂત્વા પ્રણતઃ પૃથુવિક્રમઃ ॥

દેવભૂતમનોવાસ વેત્સિ જન્તુવિચેષ્ટિતમ્
કૃતપ્રતિકૃતાકાઙ્ક્ષી જિગીષુઃ પ્રાયશો જનઃ ॥

વયં ચ જાતિધર્મેણ કૃતવૈરાઃ સહામરૈઃ
તૈશ્ચ નિઃશેષિતા દૈત્યાઃ ક્રૂરૈઃ સંત્યજ્ય ધર્મિતામ્
તેષામહં સમુદ્ધર્તા ભવેયમિતિ મે મતિઃ ॥

અવધ્યઃ સર્વભૂતાનામ્ અસ્ત્રાણાં ચ મહૌજસામ્
સ્યામહં પરમો હ્યેષ વરો મમ હૃદિ સ્થિતઃ ॥

એતન્મે દેહિ દેવેશ નાન્યો મે રોચતે વરઃ
તમુવાચ તતો દૈત્યં વિરિઞ્ચિઃ સુરનાયકઃ ॥

ન યુજ્યન્તે વિના મૃત્યું દેહિનો દૈત્યસત્તમ
યતસ્તતો ઽપિ વરય મૃત્યું યસ્માન્ન શઙ્કસે ॥

તતઃ સંચિન્ત્ય દૈત્યેન્દ્રઃ શિશોર્વૈ સપ્તવાસરાત્
વવ્રે મહાસુરો મૃત્યુમ્ અવલેપેન મોહિતઃ ॥

બ્રહ્મા ચાસ્મૈ વરં દત્ત્વા યત્કિંચિન્મનસેપ્સિતમ્
જગામ ત્રિદિવં દેવો દૈત્યો ઽપિ સ્વકમાલયમ્ ॥

ઉત્તીર્ણં તપસસ્તં તુ દૈત્યં દૈત્યેશ્વરાસ્તથા
પરિવવ્રુઃ સહસ્રાક્ષં દિવિ દેવગણા યથા ॥

તસ્મિન્મહતિ રાજ્યસ્થે તારકે દૈત્યનન્દને
ઋતવો મૂર્તિમન્તશ્ચ સ્વકાલગુણબૃંહિતાઃ ॥

અભવન્કિંકરાસ્તસ્ય લોકપાલાશ્ચ સર્વશઃ
કાન્તિર્દ્યુતિર્ધૃતિર્મેધા શ્રીરવેક્ષ્ય ચ દાનવમ્ ॥

પરિવવ્રુર્ગુણાકીર્ણા નિશ્છિદ્રાઃ સર્વ એવ હિ
કાલાગુરુવિલિપ્તાઙ્ગં મહામુકુટભૂષણમ્ ॥

રુચિરાઙ્ગદનદ્ધાઙ્ગં મહાસિંહાસને સ્થિતમ્
વીજયન્ત્યપ્સરઃશ્રેષ્ઠા ભૃશં મુઞ્ચન્તિ નૈવ તાઃ ॥

ચન્દ્રાર્કૌ દીપમાર્ગેષુ વ્યજનેષુ ચ મારુતઃ
કૃતાન્તો ઽગ્રેસરસ્તસ્ય બભૂવુર્મુનિસત્તમાઃ ॥

એવં પ્રયાતિ કાલે તુ વિતતે તારકાસુરઃ
બભાષે સચિવાન્દૈત્યઃ પ્રભૂતવરદર્પિતઃ ॥

રાજ્યેન કારણં કિં મે ત્વ્ અનાક્રમ્ય ત્રિવિષ્ટપમ્
અનિર્યાપ્ય સુરૈર્વૈરં કા શાન્તિર્હૃદયે મમ ॥

ભુઞ્જતે ઽદ્યાપિ યજ્ઞાંશાન્ અમરા નાક એવ હિ
વિષ્ણુઃ શ્રિયં ન જહતિ તિષ્ઠતે ચ ગતભ્રમઃ ॥

સ્વસ્થાભિઃ સ્વર્ગનારીભિઃ પીડ્યન્તે ઽમરવલ્લભાઃ
સોત્પલા મદિરામોદા દિવિ ક્રીડાયનેષુ ચ ॥

લબ્ધ્વા જન્મ ન યઃ કશ્ચિદ્ ઘટયેત્પૌરુષં નરઃ
જન્મ તસ્ય વૃથા ભૂતમ્ અજન્મા તુ વિશિષ્યતે ॥

માતાપિતૃભ્યાં ન કરોતિ કામાન્ બન્ધૂનશોકાન્ન કરોતિ યો વા
કીર્તિં હિ વા નાર્જયતે હિમાભાં પુમાન્સ જાતો ઽપિ મૃતો મતં મે ॥

તસ્માજ્જયાયામરપુંગવાનાં ત્રૈલોક્યલક્ષ્મીહરણાય શીઘ્રમ્
સંયોજ્યતાં મે રથમષ્ટચક્રં બલં ચ મે દુર્જયદૈત્યચક્રમ્
ધ્વજં ચ મે કાઞ્ચનપટ્ટનદ્ધં છત્ત્રં ચ મે મૌક્તિકજાલબદ્ધમ્ ॥

તારકસ્ય વચઃ શ્રુત્વા ગ્રસનો નામ દાનવઃ
સેનાનીર્ દૈત્યરાજસ્ય તથા ચક્રે બલાન્વિતઃ ॥

આહત્ય ભેરીં ગમ્ભીરાં દૈત્યાનાહૂય સત્વરઃ
તુરગાણાં સહસ્રેણ ચક્રાષ્ટકવિભૂષિતમ્ ॥

શુક્લામ્બરપરિષ્કારં ચતુર્યોજનવિસ્તૃતમ્
નાનાક્રીડાગૃહયુતં ગીતવાદ્યમનોહરમ્ ॥

વિમાનમિવ દેવસ્ય સુરભર્તુઃ શતક્રતોઃ
દશકોટીશ્વરા દૈત્યા દૈત્યાનાં ચણ્ડવિક્રમાઃ ॥

તેષામગ્રેસરો જમ્ભઃ કુજમ્ભો ઽનન્તરસ્તતઃ
મહિષઃ કુઞ્જરો મેઘઃ કાલનેમિર્નિમિસ્તથા ॥

મથનો જમ્ભકઃ શુમ્ભો દૈત્યેન્દ્રા દશ નાયકાઃ
અન્યે ઽપિ શતશસ્તસ્ય પૃથિવીદલનક્ષમાઃ ॥

દૈત્યેન્દ્રા ગિરિવર્ષ્માણઃ સન્તિ ચણ્ડપરાક્રમાઃ
નાનાયુધપ્રહરણા નાનાશસ્ત્રાસ્ત્રપારગાઃ ॥

તારકસ્યાભવત્કેતૂ રૌદ્રઃ કનકભૂષણઃ
કેતુના મકરેણાપિ સેનાનીર્ ગ્રસનો ઽરિહા ॥

પૈશાચં યસ્ય વદનં જમ્ભસ્યાસીદયોમયમ્
ખરવિધૂતલાઙ્ગૂલં કુજમ્ભસ્યાભવદ્ધ્વજે ॥

મહિષસ્ય તુ ગોમાયુઃ કેતોર્હૈમસ્તદાભવત્
ધ્વાઙ્ક્ષો ધ્વજે તુ શુમ્ભસ્ય કૃષ્ણાયોમયમુચ્છ્રિતમ્ ॥

અનેકાકારવિન્યાસાશ્ ચાન્યેષાં તુ ધ્વજાસ્તથા
શતેન શીઘ્રવેગાણાં વ્યાઘ્રાણાં હેમમાલિનામ્ ॥

ગ્રસનસ્ય રથો યુક્તાં કિઙ્કિણીજાલમાલિનામ્
શતેનાપિ ચ સિંહાનાં રથો જમ્ભસ્ય દુર્જયઃ ॥

કુજમ્ભસ્ય રથો યુક્તઃ પિશાચવદનૈઃ ખરૈઃ
રથસ્તુ મહિષસ્યોષ્ટ્રૈર્ ગજસ્ય તુ તુરંગમૈઃ ॥

મેષસ્ય દ્વીપિભિર્ભીમૈઃ કુઞ્જરૈઃ કાલનેમિનઃ
પર્વતાભૈઃ સમારૂઢો નિમિર્મત્તૈર્મહાગજૈઃ ॥

ચતુર્દન્તૈર્ગન્ધવદ્ભિઃ શિક્ષિતૈર્મેઘભૈરવૈઃ
શતહસ્તાયતૈઃ કૃષ્ણૈસ્ તુરંગૈર્હેમભૂષણૈઃ ॥

સિતચામરજાલેન શોભિતે દક્ષિણાં દિશમ્
સિતચન્દનચાર્વઙ્ગો નાનાપુષ્પસ્રજોજ્જ્વલઃ ॥

મથનો નામ દૈત્યેન્દ્રઃ પાશહસ્તો વ્યરાજત
જમ્ભકઃ કિઙ્કિણીજાલ માલમુષ્ટ્રં સમાસ્થિતઃ ॥

કાલશુક્લમહામેષમ્ આરૂઢઃ શુમ્ભદાનવઃ
અન્યે ઽપિ દાનવા વીરા નાનાવાહનગામિનઃ ॥

પ્રચણ્ડચિત્રકર્માણઃ કુણ્ડલોષ્ણીષભૂષણાઃ
નાનાવિધોત્તરાસઙ્ગા નાનામાલ્યવિભૂષણાઃ ॥

નાનાસુગન્ધિગન્ધાઢ્યા નાનાબન્દિજનસ્તુતાઃ
નાનાવાદ્યપરિસ્પન્દાશ્ ચાગ્રેસરમહારથાઃ ॥

નાનાશૌર્યકથાસક્તાસ્ તસ્મિન્સૈન્યે મહાસુરાઃ
તદ્બલં દૈત્યસિંહસ્ય ભીમરૂપં વ્યજાયત ॥

પ્રમત્તચણ્ડમાતંગ તુરંગરથસંકુલમ્
પ્રતસ્થે ઽમરયુદ્ધાય બહુપત્તિપતાકિ તત્ ॥

એતસ્મિન્નન્તરે વાયુર્ દેવદૂતો ઽમ્બરાલયે
દૃષ્ટ્વા સ દાનવબલં જગામેન્દ્રસ્ય શંસિતુમ્ ॥

સ ગત્વા તુ સભાં દિવ્યાં મહેન્દ્રસ્ય મહાત્મનઃ
શશંસ મધ્યે દેવાનાં તત્કાર્યં સમુપસ્થિતમ્ ॥

તચ્છ્રુત્વા દેવરાજસ્તુ નિમીલિતવિલોચનઃ
બૃહસ્પતિમુવાચેદં વાક્યં કાલે મહાભુજઃ ॥

સમ્પ્રાપ્તો ઽતિ વિમર્દો ઽયં દેવાનાં દાનવૈઃ સહ
કાર્યં કિમત્ર તદ્બ્રૂહિ નીત્યુપાયસમન્વિતમ્ ॥

એતચ્છ્રુત્વા તુ વચનં મહેન્દ્રસ્ય ગિરાંપતિઃ
ઇત્યુવાચ મહાભાગો બૃહસ્પતિરુદારધીઃ ॥

સામપૂર્વા સ્મૃતા નીતિશ્ ચતુરઙ્ગા પતાકિની
જિગીષતાં સુરશ્રેષ્ઠ સ્થિતિરેષા સનાતની ॥

સામ ભેદસ્તથા દાનં દણ્ડશ્ચાઙ્ગચતુષ્ટયમ્
નીતૌ ક્રમાદ્દેશકાલ રિપુયોગ્યક્રમાદિદમ્ ॥

ન શાન્તિગોચરે લુબ્ધઃ ક્રૂરો લબ્ધસમાશ્રયઃ
સંતાપિતઃ ખલો યાતિ સાધ્યતાં ભ્રષ્ટસંશયઃ ॥

સામ દૈત્યેષુ નૈવાસ્તિ યતસ્તે લબ્ધસંશ્રયાઃ
જાતિધર્મેણ વા ભેદ્યા દાનં પ્રાપ્તશ્રિયે ચ કિમ્ ॥

એકો ઽભ્યુપાયો દણ્ડો ઽત્ર ભવતાં યદિ રોચતે
દુર્જનેષુ કૃતં સામ મહદ્યાતિ ચ વન્ધ્યતામ્ ॥

ભવાદિતિ વ્યવસ્યન્તિ ક્રૂરાઃ સામ મહાત્મનામ્
ઋજુતામાર્યબુદ્ધિત્વં દયાનીતિવ્યતિક્રમમ્ ॥

મન્યન્તે દુર્જના નિત્યં સામ ચાપિ ભયોદયાત્
તસ્માદ્ દુર્જનમ્ આક્રાન્તું શ્રેયાન્પૌરુષસંશ્રયઃ ॥

આક્રાન્તે તુ ક્રિયા યુક્તા સતામેતન્મહાવ્રતમ્
દુર્જનઃ સુજનત્વાય કલ્પતે ન કદાચન ॥

સુજનો ઽપિ સ્વભાવસ્ય ત્યાગં વાઞ્છેત્કદાચન
એવં મે બુધ્યતે બુદ્ધિર્ યૂયમત્ર વ્યવસ્યત ॥

એવમુક્તઃ સહસ્રાક્ષ એવમેવેત્યુવાચ તમ્
કર્તવ્યતાં સ સંચિન્ત્ય પ્રોવાચામરસંસદિ ॥

સાવધાનેન મે વાચં શૃણુધ્વં નાકવાસિનઃ
ભવન્તો યજ્ઞભોક્તારસ્ તુષ્ટાત્માનો ઽતિસાત્ત્વિકાઃ ॥

સ્વે મહિમ્નિ સ્થિતા નિત્યં જગતઃ પરિપાલકાઃ
ભવતશ્ચાનિમિત્તેન બાધને દાનવેશ્વરાઃ ॥

તેષાં સામાદિ નૈવાસ્તિ દણ્ડ એવ વિધીયતામ્
ક્રિયતાં સમરોદ્યોગઃ સૈન્યં સંયોજ્યતાં મમ ॥

આદ્રિયન્તાં ચ શસ્ત્રાણિ પૂજ્યન્તામસ્ત્રદેવતાઃ
વાહનાનિ ચ યાનાનિ યોજયન્તુ મમામરાઃ ॥

યમં સેનાપતિં કૃત્વા શીઘ્રમેવં દિવૌકસઃ
ઇત્યુક્તાઃ સમનહ્યન્ત દેવાનાં યે પ્રધાનતઃ ॥

વાજિનામયુતેનાજૌ હેમઘણ્ટાપરિષ્કૃતમ્
નાનાશ્ચર્યગુણોપેતં સમ્પ્રાપ્તં સર્વદૈવતૈઃ ॥

રથં માતલિના કૢપ્તં દેવરાજસ્ય દુર્જયમ્
યમો મહિષમાસ્થાય સેનાગ્રે સમવર્તત ॥

ચણ્ડકિંકરવૃન્દેન સર્વતઃ પરિવારિતઃ
કલ્પકાલોદ્ધતજ્વાલા પૂરિતામ્બરલોચનઃ ॥

હુતાશનશ્છાગરૂઢઃ શક્તિહસ્તો વ્યવસ્થિતઃ
પવનો ઽઙ્કુશપાણિસ્તુ વિસ્તારિતમહાજવઃ ॥

ભુજગેન્દ્રસમારૂઢો જલેશો ભગવાન્સ્વયમ્
નરયુક્તરથે દેવો રાક્ષસેશો વિયચ્ચરઃ ॥

તીક્ષ્ણખડ્ગયુતો ભીમઃ સમરે સમવસ્થિતઃ
મહાસિંહરવો દેવો ધનાધ્યક્ષો ગદાયુધઃ ॥

ચન્દ્રાદિત્યાવશ્વિનૌ ચ ચતુરઙ્ગબલાન્વિતૌ
રાજભિઃ સહિતાસ્તસ્થુર્ ગન્ધર્વા હેમભૂષણાઃ ॥

હેમપીતોત્તરાસઙ્ગાશ્ ચિત્રવર્મરથાયુધાઃ
નાકપૃષ્ઠશિખણ્ડાસ્તુ વૈડૂર્યમકરધ્વજાઃ ॥

જપારક્તોત્તરાસઙ્ગા રાક્ષસા રક્તમૂર્ધજાઃ
ગૃધ્રધ્વજા મહાવીર્યા નિર્મલાયોવિભૂષણાઃ ॥

મુસલાસિગદાહસ્તા રથે ચોષ્ણીષદંશિતાઃ
મહામેઘરવા નાગા ભીમોલ્કાશનિહેતયઃ ॥

યક્ષાઃ કૃષ્ણામ્બરભૃતો ભીમબાણધનુર્ધરાઃ
તામ્રોલૂકધ્વજા રૌદ્રા હેમરત્નવિભૂષણાઃ ॥

દ્વીપિચર્મોત્તરાસઙ્ગં નિશાચરબલં બભૌ
ગાર્ધ્રપત્ત્રધ્વજપ્રાયમ્ અસ્થિભૂષણભૂષિતમ્ ॥

મુસલાયુધદુષ્પ્રેક્ષ્યં નાનાપ્રાણિમહારવમ્
કિંનરાઃ શ્વેતવસનાઃ સિતપત્ત્રિપતાકિનઃ ॥

મત્તેભવાહનપ્રાયાસ્ તીક્ષ્ણતોમરહેતયઃ
મુક્તાજાલપરિષ્કારો હંસો રજતનિર્મિતઃ ॥

કેતુર્જલાધિનાથસ્ય ભીમધૂમધ્વજાનલઃ
પદ્મરાગમહારત્ન વિટપં ધનદસ્ય તુ ॥

ધ્વજં સમુચ્છ્રિતં ભાતિ ગન્તુકામમિવામ્બરમ્
વૃકેણ કાષ્ઠલોહેન યમસ્યાસીન્મહાધ્વજઃ ॥

રાક્ષસેશસ્ય કેતોર્વૈ પ્રેતસ્ય મુખમાબભૌ
હેમસિંહધ્વજૌ દેવૌ ચન્દ્રાર્કાવમિતદ્યુતી ॥

કુમ્ભેન રત્નચિત્રેણ કેતુર્ અશ્વિનયોર્ અભૂત્
હેમમાતંગરચિતં ચિત્રરત્નપરિષ્કૃતમ્ ॥

ધ્વજં શતક્રતોરાસીત્ સિતચામરમણ્ડિતમ્
સનાગયક્ષગન્ધર્વમ્ અહોરગનિશાચરા ॥

સેના સા દેવરાજસ્ય દુર્જયા ભુવનત્રયે
કોટયસ્તાસ્ ત્રયસ્ત્રિંશદ્ દેવદેવનિકાયિનામ્ ॥

હિમાચલાભે સિતકર્ણચામરે સુવર્ણપદ્મામલસુન્દરસ્રજિ
કૃતાભિરાગોજ્જ્વલકુઙ્કુમાઙ્કુરે કપોલલીલાલિકદમ્બસંકુલે ॥

સ્થિતસ્તદૈરાવતનામકુઞ્જરે મહાબલશ્ચિત્રવિભૂષણામ્બરઃ
વિશાલવસ્ત્રાંશુવિતાનભૂષિતઃ પ્રકીર્ણકેયૂરભુજાગ્રમણ્ડલઃ
સહસ્રદૃગ્બન્દિસહસ્રસંસ્તુતસ્ ત્રિવિષ્ટપે ઽશોભત પાકશાસનઃ ॥

તુરંગમાતંગબલૌઘસંકુલા સિતાતપત્રધ્વજરાજિશાલિની
ચમૂશ્ચ સા દુર્જયપત્ત્રિસંતતા વિભાતિ નાનાયુધયોધદુસ્તરા ॥