મત્સ્ય પુરાણ · અધ્યાય 135

તતો રણે દેવબલં નારદો ઽભ્યગમત્પુનઃ
આગત્ય ચૈવ ત્રિપુરાત્ સભાયામાસ્થિતઃ સ્વયમ્ ॥

ઇલાવૃતમિતિ ખ્યાતં તદ્વર્ષં વિસ્તૃતાયતમ્
યત્ર યજ્ઞો બલેર્વૃત્તો બલિર્યત્ર ચ સંયતઃ ॥

દેવાનાં જન્મભૂમિર્યા ત્રિષુ લોકેષુ વિશ્રુતા
વિવાહાઃ ક્રતવશ્ચૈવ જાતકર્માદિકાઃ ક્રિયાઃ ॥

દેવાનાં યત્ર વૃત્તાનિ કન્યાદાનાનિ યાનિ ચ
રેમે નિત્યં ભવો યત્ર સહાયૈઃ પાર્ષદૈર્ગણૈઃ ॥

લોકપાલાઃ સદા યત્ર તસ્થુર્મેરુગિરૌ યથા
મધુપિઙ્ગલનેત્રસ્તુ ચન્દ્રાવયવભૂષણઃ
દેવાનામધિપં પ્રાહ ગણપાંશ્ચ મહેશ્વરઃ ॥

વાસવૈતદ્ અરીણાં તે ત્રિપુરં પરિદૃશ્યતે
વિમાનૈશ્ચ પતાકાભિર્ ધ્વજૈશ્ચ સમલંકૃતમ્ ॥

ઇદં વૃત્તમિદં ખ્યાતં વહ્નિવદ્ભૃશતાપનમ્
એતે જના ગિરિપ્રખ્યાઃ સકુણ્ડલકિરીટિનઃ ॥

પ્રાકારગોપુરાટ્ટેષુ કક્ષાન્તે દાનવાઃ સ્થિતાઃ
ઇમે ચ તોયદાભાસા દનુજા વિકૃતાનનાઃ ॥

નિર્ગચ્છન્તિ પુરો દૈત્યાઃ સાયુધા વિજયૈષિણઃ ॥

સ ત્વં સુરશતૈઃ સાર્ધં સસહાયો વરાયુધઃ
સહદ્ભિર્મામકૈર્ભૃત્યૈર્ વ્યાપાદય મહાસુરાન્ ॥

અહં ચ રથવર્યેણ નિશ્ચલાચલવત્સ્થિતઃ
પુરઃ પુરસ્ય રન્ધ્રાર્થી સ્થાસ્યામિ વિજયાય વઃ ॥

યદા તુ પુષ્યયોગેણ એકત્વં સ્થાસ્યતે પુરમ્
તદેતન્નિર્દહિષ્યામિ શરેણૈકેન વાસવ ॥

ઇત્યુક્તો વૈ ભગવતા રુદ્રેણેહ સુરેશ્વરઃ
યયૌ તત્ત્રિપુરં જેતું તેન સૈન્યેન સંવૃતઃ ॥

પ્રક્રાન્તરથભીમૈસ્તૈઃ સદેવૈઃ પાર્ષદાં ગણૈઃ
કૃતસિંહરવોપેતૈર્ ઉદ્ગચ્છદ્ભિરિવામ્બુદૈઃ ॥

તેન નાદેન ત્રિપુરાદ્ દાનવા યુદ્ધલાલસાઃ
ઉત્પત્ય દુદ્રુવુશ્ચેલુઃ સાયુધાઃ ખે ગણેશ્વરાન્ ॥

અન્યે પયોધરારાવાઃ પયોધરસમા બભુઃ
સસિંહનાદં વાદિત્રં વાદયામાસુરુદ્ધતાઃ ॥

દેવાનાં સિંહનાદશ્ચ સર્વતૂર્યરવો મહાન્
ગ્રસ્તો ઽભૂદ્દૈત્યનાદૈશ્ચ ચન્દ્રસ્તોયધરૈરિવ ॥

ચન્દ્રોદયાત્સમુદ્ભૂતઃ પૌર્ણમાસ ઇવાર્ણવઃ
ત્રિપુરં પ્રભવત્તદ્વદ્ ભીમરૂપમહાસુરૈઃ ॥

પ્રાકારેષુ પુરે તત્ર ગોપુરેષ્વપિ ચાપરે
અટ્ટાલકાન્સમારુહ્ય કેચિચ્ ચલિતવાદિનઃ ॥

સ્વર્ણમાલાધરાઃ શૂરાઃ પ્રભાસિતકરામ્બરાઃ
કેચિન્ નદન્તિ દનુજાસ્ તોયમત્તા ઇવામ્બુદાઃ ॥

ઇતશ્ચેતશ્ચ ધાવન્તઃ કેચિદુદ્ભૂતવાસસઃ
કિમેતદિતિ પપ્રચ્છુર્ અન્યોન્યં ગૃહમાશ્રિતાઃ ॥

કિમેતન્નૈવ જાનામિ જ્ઞાનમન્તર્હિતં હિ મે
જ્ઞાસ્યસે ઽનન્તરેણેતિ કાલો વિસ્તારતો મહાન્ ॥

સો ઽપ્યસૌ પૃથ્વીસારં ચ સિંહશ્ચ રથમાસ્થિતઃ
તિષ્ઠતે ત્રિપુરં પીડ્ય દેહં વ્યાધિરિવોચ્છ્રિતઃ ॥

ય એષો ઽસ્તિ સ એષો ઽસ્તુ કા ચિન્તા સમ્ભ્રમે સતિ
એહિ આયુધમ્ આદાય ક્વ મે પૃચ્છા ભવિષ્યતિ ॥

ઇતિ તે ઽન્યોન્યમાવિદ્ધા ઉત્તરોત્તરભાષિણઃ
આસાદ્ય પૃચ્છન્તિ તદા દાનવાસ્ત્રિપુરાલયાઃ ॥

તારકાખ્યપુરે દૈત્યાસ્ તારકાખ્યપુરઃસરાઃ
નિર્ગતાઃ કુપિતાસ્તૂર્ણં બિલાદિવ મહોરગાઃ ॥

નિર્ધાવન્તસ્તુ તે દૈત્યાઃ પ્રમથાધિપયૂથપૈઃ
નિરુદ્ધા ગજરાજાનો યથા કેસરિયૂથપૈઃ ॥

દર્પિતાનાં તતશ્ચૈષાં દર્પિતાનામ્ ઇવાગ્નીનામ્
રૂપાણિ જજ્વલુસ્તેષામ્ અગ્નીનામિવ ધમ્યતામ્ ॥

તતો બૃહન્તિ ચાપાનિ ભીમનાદાનિ સર્વશઃ
નિકૃષ્ય જઘ્નુરન્યોન્યમ્ ઇષુભિઃ પ્રાણભોજનૈઃ ॥

માર્જારમૃગભીમાસ્યાન્ પાર્ષદાન્વિકૃતાનનાન્
દૃષ્ટ્વા દૃષ્ટ્વાહસન્નુચ્ચૈર્ દાનવા રૂપસમ્પદા ॥

બાહુભિઃ પરિઘાકારૈઃ કૃષ્યતાં ધનુષાં શરાઃ
ભટવર્મેષુ વિવિશુસ્ તડાગાનીવ પક્ષિણઃ ॥

મૃતાઃ સ્થ ક્વ નુ યાસ્યધ્વં હનિષ્યામો નિવર્તતામ્
ઇત્યેવં પરુષાણ્યુક્ત્વા દાનવાઃ પાર્ષદર્ષભાન્ ॥

બિભિદુઃ સાયકૈસ્તીક્ષ્ણૈઃ સૂર્યપાદા ઇવામ્બુદાન્
પ્રમથા અપિ સિંહાક્ષાઃ સિંહવિક્રાન્તવિક્રમાઃ
ખણ્ડશૈલશિલાવૃક્ષૈર્ બિભિદુર્ દૈત્યદાનવાન્ ॥

અમ્બુદૈરાકુલમિવ હંસાકુલમિવામ્બરમ્
દાનવાકુલમત્યર્થં તત્પુરં સકલં બભૌ ॥

વિકૃષ્ટચાપા દૈત્યેન્દ્રાઃ સૃજન્તિ શરદુર્દિનમ્
ઇન્દ્રચાપાઙ્કિતોરસ્કા જલદા ઇવ દુર્દિનમ્ ॥

ઇષુભિસ્તાડ્યમાનાસ્તે ભૂયો ભૂયો ગણેશ્વરાઃ
ચક્રુસ્તે દેહનિર્યાસં સ્વર્ણધાતુમિવાચલાઃ ॥

તથા વૃક્ષશિલાવજ્ર શૂલપટ્ટિપરશ્વધૈઃ
ચૂર્ણ્યન્તે ઽભિહતા દૈત્યાઃ કાચાષ્ટઙ્કહતા ઇવ ॥

ચન્દ્રોદયાત્સમુદ્ભૂતઃ પૌર્ણમાસ ઇવાર્ણવઃ
ત્રિપુરં પ્રભવત્ તદ્વદ્ ભીમરૂપમહાસુરૈઃ ॥

તારકાખ્યો જયત્યેષ ઇતિ દૈત્યા અઘોષયન્
જયતીન્દ્રશ્ચ રુદ્રશ્ચ ઇત્યેવ ચ ગણેશ્વરાઃ ॥

વારિતા દારિતા બાણૈર્ યોધાસ્તસ્મિન્બલાર્ણવે
નિઃસ્વનન્તો ઽમ્બુસમયે જલગર્ભા ઇવામ્બુદાઃ ॥

કરૈશ્છિન્નૈઃ શિરોભિશ્ચ ધ્વજૈશ્છત્ત્રૈશ્ચ પાણ્ડુરૈઃ
યુદ્ધભૂમિર્ભયવતી માંસશોણિતપૂરિતા ॥

વ્યોમ્નિ ચોત્પ્લુત્ય સહસા તાલમાત્રં વરાયુધૈઃ
દૃઢાહતાઃ પતન્ પૂર્વં દાનવાઃ પ્રમથાસ્તથા ॥

સિદ્ધાશ્ચાપ્સરસશ્ચૈવ ચારણાશ્ચ નભોગતાઃ
દૃઢપ્રહારહૃષિતાઃ સાધુ સાધ્વિતિ ચુક્રુશુઃ ॥

અનાહતાશ્ચ વિયતિ દેવદુન્દુભયસ્તથા
નદન્તો મેઘશબ્દેન શરભા ઇવ રોષિતાઃ ॥

તે તસ્મિંસ્ત્રિપુરે દૈત્યા નદ્યઃ સિન્ધુપતાવિવ
વિશન્તિ ક્રુદ્ધવદના વલ્મીકમિવ પન્નગાઃ ॥

તારકાખ્યપુરે તસ્મિન્ સુરાઃ શૂરાઃ સમન્તતઃ
સશસ્ત્રા નિપતન્તિ સ્મ સપક્ષા ઇવ ભૂધરાઃ ॥

યોધયન્તિ ત્રિભાગેણ ત્રિપુરે તુ ગણેશ્વરાઃ
વિદ્યુન્માલી મયશ્ચૈવ મગ્નૌ ચ દ્રુમવદ્રણે ॥

વિદ્યુન્માલી સ દૈત્યેન્દ્રો ગિરીન્દ્રસદૃશદ્યુતિઃ
આદાય પરિઘં ઘોરં તાડયામાસ નન્દિનમ્ ॥

સ નન્દી દાનવેન્દ્રેણ પરિઘેણ દૃઢાહતઃ
ભ્રમતે મધુના વ્યક્તઃ પુરા નારાયણો યથા ॥

નન્દીશ્વરે ગતે તત્ર ગણપાઃ ખ્યાતવિક્રમાઃ
દુદ્રુવુર્જાતસંરમ્ભા વિદ્યુન્માલિનમાસુરમ્ ॥

ઘણ્ટાકર્ણઃ શઙ્કુકર્ણો મહાકાલશ્ચ પાર્ષદાઃ
તતશ્ચ સાયકૈઃ સર્વાન્ ગણપાન્ગણપાકૃતીન્ ॥

ભૂયો ભૂયઃ સ વિવ્યાધ ગણેશ્વરમહત્તમાન્
ભિત્ત્વા ભિત્ત્વા રુરાવોચ્ચૈર્ નભસ્યમ્બુધરો યથા ॥

તસ્યારમ્ભિતશબ્દેન નન્દી દિનકરપ્રભઃ
સંજ્ઞાં પ્રાપ્ય તતઃ સો ઽપિ વિદ્યુન્માલિનમાદ્રવત્ ॥

રુદ્રદત્તં તદા દીપ્તં દીપ્તાનલસમપ્રભમ્
વજ્રં વજ્રનિભાઙ્ગસ્ય દાનવસ્ય સસર્જ હ ॥

તં નન્દિભુજનિર્મુક્તં મુક્તાફલવિભૂષિતમ્
પપાત વક્ષસિ તદા વજ્રં દૈત્યસ્ય ભીષણમ્ ॥

સ વજ્રનિહતો દૈત્યો વજ્રસંહનનોપમઃ
પપાત વજ્રાભિહતઃ શક્રેણાદ્રિરિવાહતઃ ॥

દૈત્યેશ્વરં વિનિહતં નન્દિના કુલનન્દિના
ચુક્રુશુર્દાનવાઃ પ્રેક્ષ્ય દુદ્રુવુશ્ચ ગણાધિપાઃ ॥

દુઃખામર્ષિતરોષાસ્તે વિદ્યુન્માલિનિ પાતિતે
દ્રુમશૈલમહાવૃષ્ટિં પયોદાઃ સસૃજુર્યથા ॥

તે પીડ્યમાના ગુરુભિર્ ગિરિભિશ્ચ ગણેશ્વરાઃ
કર્તવ્યં ન વિદુઃ કિંચિદ્ વન્દ્યમાધાર્મિકા ઇવ ॥

તતો ઽસુરવરઃ શ્રીમાંસ્ તારકાખ્યઃ પ્રતાપવાન્
સતરૂણાં ગિરીણાં વૈ તુલ્યરૂપધરો બભૌ ॥

ભિન્નોત્તમાઙ્ગા ગણપા ભિન્નપાદાઙ્કિતાનનાઃ
વિરેજુર્ભુજગા મન્ત્રૈર્ વાર્યમાણા યથા તથા ॥

મયેન માયાવીર્યેણ વધ્યમાના ગણેશ્વરાઃ
ભ્રમન્તિ બહુશબ્દાલાઃ પઞ્જરે શકુના ઇવ ॥

તયાસુરવરઃ શ્રીમાંસ્ તારકાખ્યઃ પ્રતાપવાન્
દદાહ ચ બલં સર્વં શુષ્કેન્ધનમિવાનલઃ ॥

તારકાખ્યેન વાર્યન્તે શરવર્ષૈસ્તદા ગણાઃ
મયેન માયાનિહતાસ્ તારકાખ્યેન ચેષુભિઃ
ગણેશા વિધુરા જાતા જીર્ણમૂલા યથા દ્રુમાઃ ॥

ભૂયઃ સંપતતે ચાગ્નિર્ ગ્રહાન્ગ્રાહાન્ભુજંગમાન્
ગિરીન્દ્રાંશ્ચ હરીન્વ્યાઘ્રાન્ વૃક્ષાન્ સૃમરવર્ણકાન્ ॥

શરભાનષ્ટપાદાંશ્ચ અપઃ પવનમેવ ચ
મયો માયાબલેનૈવ પાતયત્યેવ શત્રુષુ ॥

તે તારકાખ્યેન મયેન માયયા સંમુહ્યમાના વિવશા ગણેશ્વરાઃ
નાશક્નુવંસ્તે મનસાપિ ચેષ્ટિતું યથેન્દ્રિયાર્થા મુનિનાભિસંયતાઃ ॥

મહાજલાગ્ન્યાદિસકુઞ્જરોરગૈર્ હરીન્દ્રવ્યાઘ્રર્ક્ષતરક્ષુરાક્ષસૈઃ
વિબાધ્યમાનાસ્તમસા વિમોહિતાઃ સમુદ્રમધ્યેષ્વિવ ગાધકાઙ્ક્ષિણઃ ॥

સંમર્દ્યમાનેષુ ગણેશ્વરેષુ સંનર્દમાનેષુ સુરેતરેષુ
તતઃ સુરાણાં પ્રવરાભિરક્ષિતું રિપોર્બલં સંવિવિશુઃ સહાયુધાઃ ॥

યમો ગદાસ્ત્રો વરુણશ્ચ ભાસ્કરસ્ તથા કુમારો ઽમરકોટિસંયુતઃ
સ્વયં ચ શક્રઃ સિતનાગવાહનઃ કુલીશપાણિઃ સુરલોકપુંગવઃ ॥

સ ચોડુનાથઃ સસુતો દિવાકરઃ સ સાન્તકસ્ત્ર્યક્ષપતિર્ મહાદ્યુતિઃ
એતે રિપૂણાં પ્રબલાભિરક્ષિતં તદા બલં સંવિવિશુર્મદોદ્ધતાઃ ॥

યથા વનં દર્પિતકુઞ્જરાધિપા યથા નભઃ સામ્બુધરં દિવાકરઃ
યથા ચ સિંહૈર્વિજનેષુ ગોકુલં તથા બલં તત્ત્રિદશૈર્ અભિદ્રુતમ્ ॥

કૃતપ્રહારાતુરદીનદાનવં તતસ્ત્વભજ્યન્ત બલં હિ પાર્ષદાઃ
સ્વર્જ્યોતિષાં જ્યોતિર્ ઇવોષ્મવાન્ હરિર્ યથા તમો ઘોરતરં નરાણામ્ ॥

વિશાન્તયામાસ યથા સદૈવ નિશાકરઃ સંચિતશાર્વરં તમઃ
તતો ઽપકૃષ્ટે ચ તમઃપ્રભાવે અસ્ત્રપ્રભાવે ચ વિવર્ધમાને ॥

દિગ્લોકપાલૈર્ ગણનાયકૈશ્ચ કૃતો મહાન્સિંહરવો મુહૂર્તમ્
સંખ્યે વિભગ્ના વિકરા વિપાદાશ્ છિન્નોત્તમાઙ્ગાઃ શરપૂરિતાઙ્ગાઃ ॥

દેવેતરા દેવવરૈર્વિભિન્નાઃ સીદન્તિ પઙ્કેષુ યથા ગજેન્દ્રાઃ
વજ્રેણ ભીમેન ચ વજ્રપાણિઃ શક્ત્યા ચ શક્ત્યા ચ મયૂરકેતુઃ ॥

દણ્ડેન ચોગ્રેણ ચ ધર્મરાજઃ પાશેન ચોગ્રેણ ચ વારિગોપ્તા
શૂલેન કાલેન ચ યક્ષરાજો વીર્યેણ તેજસ્વિતયા સુકેશઃ ॥

ગણેશ્વરાસ્તે સુરસંનિકાશાઃ પૂર્ણાહુતીસિક્તશિખિપ્રકાશાઃ
ઉત્સાદયન્તે દનુપુત્રવૃન્દાન્ યથૈવ ઇન્દ્રાશનયઃ પતન્ત્યઃ ॥

મયસ્તુ દેવાન્પરિરક્ષિતારમ્ ઉમાત્મજં દેવવરં કુમારમ્
શરેણ ભિત્ત્વા સ હિ તારકાસુતં સ તારકાખ્યાસુરમ્ આબભાષે ॥

કૃત્વા પ્રહારં પ્રવિશામિ વીરં પુરં હિ દૈત્યેન્દ્રબલેન યુક્તઃ
વિશ્રામમૂર્જસ્કરમપ્યવાપ્ય પુનઃ કરિષ્યામિ રણં પ્રપન્નૈઃ ॥

વયં હિ શસ્ત્રક્ષતવિક્ષતાઙ્ગા વિશીર્ણશસ્ત્રધ્વજવર્મવાહાઃ
જયૈષિણસ્તે જયકાશિનશ્ચ ગણેશ્વરા લોકવરાધિપાશ્ચ ॥

મયસ્ય શ્રુત્વા દિવિ તારકાખ્યો વચો ઽભિકાઙ્ક્ષન્ક્ષતજોપમાક્ષઃ
વિવેશ તૂર્ણં ત્રિપુરં દિતેઃ સુતૈઃ સુતૈરદિત્યા યુધિ વૃદ્ધહર્ષૈઃ ॥

તતઃ સશઙ્ખાનકભેરિભીમં સસિંહનાદં હરસૈન્યમાબભૌ ।
મયાનુગં ઘોરગભીરગહ્વરં યથા સિંહનાદિતમ્ ॥