મત્સ્ય પુરાણ · અધ્યાય 146

કથં મત્સ્યેન કથિતસ્ તારકસ્ય વધો મહાન્
કસ્મિન્કાલે વિનિર્વૃત્તા કથેયં સૂતનન્દન ॥

ત્વન્મુખક્ષીરસિન્ધૂત્થા કથેયમમૃતાત્મિકા
કર્ણાભ્યાં પિબતાં તૃપ્તિર્ અસ્માકં ન પ્રજાયતે
ઇદં મુને સમાખ્યાહિ મહાબુદ્ધે મનોગતમ્ ॥

પૃષ્ટસ્તુ મનુના દેવો મત્સ્યરૂપી જનાર્દનઃ
કથં શરવણે જાતો દેવઃ ષડ્વદનો વિભો ॥

એતત્તુ વચનં શ્રુત્વા પાર્થિવસ્યામિતૌજસઃ
ઉવાચ ભગવાન્પ્રીતો બ્રહ્મસૂનુર્મહામતિમ્ ॥

વજ્રાઙ્ગો નામ દૈત્યો ઽભૂત્ તસ્ય પુત્રસ્તુ તારકઃ
સુરાનુદ્વાસયામાસ પુરેભ્યઃ સ મહાબલઃ ॥

તતસ્તે બ્રહ્મણો ઽભ્યાશં જગ્મુર્ભયનિપીડિતાઃ
ભીતાંશ્ચ ત્રિદશાન્દૃષ્ટ્વા બ્રહ્મા તેષામુવાચ હ ॥

સંત્યજધ્વં ભયં દેવાઃ શંકરસ્યાત્મજઃ શિશુઃ
તુહિનાચલદૌહિત્રસ્ તં હનિષ્યતિ દાનવમ્ ॥

તતઃ કાલે તુ કસ્મિંશ્ચિદ્ દૃષ્ટ્વા વૈ શૈલજાં શિવઃ
સ્વરેતો વહ્નિવદને વ્યસૃજત્કારણાન્તરે ॥

તત્પ્રાપ્તં વહ્નિવદને રેતો દેવાનતર્પયત્
વિદાર્ય જઠરાણ્યેષામ્ અજીર્ણં નિર્ગતં મુને ॥

પતિતં તત્સરિદ્વરાં તતસ્તુ શરકાનને
તસ્માત્તુ સ સમુદ્ભૂતો ગુહો દિનકરપ્રભઃ ॥

સ સપ્તદિવસો બાલો નિજઘ્ને તારકાસુરમ્
એવં શ્રુત્વા તતો વાક્યં તમ્ ઊચુર્ ઋષિસત્તમાઃ ॥

અત્યાશ્ચર્યવતી રમ્યા કથેયં પાપનાશિની
વિસ્તરેણ હિ નો બ્રૂહિ યાથાતથ્યેન શૃણ્વતામ્ ॥

વજ્રાઙ્ગો નામ દૈત્યેન્દ્રઃ કસ્ય વંશોદ્ભવઃ પુરા
યસ્યાભૂત્તારકઃ પુત્રઃ સુરપ્રમથનો બલી ॥

નિર્મિતઃ કો વધે ચાભૂત્ તસ્ય દૈત્યેશ્વરસ્ય તુ
ગુહજન્મ તુ કાર્ત્સ્ન્યેન અસ્માકં બ્રૂહિ માનદ ॥

માનસો બ્રહ્મણઃ પુત્રો દક્ષો નામ પ્રજાપતિઃ
ષષ્ટિં સો ઽજનયત્કન્યા વૈરિણ્યામેવ નઃ શ્રુતમ્ ॥

દદૌ સ દશ ધર્માય કશ્યપાય ત્રયોદશ
સપ્તવિંશતિં સોમાય ચતસ્રો ઽરિષ્ટનેમયે ॥

દ્વે વૈ બાહુકપુત્રાય દ્વે વૈ ચાઙ્ગિરસે તથા
દ્વે કૃશાશ્વાય વિદુષે પ્રજાપતિસુતઃ પ્રભુઃ ॥

અદિતિર્દિતિર્દનુર્વિશ્વા હ્ય્ અરિષ્ટા સુરસા તથા
સુરભિર્વિનતા ચૈવ તામ્રા ક્રોધવશા ઇરા ॥

કદ્રૂર્મુનિશ્ચ લોકસ્ય માતરો ગોષુ માતરઃ
તાસાં સકાશાલ્લોકાનાં જઙ્ગમસ્થાવરાત્મનામ્ ॥

જન્મ નાનાપ્રકારાણાં તાભ્યો ઽન્યે દેહિનઃ સ્મૃતાઃ
દેવેન્દ્રોપેન્દ્રપૂષાદ્યાઃ સર્વે તે દિતિજા મતાઃ ॥

દિતેઃ સકાશાલ્લોકાસ્તુ હિરણ્યકશિપાદયઃ
દાનવાશ્ચ દનોઃ પુત્રા ગાવશ્ચ સુરભીસુતાઃ ॥

પક્ષિણો વિનતાપુત્રા ગરુડપ્રમુખાઃ સ્મૃતાઃ
નાગાઃ કદ્રૂસુતા જ્ઞેયાઃ શેષાશ્ચાન્યે ઽપિ જન્તવઃ ॥

ત્રૈલોક્યનાથં શક્રં તુ સર્વામરગણપ્રભુમ્
હિરણ્યકશિપુશ્ચક્રે જિત્વા રાજ્યં મહાબલઃ ॥

તતઃ કેનાપિ કાલેન હિરણ્યકશિપાદયઃ
નિહતા વિષ્ણુના સંખ્યે શેષાશ્ચેન્દ્રેણ દાનવાઃ ॥

તતો નિહતપુત્રાભૂદ્ દિતિર્ વરમયાચત
ભર્તારં કશ્યપં દેવં પુત્રમન્યં મહાબલમ્ ॥

સમરે શક્રહન્તારં સ તસ્યા અદદાત્પ્રભુઃ ॥

નિયમે વર્ત હે દેવિ સહસ્રં શુચિમાનસા
વર્ષાણાં લપ્સ્યસે પુત્રમ્ ઇત્યુક્તા સા તથાકરોત્ ॥

વર્તન્ત્યા નિયમે તસ્યાઃ સહસ્રાક્ષઃ સમાહિતઃ
ઉપાસામાચરત્તસ્યાઃ સા ચૈનમન્વમન્યત ॥

દશવત્સરશેષસ્ય સહસ્રસ્ય તદા દિતિઃ
ઉવાચ શક્રં સુપ્રીતા વરદા તપસિ સ્થિતા ॥

પુત્રોત્તીર્ણવ્રતાં પ્રાયો વિદ્ધિ માં પાકશાસન
ભવિષ્યતિ ચ તે ભ્રાતા તેન સાર્ધમિમાં શ્રિયમ્ ॥

ભુઙ્ક્ષ્વ વત્સ યથાકામં ત્રૈલોક્યં હતકણ્ટકમ્
ઇત્યુક્ત્વા નિદ્રયાવિષ્ટા ચરણાક્રાન્તમૂર્ધજા ॥

સ્વયં સુષ્વાપાનિયતા ભાવિનો ઽર્થસ્ય ગૌરવાત્
તત્તુ રન્ધ્રં સમાસાદ્ય જઠરં પાકશાસનઃ ॥

ચકાર સપ્તધા ગર્ભં કુલિશેન તુ દેવરાટ્
એકૈકં તુ પુનઃ ખણ્ડં ચકાર મઘવા તતઃ ॥

સપ્તધા સપ્તધા કોપાત્ પ્રાબુધ્યત તતો દિતિઃ
વિબુધ્યોવાચ મા શક્ર ઘાતયેથાઃ પ્રજાં મમ ॥

તચ્છ્રુત્વા નિર્ગતઃ શક્રઃ સ્થિત્વા પ્રાઞ્જલિરગ્રતઃ
ઉવાચ વાક્યં સંત્રસ્તો માતુર્વૈ વદનેરિતમ્ ॥

દિવાસ્વપ્નપરા માતઃ પાદાક્રાન્તશિરોરુહા
સપ્તસપ્તભિરેવાતસ્ તવ ગર્ભઃ કૃતો મયા ॥

એકોનપઞ્ચાશત્કૃતા ભાગા વજ્રેણ તે સુતાઃ
દાસ્યામિ તેષાં સ્થાનાનિ દિવિ દૈવતપૂજિતે ॥

ઇત્યુક્તા સા તદા દેવી સૈવમસ્ત્વિત્યભાષત
પુનશ્ચ દેવી ભર્તારમ્ ઉવાચાસિતલોચના ॥

પુત્રં પ્રજાપતે દેહિ શક્રજેતારમૂર્જિતમ્
યો નાસ્ત્રશસ્ત્રૈર્વધ્યત્વં ગચ્છેત્ત્રિદિવવાસિનામ્ ॥

ઇત્યુક્તઃ સ તથોવાચ તાં પત્નીમતિદુઃખિતામ્
દશ વર્ષસહસ્રાણિ તપઃ કૃત્વા તુ લપ્સ્યસે ॥

વજ્રાસારમયૈર્ અઙ્ગૈર્ અછેદ્યૈરાયસૈર્ દૃઢૈઃ
વજ્રાઙ્ગો નામ પુત્રસ્તે ભવિતા પુત્રવત્સલે ॥

સા તુ લબ્ધવરા દેવી જગામ તપસે વનમ્
દશ વર્ષસહસ્રાણિ સા તપો ઘોરમાચરત્ ॥

તપસો ઽન્તે ભગવતી જનયામાસ દુર્જયમ્
પુત્રમપ્રતિકર્માણમ્ અજેયં વજ્રદુશ્છિદમ્ ॥

સ જાતમાત્ર એવાભૂત્ સર્વશસ્ત્રાસ્ત્રપારગઃ
ઉવાચ માતરં ભક્ત્યા માતઃ કિં કરવાણ્યહમ્ ॥

તમુવાચ તતો હૃષ્ટા દિતિર્દૈત્યાધિપં ચ સા
બહવો મે હતાઃ પુત્રાઃ સહસ્રાક્ષેણ પુત્રક ॥

તેષાં ત્વં પ્રતિકર્તું વૈ ગચ્છ શક્રવધાય ચ
બાઢમિત્યેવ તામુક્ત્વા જગામ ત્રિદિવં બલી ॥

બદ્ધ્વા તતઃ સહસ્રાક્ષં પાશેનામોઘવર્ચસા
માતુરન્તિકમાગચ્છદ્ વ્યાઘ્રઃ ક્ષુદ્રમૃગં યથા ॥

એતસ્મિન્નન્તરે બ્રહ્મા કશ્યપશ્ચ મહાતપાઃ
આગતૌ તત્ર યત્રાસ્તાં માતાપુત્રાવભીતકૌ ॥

દૃષ્ટ્વા તુ તાવુવાચેદં બ્રહ્મા કશ્યપ એવ ચ
મુઞ્ચૈનં પુત્ર દેવેન્દ્રં કિમનેન પ્રયોજનમ્ ॥

અપમાનો વધઃ પ્રોક્તઃ પુત્ર સંભાવિતસ્ય ચ
અસ્મદ્વાક્યેન યો મુક્તો વિદ્ધિ તં મૃતમેવ ચ ॥

પરસ્ય ગૌરવાન્મુક્તઃ શત્રૂણાં ભારમાવહેત્
જીવન્નેવ મૃતો વત્સ દિવસે દિવસે સ તુ ॥

મહતાં વશમાયાતે વૈરં નૈવાસ્તિ વૈરિણિ
એતચ્છ્રુત્વા તુ વજ્રાઙ્ગઃ પ્રણતો વાક્યમબ્રવીત્ ॥

ન મે કૃત્યમનેનાસ્તિ માતુરાજ્ઞા કૃતા મયા
ત્વં સુરાસુરનાથો ઽસિ મમ ચ પ્રપિતામહઃ ॥

કરિષ્યે ત્વદ્વચો દેવ એષ મુક્તઃ શતક્રતુઃ
તપસે મે રતિર્દેવ નિર્વિઘ્નં ચૈવ મે ભવેત્ ॥

ત્વત્પ્રસાદેન ભગવન્ન્ ઇત્યુક્ત્વા વિરરામ સઃ
તસ્મિંસ્તૂષ્ણીં સ્થિતે દૈત્યે પ્રોવાચેદં પિતામહઃ ॥

તપસ્ત્વં ક્રૂરમાપન્નો હ્ય્ અસ્મચ્છાસનસંસ્થિતઃ
અનયા ચિત્તશુદ્ધ્યા તે પર્યાપ્તં જન્મનઃ ફલમ્ ॥

ઇત્યુક્ત્વા પદ્મજઃ કન્યાં સસર્જાયતલોચનામ્
તામસ્મૈ પ્રદદૌ દેવઃ પત્ન્યર્થં પદ્મસમ્ભવઃ ॥

વરાઙ્ગીતિ ચ નામાસ્યાઃ કૃત્વા યાતઃ પિતામહઃ
વજ્રાઙ્ગો ઽપિ તયા સાર્ધં જગામ તપસે વનમ્ ॥

ઊર્ધ્વબાહુઃ સ દૈત્યેન્દ્રો ઽચરદબ્દસહસ્રકમ્
કાલં કમલપત્ત્રાક્ષઃ શુદ્ધબુદ્ધિર્ મહાતપાઃ ॥

તાવચ્ચાવાઙ્મુખઃ કાલં તાવત્પઞ્ચાગ્નિમધ્યગઃ
નિરાહારો ઘોરતપાસ્ તપોરાશિરજાયત ॥

તતઃ સો ઽન્તર્જલે ચક્રે કાલં વર્ષસહસ્રકમ્
જલાન્તરં પ્રવિષ્ટસ્ય તસ્ય પત્ની મહાવ્રતા ॥

તસ્યૈવ તીરે સરસસ્ તત્પ્રીત્યા મૌનમાસ્થિતા
નિરાહારા તપો ઘોરં પ્રવિવેશ મહાદ્યુતિઃ ॥

તસ્યાં તપસિ વર્તન્ત્યામ્ ઇન્દ્રશ્ચક્રે વિભીષિકામ્
ભૂત્વા તુ મર્કટસ્તત્ર તદાશ્રમપદં મહાન્ ॥

ચક્રે વિલોલં નિઃશેષં તુમ્બીઘટકરણ્ડકમ્
તતસ્તુ મેઘરૂષેણ કમ્પં તસ્યાકરોન્મહાન્ ॥

તતો ભુજંગરૂપેણ બદ્ધ્વા ચ ચરણદ્વયમ્
અપાકર્ષત્તતો દૂરં ભ્રમંસ્તસ્યા મહીમિમામ્ ॥

તપોબલાઢ્યા સા તસ્ય ન વધ્યત્વં જગામ હ
તતો ગોમાયુરૂપેણ તસ્યાદૂષયદાશ્રમમ્ ॥

તતસ્તુ મેઘરૂપેણ તસ્યાઃ ક્લેદયદાશ્રમમ્
ભીષિકાભિર્ અનેકાભિસ્ તાં ક્લિશ્યન્પાકશાસનઃ ॥

વિરરામ યદા નૈવં વજ્રાઙ્ગમહિષી તદા
શૈલસ્ય દુષ્ટતાં મત્વા શાપં દાતું વ્યવસ્થિતા ॥

સ શાપાભિમુખાં દૃષ્ટ્વા શૈલઃ પુરુષવિગ્રહઃ
ઉવાચ તાં વરારોહાં વરાઙ્ગીં ભીરુચેતનઃ ॥

નાહં વરાઙ્ગને દુષ્ટઃ સેવ્યો ઽહં સર્વદેહિનામ્
વિભ્રમં તુ કરોત્યેષ રુષિતઃ પાકશાસનઃ ॥

એતસ્મિન્નન્તરે જાતઃ કાલો વર્ષસહસ્રિકઃ
તસ્મિન્ગતે તુ ભગવાન્ કાલે કમલસંભવઃ
તુષ્ટઃ પ્રોવાચ વજ્રાઙ્ગં તમાગમ્ય જલાશ્રયમ્ ॥

દદામિ સર્વકામાંસ્તે ઉત્તિષ્ઠ દિતિનન્દન
એવમુક્તસ્તદોત્થાય દૈત્યેન્દ્રસ્તપસાં નિધિઃ
ઉવાચ પ્રાઞ્જલિર્વાક્યં સર્વલોકપિતામહમ્ ॥

આસુરો માસ્તુ મે ભાવઃ સન્તુ લોકા મમાક્ષયાઃ
તપસ્યેવ રતિર્ મેઽસ્તુ શરીરસ્યાસ્તુ વર્તનમ્ ॥

એવમસ્ત્વિતિ તં દેવો જગામ સ્વકમાલયમ્
વજ્રાઙ્ગો ઽપિ સમાપ્તે તુ તપસિ સ્થિરસંયમઃ ॥

આહારમિચ્છન્ભાર્યાં સ્વાં ન દદર્શાશ્રમે સ્વકે
ક્ષુધાવિષ્ટઃ સ શૈલસ્ય ગહનં પ્રવિવેશ હ ॥

આદાતું ફલમૂલાનિ સ ચ તસ્મિન્વ્યલોકયત્
રુદતીં તાં પ્રિયાં દીનાં તનુપ્રચ્છાદિતાનનામ્
તાં વિલોક્ય સ દૈત્યેન્દ્રઃ પ્રોવાચ પરિસાન્ત્વયન્ ॥

કેન તે ઽપકૃતં ભીરુ યમલોકં યિયાસુના
કં વા કામં પ્રયચ્છામિ શીઘ્રં મે બ્રૂહિ ભામિનિ ॥