મત્સ્ય પુરાણ · અધ્યાય 133

બ્રહ્માદ્યૈઃ સ્તૂયમાનસ્તુ દેવૈર્દેવો મહેશ્વરઃ
પ્રજાપતિમુવાચેદં દેવાનાં ક્વ ભયં મહત્ ॥

ભો દેવાઃ સ્વાગતં વો ઽસ્તુ બ્રૂત યદ્વો મનોગતમ્
તાવદેવ પ્રયચ્છામિ નાસ્ત્યદેયં મયા હિ વઃ ॥

યુષ્માકં નિતરાં શં વૈ કર્તાહં વિબુધર્ષભાઃ
ચરામિ મહદત્યુગ્રં યચ્ચાપિ પરમં તપઃ ॥

વિદ્વિષ્ટા વો મમ દ્વિષ્ટાઃ કષ્ટાઃ કષ્ટપરાક્રમાઃ
તેષામભાવઃ સંપાદ્યો યુષ્માકં ભવ એવ ચ ॥

એવમુક્તાસ્તુ દેવેન પ્રેમ્ણા સબ્રહ્મકાઃ સુરાઃ
રુદ્રમાહુર્મહાભાગં ભાગાર્હાઃ સર્વ એવ તે ॥

ભગવંસ્તૈસ્તપસ્તપ્તં રૌદ્રં રૌદ્રપરાક્રમૈઃ
અસુરૈર્વધ્યમાનાઃ સ્મ વયં ત્વાં શરણં ગતાઃ ॥

મયો નામ દિતેઃ પુત્રસ્ ત્રિનેત્ર કલહપ્રિયઃ
ત્રિપુરં યેન તદ્દુર્ગં કૃતં પાણ્ડુરગોપુરમ્ ॥

તદાશ્રિત્ય પુરં દુર્ગં દાનવા વરનિર્ભયાઃ
બાધન્તે ઽસ્માન્મહાદેવ પ્રેષ્યમસ્વામિનં યથા ॥

ઉદ્યાનાનિ ચ ભગ્નાનિ નન્દનાદીનિ યાનિ ચ
વરાશ્ચાપ્સરસઃ સર્વા રમ્ભાદ્યા દનુજૈર્હૃતાઃ ॥

ઇન્દ્રસ્ય વાહ્યાશ્ચ ગજાઃ કુમુદાઞ્જનવામનાઃ
ઐરાવતાદ્યા અપહૃતા દેવતાનાં મહેશ્વર ॥

યે ચેન્દ્રરથમુખ્યાશ્ ચ હરયો ઽપહૃતાસુરૈઃ
જાતાશ્ચ દાનવાનાં તે રથયોગ્યાસ્તુરંગમાઃ ॥

યે રથા યે ગજાશ્ચૈવ યાઃ સ્ત્રિયો વસુ યચ્ચ નઃ
તન્નો વ્યપહૃતં દૈત્યૈઃ સંશયો જીવિતે પુનઃ ॥

ત્રિનેત્ર એવમુક્તસ્તુ દેવૈઃ શક્રપુરોગમૈઃ
ઉવાચ દેવાન્દેવેશો વરદો વૃષવાહનઃ ॥

વ્યપગચ્છતુ વો દેવા મહદ્દાનવજં ભયમ્
તદહં ત્રિપુરં ધક્ષ્યે ક્રિયતાં યદ્બ્રવીમિ તત્ ॥

યદીચ્છત મયા દગ્ધું તત્પુરં સહમાનવમ્
રથમૌપયિકં મહ્યં સજ્જયધ્વં કિમાસ્યતે ॥

દિગ્વાસસા તથોક્તાસ્તે સપિતામહકાઃ સુરાઃ
તથેત્યુક્ત્વા મહાદેવં ચક્રુસ્તે રથમુત્તમમ્ ॥

ધરાં કૂબરકૌ દ્વૌ તુ રુદ્રપાર્શ્વચરાવુભૌ
અધિષ્ઠાનં શિરો મેરોર્ અક્ષો મન્દર એવ ચ ॥

ચક્રુશ્ચન્દ્રં ચ સૂર્યં ચ ચક્રે કાઞ્ચનરાજતે
કૃષ્ણપક્ષં શુક્લપક્ષં પક્ષદ્વયમપીશ્વરાઃ ॥

રથનેમિદ્વયં ચક્રુર્ દેવા બ્રહ્મપુરઃસરાઃ
આદિદ્વયં પક્ષયન્ત્રં યન્ત્રમેતાશ્ચ દેવતાઃ ॥

કમ્બલાશ્વતરાભ્યાં ચ નાગાભ્યાં સમવેષ્ટિતમ્
ભાર્ગવશ્ચાઙ્ગિરાશ્ચૈવ બુધો ઽઙ્ગારક એવ ચ ॥

શનૈશ્ચરસ્તથા ચાત્ર સર્વે તે દેવસત્તમાઃ
વરૂથં ગગનં ચક્રુશ્ ચારુરૂપં રથસ્ય તે ॥

કૃતં દ્વિજિહ્વનયનં ત્રિવેણું શાતકૌમ્ભિકમ્
મણિમુક્તેન્દ્રનીલૈશ્ચ વૃતં હ્યષ્ટમુખૈઃ સુરૈઃ ॥

ગઙ્ગા સિન્ધુઃ શતદ્રુશ્ચ ચન્દ્રભાગા ઇરાવતી
વિતસ્તા ચ વિપાશા ચ યમુના ગણ્ડકી તથા ॥

સરસ્વતી દેવિકા ચ તથા ચ સરયૂરપિ
એતાઃ સરિદ્વરાઃ સર્વા વેણુસંજ્ઞા કૃતા રથે ॥

ધૃતરાષ્ટ્રાશ્ચ યે નાગાસ્ તે ચ વેશ્યાત્મકાઃ કૃતાઃ
વાસુકેઃ કુલજા યે ચ યે ચ રૈવતવંશજાઃ ॥

તે સર્પા દર્પસમ્પૂર્ણાશ્ ચાપતૂણેષ્વ્ અનૂનગાઃ
અવતસ્થુઃ શરા ભૂત્વા નાનાજાતિશુભાનનાઃ ॥

સુરસા સરમા કદ્રૂર્ વિનતા શુચિરેવ ચ
તૃષા બુભુક્ષા સર્વોગ્રા મૃત્યુઃ સર્વશમસ્તથા ॥

બ્રહ્મવધ્યા ચ ગોવધ્યા બાલવધ્યા પ્રજાભયાઃ
ગદા ભૂત્વા શક્તયશ્ચ તદા દેવરથે ઽભ્યયુઃ ॥

યુગં કૃતયુગં ચાત્ર ચાતુર્હોત્રપ્રયોજકાઃ
ચતુર્વર્ણાઃ સલીલાશ્ચ બભૂવુઃ સ્વર્ણકુણ્ડલાઃ ॥

તદ્યુગં યુગસંકાશં રથશીર્ષે પ્રતિષ્ઠિતમ્
ધૃતરાષ્ટ્રેણ નાગેન બદ્ધં બલવતા મહત્ ॥

ઋગ્વેદઃ સામવેદશ્ચ યજુર્વેદસ્તથા પરઃ
વેદાશ્ ચત્વાર એવૈતે ચત્વારસ્તુરગાભવન્ ॥

અન્નદાનપુરોગાણિ યાનિ દાનાનિ કાનિચિત્
તાન્યાસન્વાજિનાં તેષાં ભૂષણાનિ સહસ્રશઃ ॥

પદ્મદ્વયં તક્ષકશ્ચ કર્કોટકધનંજયૌ
નાગા બભૂવુરેવૈતે હયાનાં વાલબન્ધનાઃ ॥

ઓંકારપ્રભવાસ્તા વા મન્ત્રયજ્ઞક્રતુક્રિયાઃ
ઉપદ્રવાઃ પ્રતીકારાઃ પશુબન્ધેષ્ટયસ્તથા ॥

યજ્ઞોપવાહાન્યેતાનિ તસ્મિંલ્લોકરથે શુભે
મણિમુક્તાપ્રવાલૈસ્તુ ભૂષિતાનિ સહસ્રશઃ ॥

પ્રતોદ ઓંકાર એવાસીત્ તદગ્રં ચ વષટ્કૃતમ્
સિનીવાલી કુહૂ રાકા તથા ચાનુમતિઃ શુભા
યોક્ત્રાણ્યાસંસ્તુરંગાણામ્ અપસર્પણવિગ્રહાઃ ॥

કૃષ્ણાન્યથ ચ પીતાનિ શ્વેતમાઞ્જિષ્ઠકાનિ ચ
અવદાતાઃ પતાકાસ્તુ બભૂવુઃ પવનેરિતાઃ ॥

ઋતુભિશ્ચ કૃતઃ ષડ્ભિર્ ધનુઃ સંવત્સરો ઽભવત્
અજરા જ્યાભવચ્ચાપિ સામ્બિકા ધનુષો દૃઢા ॥

કાલો હિ ભગવાન્રુદ્રસ્ તં ચ સંવત્સરં વિદુઃ
તસ્માદુમા કાલરાત્રિર્ ધનુષો જ્યાજરાભવત્ ॥

સગર્ભં ત્રિપુરં યેન દગ્ધવાન્સ ત્રિલોચનઃ
સ ઇષુર્વિષ્ણુસોમાગ્નિ ત્રિદૈવતમયો ઽભવત્ ॥

આનનં હ્યગ્નિરભવચ્ છલ્યં સોમસ્તમોનુદઃ
તેજસઃ સમવાયો ઽથ ચેષોસ્તેજો રથાઙ્ગધૃક્ ॥

તસ્મિંશ્ચ વીર્યવૃદ્ધ્યર્થં વાસુકિર્નાગપાર્થિવઃ
તેજઃસંવસનાર્થં વૈ મુમોચાતિવિષો વિષમ્ ॥

કૃત્વા દેવા રથં ચાપિ દિવ્યં દિવ્યપ્રભાવતઃ
લોકાધિપતિમભ્યેત્ય ઇદં વચનમબ્રુવન્ ॥

સંસ્કૃતો ઽયં રથો ઽસ્માભિસ્ તવ દાનવશત્રુજિત્
ઇદમાપત્પરિત્રાણં દેવાન્સેન્દ્રપુરોગમાન્ ॥

તં મેરુશિખરાકારં ત્રૈલોક્યરથમુત્તમમ્
પ્રશસ્ય દેવાન્સાધ્વિતિ રથં પશ્યતિ શંકરઃ ॥

મુહુર્દૃષ્ટ્વા રથં સાધુ સાધ્વિત્યુક્ત્વા મુહુર્મુહુઃ
ઉવાચ સેન્દ્રાનમરાન્ અમરાધિપતિઃ સ્વયમ્ ॥

યાદૃશો ઽયં રથઃ કૢપ્તો યુષ્માભિર્મમ સત્તમાઃ
ઈદૃશો રથસમ્પત્ત્યા યન્તા શીઘ્રં વિધીયતામ્ ॥

ઇત્યુક્ત્વા દેવદેવેન દેવા વિદ્ધા ઇવેષુભિઃ
અવાપુર્મહતીં ચિન્તાં કથં કાર્યમિતિ બ્રુવન્ ॥

મહાદેવસ્ય દેવો ઽન્યઃ કો નામ સદૃશો ભવેત્
મુક્ત્વા ચક્રાયુધં દેવં સો ઽપ્યસ્યેષું સમાશ્રિતઃ ॥

ધુરિ યુક્તા ઇવોક્ષાણો ઘટન્ત ઇવ પર્વતૈઃ
નિશ્વસન્તઃ સુરાઃ સર્વે કથમેતદિતિ બ્રુવન્ ॥

દેવેષ્વાહ દેવદેવો લોકનાથસ્ય ધૂર્ગતાન્
અહં સારથિરિત્યુક્ત્વા જગ્રાહાશ્વાંસ્તતો ઽગ્રજઃ ॥

તતો દેવૈઃ સગન્ધર્વૈઃ સિંહનાદો મહાન્કૃતઃ
પ્રતોદહસ્તં સમ્પ્રેક્ષ્ય બ્રહ્માણં સૂતતાં ગતમ્ ॥

ભગવાનપિ વિશ્વેશો રથસ્થે વૈ પિતામહે
સદૃશઃ સૂત ઇત્યુક્ત્વા ચારુરોહ રથં હરઃ ॥

આરોહતિ રથં દેવે હ્ય્ અશ્વા હરભરાતુરાઃ
જાનુભિઃ પતિતા ભૂમૌ રજોગ્રાસશ્ચ ગ્રાસિતઃ ॥

દેવો દૃષ્ટ્વાથ વેદાંસ્તાન્ અભીરુગ્રહયાન્ ભયાત્
ઉજ્જહાર પિતૄનાર્તાન્ સુપુત્ર ઇવ દુઃખિતાન્ ॥

તતઃ સિંહરવો ભૂયો બભૂવ રથભૈરવઃ
જયશબ્દશ્ચ દેવાનાં સંબભૂવાર્ણવોપમઃ ॥

તદોંકારમયં ગૃહ્ય પ્રતોદં વરદઃ પ્રભુઃ
સ્વયમ્ભૂઃ પ્રયયૌ વાહાન્ અનુમન્ત્ર્ય યથાજવમ્ ॥

ગ્રસમાના ઇવાકાશં મુષ્ણન્ત ઇવ મેદિનીમ્
મુખેભ્યઃ સસૃજુઃ શ્વાસાન્ ઉચ્છ્વસન્ત ઇવોરગાઃ ॥

સ્વયમ્ભુવા ચોદ્યમાનાશ્ ચોદિતેન કપર્દિના
વ્રજન્તિ તે ઽશ્વા જવનાઃ ક્ષયકાલ ઇવાનિલાઃ ॥

ધ્વજોચ્છ્રયવિનિર્માણે ધ્વજયષ્ટિમનુત્તમામ્
આક્રમ્ય નન્દી વૃષભસ્ તસ્થૌ તસ્મિઞ્છિવેચ્છયા ॥

ભાર્ગવાઙ્ગિરસૌ દેવૌ દણ્ડહસ્તૌ રવિપ્રભૌ
રથચક્રે તુ રક્ષેતે રુદ્રસ્ય પ્રિયકાઙ્ક્ષિણૌ ॥

શેષશ્ચ ભગવાન્નાગો ઽનન્તો ઽનન્તકરો ઽરિણામ્
શરહસ્તો રથં પાતિ શયનં બ્રહ્મણસ્તદા ॥

યમસ્તૂર્ણં સમાસ્થાય મહિષં ચાતિદારુણમ્
દ્રવિણાધિપતિર્વ્યાલં સુરાણામધિપો દ્વિપમ્ ॥

મયૂરં શતચન્દ્રં ચ કૂજન્તં કિંનરં યથા
ગુહ આસ્થાય વરદો યુગોપમરથં પિતુઃ ॥

નન્દીશ્વરશ્ચ ભગવાઞ્ છૂલમાદાય દીપ્તિમાન્
પૃષ્ઠતશ્ચાપિ પાર્શ્વાભ્યાં લોકસ્ય ક્ષયકૃદ્યથા ॥

પ્રમથાશ્ચાગ્નિવર્ણાભાઃ સાગ્નિજ્વાલા ઇવાચલાઃ
અનુજગ્મૂ રથં શાર્વં નક્રા ઇવ મહાર્ણવમ્ ॥

ભૃગુર્ભરદ્વાજવસિષ્ઠગૌતમાઃ ક્રતુઃ પુલસ્ત્યઃ પુલહસ્તપોધનાઃ
મરીચિરત્રિર્ભગવાનથાઙ્ગિરાઃ પરાશરાગસ્ત્યમુખા મહર્ષયઃ ॥

હરમજિતમજં પ્રતુષ્ટુવુર્ વચનવિશેષૈર્ વિચિત્રભૂષણૈઃ
રથસ્ત્રિપુરે સકાઞ્ચનાચલો વ્રજતિ સપક્ષ ઇવાદ્રિરમ્બરે ॥

કરિગિરિરવિમેઘસંનિભાઃ સજલપયોદનિનાદનાદિનઃ ।
પ્રમથગણાઃ પરિવાર્ય દેવગુપ્તં રથમભિતઃ પ્રયયુઃ સ્વદર્પયુક્તાઃ ॥

મકરતિમિતિમિઙ્ગિલાવૃતઃ પ્રલય ઇવાતિસમુદ્ધતો ઽર્ણવઃ
વ્રજતિ રથવરો ઽતિભાસ્વરો હ્ય્ અશનિનિપાતપયોદનિઃસ્વનઃ ॥