મત્સ્ય પુરાણ · અધ્યાય 140

ઉદિતે તુ સહસ્રાંશૌ મેરૌ ભાસાકરે રવૌ
નદદ્દેવબલં કૃત્સ્નં યુગાન્ત ઇવ સાગરઃ ॥

સહસ્રનયનો દેવસ્ તતઃ શક્રઃ પુરંદરઃ
સવિત્તદઃ સવરુણસ્ ત્રિપુરં પ્રયયૌ હરઃ ॥

તે નાનાવિધરૂપાશ્ચ પ્રમથાતિપ્રમાથિનઃ
યયુઃ સિંહરવૈર્ ઘોરૈર્ વાદિત્રનિનદૈરપિ ॥

તતો વાદિતવાદિત્રૈશ્ ચાતપત્રૈર્મહાદ્રુમૈઃ
બભૂવ તદ્બલં દિવ્યં વનં પ્રચલિતં યથા ॥

તદાપતન્તં સમ્પ્રેક્ષ્ય રૌદ્રં રુદ્રબલં મહત્
સંક્ષોભો દાનવેન્દ્રાણાં સમુદ્રપ્રતિમો બભૌ ॥

તે ચાસીન્પટ્ટિશાઞ્શક્તીઃ શૂલદણ્ડપરશ્વધાન્
શરાસનાનિ વજ્રાણિ ગુરૂણિ મુસલાનિ ચ ॥

પ્રગૃહ્ય કોપરક્તાક્ષાઃ સપક્ષા ઇવ પર્વતાઃ
નિજઘ્નુઃ પર્વતઘ્નાય ઘના ઇવ તપાત્યયે ॥

સવિદ્યુન્માલિનસ્તે વૈ સમયા દિતિનન્દનાઃ
મોદમાનાઃ સમાસેદુર્ દેવદેવૈઃ સુરારયઃ ॥

મર્તવ્યકૃતબુદ્ધીનાં જયે ચાનિશ્ચિતાત્મનામ્
અબલાનાં ચમૂર્હ્યાસીદ્ અબલાવયવા ઇવ ॥

વિગર્જન્ત ઇવામ્ભોદા અમ્ભોદસદૃશત્વિષઃ
પ્રયુધ્ય યુદ્ધકુશલાઃ પરસ્પરકૃતાગસઃ ॥

ધૂમાયન્તો જ્વલદ્ભિશ્ચ આયુધૈશ્ચન્દ્રવર્ચસૈઃ
કોપાદ્વા યુદ્ધલુબ્ધાશ્ચ કુટ્ટયન્તે પરસ્પરમ્ ॥

વજ્રાહતાઃ પતન્ત્યન્યે બાણૈરન્યે વિદારિતાઃ
અન્યે વિદારિતાશ્ચક્રૈઃ પતન્તિ હ્યુદધેર્જલે ॥

છિન્નસ્રગ્દામહારાશ્ચ પ્રમૃષ્ટામ્બરભૂષણાઃ
તિમિનક્રગણે ચૈવ પતન્તિ પ્રમથાઃ સુરાઃ ॥

ગદાનાં મુસલાનાં ચ તોમરાણાં પરશ્વધામ્
વજ્રશૂલર્ષ્ટિપાતાનાં પટ્ટિશાનાં ચ સર્વતઃ ॥

ગિરિશૃઙ્ગોપલાનાં ચ પ્રેરિતાનાં પ્રમન્યુભિઃ
સજવાનાં દાનવાનાં સધૂમાનાં રવિત્વિષામ્
આયુધાનાં મહાનોઘઃ સાગરૌઘે પતત્યપિ ॥

પ્રવૃદ્ધવેગૈસ્તૈસ્તત્ર સુરાસુરકરેરિતૈઃ
આયુધૈસ્ત્રસ્તનક્ષત્રઃ ક્રિયતે સંક્ષયો મહાન્ ॥

ક્ષુદ્રાણાં ગજયોર્યુદ્ધે યથા ભવતિ સંક્ષયઃ
દેવાસુરગણૈસ્ તદ્વત્ તિમિનક્રક્ષયો ઽભવત્ ॥

વિદ્યુન્માલી ચ વેગેન વિદ્યુન્માલી ઇવામ્બુદઃ
વિદ્યુર્માલઘનોન્નાદો નન્દીશ્વરમભિદ્રુતઃ ॥

સ તં તમોરિવદનં પ્રણદન્વદતાં વરઃ
ઉવાચ યુધિ શૈલાદિં દાનવો ઽમ્બુધિનિઃસ્વનઃ ॥

યુદ્ધાકાઙ્ક્ષી તુ બલવાન્ વિદ્યુન્માલ્યહમાગતઃ
યદિ ત્વિદાનીં મે જીવન્ મુચ્યસે નન્દિકેશ્વર
ન વિદ્યુન્માલિહનનં વચોભિર્યુધિ દાનવ ॥

તમ્ એવંવાદિનં દૈત્યં નન્દીશસ્તપતાં વરઃ
ઉવાચ પ્રહરંસ્તત્ર વાક્યાલંકારકોવિદઃ ॥

દાનવા ધર્મકામાણાં નૈષો ઽવસર ઇત્યુત
શક્તો હન્તું કિમાત્માનં જાતિદોષાદ્ વિબૃંહસિ ॥

યદિ તાવન્મયા પૂર્વં હતો ઽસિ પશુવદ્યથા
ઇદાનીં વા કથં નામ ન હિંસ્યે ક્રતુદૂષણમ્ ॥

સાગરં તરતે દોર્ભ્યાં પાતયેદ્યો દિવાકરમ્
સો ઽપિ માં શક્નુયાન્નૈવ ચક્ષુર્ભ્યાં સમવેક્ષિતુમ્ ॥

ઇત્યેવંવાદિનં તત્ર નન્દિનં તન્નિભો બલે
બિભેદૈકેષુણા દૈત્યઃ કરેણાર્ક ઇવામ્બુદમ્ ॥

વક્ષસઃ સ શરસ્તસ્ય પપૌ રુધિરમુત્તમમ્
સૂર્યસ્ત્વાત્મપ્રભાવેણ નદ્યર્ણવજલં યથા ॥

સ તેન સુપ્રહારેણ પ્રથમં ચાતિરોપિતઃ
હસ્તેન વૃક્ષમુત્પાટ્ય ચિક્ષેપ ગજરાડિવ ॥

વાયુનુન્નઃ સ ચ તરુઃ શીર્ણપુષ્પો મહારવઃ
વિદ્યુન્માલિશરૈશ્છિન્નઃ પપાત પતગેશવત્ ॥

વૃક્ષમાલોક્ય તં છિન્નં દાનવેન વરેષુભિઃ
રોષમાહારયત્તીવ્રં નન્દીશ્વરઃ સુવિગ્રહઃ ॥

સોદ્યમ્ય કરમારાવે રવિશક્રકરપ્રભમ્
દુદ્રાવ હન્તું સ ક્રૂરં મહિષં ગજરાડિવ ॥

તમાપતન્તં વેગેન વેગવાન્પ્રસભં બલાત્
વિદ્યુન્માલી શરશતૈઃ પૂરયામાસ નન્દિનમ્ ॥

શરકણ્ટકિતાઙ્ગો વૈ શૈલાદિઃ સો ઽભવત્પુનઃ
અરેર્ગૃહ્ય રથં તસ્ય મહતઃ પ્રયયૌ જવાત્ ॥

વિલમ્બિતાશ્વો વિશિરો ભ્રમિતશ્ચ રણે રથઃ
પપાત મુનિશાપેન સાદિત્યો ઽર્કરથો યથા ॥

અન્તરાન્નિર્ગતશ્ચૈવ માયયા સ દિતેઃ સુતઃ
આજઘાન તદા શક્ત્યા શૈલાદિં સમવસ્થિતમ્ ॥

તામેવ તુ વિનિષ્ક્રમ્ય શક્તિં શોણિતભૂષિતામ્
વિદ્યુન્માલિનમુદ્દિશ્ય ચિક્ષેપ પ્રમથાગ્રણીર્ ॥

તયા ભિન્નતનુત્રાણો વિભિન્નહૃદયસ્ત્વપિ
વિદ્યુન્માલ્યપતદ્ભૂમૌ વજ્રાહત ઇવાચલઃ ॥

વિદ્યુન્માલિનિ નિહતે સિદ્ધચારણકિંનરાઃ
સાધુ સાધ્વિતિ ચોક્ત્વા તે પૂજયન્ત ઉમાપતિમ્ ॥

નન્દિના સાદિતે દૈત્યે વિદ્યુન્માલૌ હતે મયઃ
દદાહ પ્રમથાનીકં વનમગ્નિરિવોદ્ધતઃ ॥

શૂલનિર્દારિતોરસ્કા ગદાચૂર્ણિતમસ્તકાઃ
ઇષુભિર્ગાઢવિદ્ધાશ્ચ પતન્તિ પ્રમથાર્ણવે ॥

અથ વજ્રધરો યમો ઽર્થદઃ સ ચ નન્દી સ ચ ષણ્મુખો ગુહઃ ।
મયમ્ અસુરવીરસમ્પ્રવૃત્તં વિવિધુઃ શસ્ત્રવરૈર્હતારયઃ ॥

નાગં તુ નાગાધિપતેઃ શતાક્ષં મયો વિદાર્યેષુવરેણ તૂર્ણમ્
યમં ચ વિત્તાધિપતિં ચ વિદ્ધ્વા રરાસ મત્તામ્બુદવત્તદાનીમ્ ॥

તતઃ શરૈઃ પ્રમથગણૈશ્ચ દાનવા દૃઢાહતાશ્ચોત્તમવેગવિક્રમાઃ
ભૃશાનુવિદ્ધાસ્ત્રિપુરં પ્રવેશિતા યથા શિવશ્ચક્રધરેણ સંયુગે ॥

તતસ્તુ શઙ્ખાનકભેરિમર્દલાઃ સસિંહનાદા દનુપુત્રભઙ્ગદાઃ
કપર્દિસૈન્યે પ્રબભુઃ સમન્તતો નિપાત્યમાના યુધિ વજ્રસંનિભાઃ ॥

અથ દૈત્યપુરાભાવે પુષ્યયોગો બભૂવ હ
બભૂવ ચાપિ સંયુક્તં તદ્યોગેન પુરત્રયમ્ ॥

તતો બાણં ત્રિધા દેવસ્ ત્રિદૈવતમયં હરઃ
મુમોચ ત્રિપુરે તૂર્ણં ત્રિનેત્રસ્ત્રિપથાધિપઃ ॥

તેન મુક્તેન બાણેન બાણપુષ્પસમપ્રભમ્
આકાશં સ્વર્ણસંકાશં કૃતં સૂર્યેણ રઞ્જિતમ્ ॥

મુક્ત્વા ત્રિદૈવતમયં ત્રિપુરે ત્રિદશઃ શરમ્
ધિગ્ધિઙ્ મામિતિ ચક્રન્દ કષ્ટં કષ્ટમિતિ બ્રુવન્ ॥

વૈધુર્યં દૈવતં દૃષ્ટ્વા શૈલાદિર્ગજવદ્ગતઃ
કિમિદં ત્વિતિ પપ્રચ્છ શૂલપાણિં મહેશ્વરમ્ ॥

તતઃ શશાઙ્કતિલકઃ કપર્દી પરમાર્તવત્
ઉવાચ નન્દિનં ભક્તઃ સ મયો ઽદ્ય વિનઙ્ક્ષ્યતિ ॥

અથ નન્દીશ્વરસ્તૂર્ણં મનોમારુતવદ્બલી
શરે ત્રિપુરમાયાતિ ત્રિપુરં પ્રવિવેશ સઃ ॥

સ મયં પ્રેક્ષ્ય ગણપઃ પ્રાહ કાઞ્ચનસંનિભઃ
વિનાશસ્ત્રિપુરસ્યાસ્ય પ્રાપ્તો મય સુદારુણઃ
અનેનૈવ ગૃહેણ ત્વમ્ અપક્રામ બ્રવીમ્યહમ્ ॥

શ્રુત્વા તન્નન્દિવચનં દૃઢભક્તો મહેશ્વરે
તેનૈવ ગૃહમુખ્યેણ ત્રિપુરાદ્ અપસર્પિતઃ ॥

સો ઽપીષુઃ પત્ત્રપુટવદ્ દગ્ધ્વા તન્નગરત્રયમ્
ત્રિધા ઇવ હુતાશશ્ચ સોમો નારાયણસ્તથા ॥

શરતેજઃપરીતાનિ પુરાણિ દ્વિજપુંગવાઃ
દુષ્પુત્રદોષાદ્દહ્યન્તે કુલાન્યૂર્ધ્વં યથા તથા ॥

મેરુકૈલાસકલ્પાનિ મન્દરાગ્રનિભાનિ ચ
સકપાટગવાક્ષાણિ બલિભિઃ શોભિતાનિ ચ ॥

સપ્રાસાદાનિ રમ્યાણિ કૂટાગારોત્કટાનિ ચ
સજલાનિ સમાખ્યાનિ સાવલોકનકાનિ ચ ॥

બદ્ધધ્વજપતાકાનિ સ્વર્ણરૌપ્યમયાનિ ચ
ગૃહાણિ તસ્મિંસ્ત્રિપુરે દાનવાનામુપદ્રવે
દહ્યન્તે દહનાભાનિ દહનેન સહસ્રશઃ ॥

પ્રાસાદાગ્રેષુ રમ્યેષુ વનેષૂપવનેષુ ચ
વાતાયનગતાશ્ચાન્યાશ્ ચાકાશસ્ય તલેષુ ચ ॥

રમણૈરુપગૂઢાશ્ચ રમન્ત્યો રમણૈઃ સહ
દહ્યન્તે દાનવેન્દ્રાણામ્ અગ્નિના હ્યપિ તાઃ સ્ત્રિયઃ ॥

કાચિત્પ્રિયં પરિત્યજ્ય અશક્તા ગન્તુમન્યતઃ
પુરઃ પ્રિયસ્ય પઞ્ચત્વં ગતાગ્નિવદને ક્ષયમ્ ॥

ઉવાચ શતપત્ત્રાક્ષી સાસ્રાક્ષીવ કૃતાઞ્જલિઃ
હવ્યવાહન ભાર્યાહં પરસ્ય પરતાપન
ધર્મસાક્ષી ત્રિલોકસ્ય ન માં સ્પ્રષ્ટુમિહાર્હસિ ॥

શાયિતં ચ મયા દેવ શિવયા ચ શિવપ્રભ
પરેણ પ્રૈહિ મુક્ત્વેદં ગૃહં ચ દયિતં હિ મે ॥

એકા પુત્રમુપાદાય બાલકં દાનવાઙ્ગના
હુતાશનસમીપસ્થા ઇત્યુવાચ હુતાશનમ્ ॥

બાલો ઽયં દુઃખલબ્ધશ્ચ મયા પાવક પુત્રકઃ
નાર્હસ્યેનમુપાદાતું દયિતં ષણ્મુખપ્રિય ॥

કાશ્ચિત્પ્રિયાન્પરિત્યજ્ય પીડિતા દાનવાઙ્ગનાઃ
નિપતન્ત્યર્ણવજલે સિઞ્જમાનવિભૂષણાઃ ॥

તાત પુત્રેતિ માતેતિ માતુલેતિ ચ વિહ્વલમ્
ચક્રન્દુસ્ત્રિપુરે નાર્યઃ પાવકજ્વાલવેપિતાઃ ॥

યથા દહતિ શૈલાગ્નિઃ સામ્બુજં જલજાકરમ્
તથા સ્ત્રીવક્ત્રપદ્માનિ ચાદહત્ત્રિપુરે ઽનલઃ ॥

તુષારરાશિઃ કમલાકરાણાં યથા દહત્યમ્બુજકાનિ શીતે
તથૈવ સો ઽગ્નિસ્ત્રિપુરાઙ્ગનાનાં દદાહ વક્ત્રેક્ષણપઙ્કજાનિ ॥

શરાગ્નિપાતાત્ સમભિદ્રુતાનાં તત્રાઙ્ગનાનામ્ અતિકોમલાનામ્
બભૂવ કાઞ્ચીગુણનૂપુરાણામ્ આક્રન્દિતાનાં ચ રવો ઽતિમિશ્રઃ ॥

દગ્ધાર્ધચન્દ્રાણિ સવેદિકાનિ વિશીર્ણહર્મ્યાણિ સતોરણાનિ
દગ્ધાનિ દગ્ધાનિ ગૃહાણિ તત્ર પતન્તિ રક્ષાર્થમિવાર્ણવૌઘે ॥

ગૃહૈઃ પતદ્ભિર્જ્વલનાવલીઢૈર્ આસીત્સમુદ્રે સલિલં પ્રતપ્તમ્
કુપુત્રદોષૈઃ પ્રહતાનુવિદ્ધં યથા કુલં યાતિ ધનાન્વિતસ્ય ॥

ગૃહપ્રતાપૈઃ ક્વથિતં સમન્તાત્ તદાર્ણવે તોયમુદીર્ણવેગમ્
વિત્રાસયામાસ તિમીન્સનક્રાંસ્ તિમિઙ્ગિલાંસ્તત્ક્વથિતાંસ્તથાન્યાન્ ॥

સગોપુરો મન્દરપાદકલ્પઃ પ્રાકારવર્યસ્ત્રિપુરે ચ સો ઽથ
તૈરેવ સાર્ધં ભવનૈઃ પપાત શબ્દં મહાન્તં જનયન્સમુદ્રે ॥

સહસ્રશૃઙ્ગૈર્ ભવનૈર્ યદાસીત્ સહસ્રશૃઙ્ગઃ સ ઇવાચલેશઃ
નામાવશેષં ત્રિપુરં પ્રજજ્ઞે હુતાશનાહારબલિપ્રયુક્તમ્ ॥

પ્રદહ્યમાનેન પુરેણ તેન જગત્ સપાતાલદિવં પ્રતપ્તમ્
દુઃખં મહત્પ્રાપ્ય જલાવમગ્નં યસ્મિન્મહાન્સૌધવરો મયસ્ય ॥

તદ્દેવેશો વચઃ શ્રુત્વા ઇન્દ્રો વજ્રધરસ્તદા
શશાપ તદ્ગૃહં ચાપિ મયસ્યાદિતિનન્દનઃ ॥

અસેવ્યમપ્રતિષ્ઠં ચ ભયેન ચ સમાવૃતમ્
ભવિષ્યતિ મયગૃહં નિત્યમેવ યથાનલઃ ॥

યસ્ય યસ્ય તુ દેશસ્ય ભવિષ્યતિ પરાભવઃ
દ્રક્ષ્યન્તિ ત્રિપુરં ખણ્ડં તત્રેદં નાશગા જનાઃ
તદેતદદ્યાપિ ગૃહં મયસ્યામયવર્જિતમ્ ॥

ભગવન્સ મયો યેન ગૃહેણ પ્રપલાયિતઃ
તસ્ય નો ગતિમાખ્યાહિ મયસ્ય ચમસોદ્ભવ ॥

દૃશ્યતે દૃશ્યતે યત્ર ધ્રુવસ્તત્ર મયાસ્પદમ્
દેવદ્વિટ્ તુ મયશ્ચાતઃ સ તદા ખિન્નમાનસઃ
તતશ્ચ્યુતો ઽન્યલોકે ઽસ્મિંસ્ ત્રાણાર્થં વૈ ચકાર સઃ ॥

તત્રાપિ દેવતાઃ સન્તિ આપ્તોર્યામાઃ સુરોત્તમાઃ
તત્રાશક્તં તતો ગન્તું તં ચૈકં પુરમુત્તમમ્ ॥

શિવઃ સૃષ્ટ્વા ગૃહં પ્રાદાન્ મયાયૈવ ગૃહાર્થિને
વિરરામ સહસ્રાક્ષઃ પૂજયામાસ ચેશ્વરમ્
પૂજ્યમાનં ચ ભૂતેશં સર્વે તુષ્ટુવુરીશ્વરમ્ ॥

સમ્પૂજ્યમાનં ત્રિદશૈઃ સમીક્ષ્ય ગણૈર્ગણેશાધિપતિં તુ મુખ્યમ્
હર્ષાદ્ વવલ્ગુર્ જહસુશ્ચ દેવા જગ્મુર્નનર્દુસ્તુ વિષક્તહસ્તાઃ ॥

પિતામહં વન્દ્ય તતો મહેશં પ્રગૃહ્ય ચાપં પ્રવિમૃજ્ય ભૂતાન્
રથાચ્ચ સંપત્ય હરેષુદગ્ધં ક્ષિપ્તં પુરં તન્મકરાલયે ચ ॥

ય ઇમં રુદ્રવિજયં પઠતે વિજયાવહમ્
વિજયં તસ્ય કૃત્યેષુ દદાતિ વૃષભધ્વજઃ ॥

પિતૄણાં વાપિ શ્રાદ્ધેષુ ય ઇમં શ્રાવયિષ્યતિ
અનન્તં તસ્ય પુણ્યં સ્યાત્ સર્વયજ્ઞફલપ્રદમ્ ॥

ઇદં સ્વસ્ત્યયનં પુણ્યમ્ ઇદં પુંસવનં મહત્
ઇદં શ્રુત્વા પઠિત્વા ચ યાન્તિ રુદ્રસલોકતામ્ ॥