મત્સ્ય પુરાણ · અધ્યાય 13

ભગવઞ્શ્રોતુમિચ્છામિ પિતૄણાં વંશમુત્તમમ્
રવેશ્ચ શ્રાદ્ધદેવત્વં સોમસ્ય ચ વિશેષતઃ ॥

હન્ત તે કથયિષ્યામિ પિતૄણાં વંશમુત્તમમ્
સ્વર્ગે પિતૃગણાઃ સપ્ત ત્રયસ્તેષામમૂર્તયઃ ॥

મૂર્તિમન્તો ઽથ ચત્વારઃ સર્વેષામમિતૌજસઃ
અમૂર્તયઃ પિતૃગણા વૈરાજસ્ય પ્રજાપતેઃ ॥

જયન્તિ યાન્દેવગણા વૈરાજા ઇતિ વિશ્રુતાઃ
યે ચૈતે યોગવિભ્રષ્ટાઃ પ્રાપ્ય લોકાન્સનાતનાન્ ॥

પુનર્બ્રહ્મદિનાન્તે તુ જાયન્તે બ્રહ્મવાદિનઃ
સમ્પ્રાપ્ય તાં સ્મૃતિં ભૂયો યોગં સાંખ્યમનુત્તમમ્ ॥

સિદ્ધિં પ્રયાન્તિ યોગેન પુનરાવૃત્તિદુર્લભામ્
યોગિનામેવ દેયાનિ તસ્માચ્છ્રાદ્ધાનિ દાતૃભિઃ ॥

એતેષાં માનસી કન્યા પત્ની હિમવતો મતા
મૈનાકસ્તસ્ય દાયાદઃ ક્રૌઞ્ચસ્તસ્યાગ્રજો ઽભવત્
ક્રૌઞ્ચદ્વીપઃ સ્મૃતો યેન ચતુર્થો ઘૃતસંવૃતઃ ॥

મેના ચ સુષુવે તિસ્રઃ કન્યા યોગવતીસ્તતઃ
ઉમૈકપર્ણાપર્ણા ચ તીવ્રવ્રતપરાયણાઃ ॥

રુદ્રસ્યૈકા સિતસ્યૈકા જૈગીષવ્યસ્ય ચાપરા
દત્તા હિમવતા બાલાઃ સર્વા લોકે તપો ઽધિકાઃ ॥

કસ્માદ્દાક્ષાયણી પૂર્વં દદાહાત્માનમાત્મના
હિમવદ્દુહિતા તદ્વત્ કથં જાતા મહીતલે ॥

સંહરન્તી કિમુક્તાસૌ સુતા વા બ્રહ્મસૂનુના
દક્ષેણ લોકજનની સૂત વિસ્તરતો વદ ॥

દક્ષસ્ય યજ્ઞે વિતતે પ્રભૂતવરદક્ષિણે
સમાહૂતેષુ દેવેષુ પ્રોવાચ પિતરં સતી ॥

કિમર્થં તાત ભર્તા મે યજ્ઞે ઽસ્મિન્નાભિમન્ત્રિતઃ
અયોગ્ય ઇતિ તામાહ દક્ષો યજ્ઞેષુ શૂલભૃત્ ॥

ઉપસંહારકૃદ્રુદ્રસ્ તેનામઙ્ગલભાગયમ્
ચુકોપાથ સતી દેહં ત્યક્ષ્યામીતિ ત્વદુદ્ભવમ્ ॥

દશાનાં ત્વં ચ ભવિતા પિતૄણામેકપુત્રકઃ
ક્ષત્રિયત્વે ઽશ્વમેધે ચ રુદ્રાત્ત્વં નાશમેષ્યસિ ॥

ઇત્યુક્ત્વા યોગમાસ્થાય સ્વદેહોદ્ભવતેજસા
નિર્દહન્તી તદાત્માનં સદેવાસુરકિંનરૈઃ ॥

કિં કિમેતદિતિ પ્રોક્તા ગન્ધર્વગણગુહ્યકૈઃ
ઉપગમ્યાબ્રવીદ્દક્ષઃ પ્રણિપત્યાથ દુઃખિતઃ ॥

ત્વમસ્ય જગતો માતા જગત્સૌભાગ્યદેવતા
દુહિતૃત્વં ગતા દેવિ મમાનુગ્રહકામ્યયા ॥

ન ત્વયા રહિતં કિંચિદ્ બ્રહ્માણ્ડે સચરાચરમ્
પ્રસાદં કુરુ ધર્મજ્ઞે ન માં ત્યક્તુમિહાર્હસિ ॥

પ્રાહ દેવી યદારબ્ધં તત્કાર્યં મે ન સંશયઃ
કિંત્વવશ્યં ત્વયા મર્ત્યે હતયજ્ઞેન શૂલિના ॥

પ્રસાદે લોકસૃષ્ટ્યર્થં તપઃ કાર્યં મમાન્તિકે
પ્રજાપતિસ્ત્વં ભવિતા દશાનામઙ્ગજો ઽપ્યલમ્ ॥

મદંશેનાઙ્ગના ષષ્ટિર્ ભવિષ્યન્ત્યઙ્ગજાસ્તવ
મત્સંનિધૌ તપઃ કુર્વન્ પ્રાપ્સ્યસે યોગમુત્તમમ્ ॥

એવમુક્તો ઽબ્રવીદ્દક્ષઃ કેષુ કેષુ મયાનઘે
તીર્થેષુ ચ ત્વં દ્રષ્ટવ્યા સ્તોતવ્યા કૈશ્ચ નામભિઃ ॥

સર્વદા સર્વભૂતેષુ દ્રષ્ટવ્યા સર્વતો ભુવિ
સર્વલોકેષુ યત્કિંચિદ્ રહિતં ન મયા વિના ॥

તથાપિ યેષુ સ્થાનેષુ દ્રષ્ટવ્યા સિદ્ધિમીપ્સુભિઃ
સ્મર્તવ્યા ભૂતિકામૈર્ વા તાનિ વક્ષ્યામિ તત્ત્વતઃ ॥

વારાણસ્યાં વિશાલાક્ષી નૈમિષે લિઙ્ગધારિણી
પ્રયાગે લલિતા દેવી કામાક્ષી ગન્ધમાદને
માનસે કુમુદા નામ વિશ્વકાયા તથામ્બરે ॥

ગોમન્તે ગોમતી નામ મન્દરે કામચારિણી
મદોત્કટા ચૈત્રરથે જયન્તી હસ્તિનાપુરે ॥

કાન્યકુબ્જે તથા ગૌરી રમ્ભા મલયપર્વતે
એકામ્ભકે કીર્તિમતી વિશ્વાં વિશ્વેશ્વરે વિદુઃ ॥

પુષ્કરે પુરુહૂતેતિ કેદારે માર્ગદાયિની
નન્દા હિમવતઃ પૃષ્ઠે ગોકર્ણે ભદ્રકર્ણિકા ॥

સ્થાનેશ્વરે ભવાની તુ બિલ્વલે બિલ્વપત્ત્રિકા
શ્રીશૈલે માધવી નામ ભદ્રા ભદ્રેશ્વરે તથા ॥

જયા વરાહશૈલે તુ કામલા કમલાલયે
રુદ્રકોટ્યાં ચ રુદ્રાણી કાલી કાલઞ્જરે ગિરૌ ॥

મહાલિઙ્ગે તુ કપિલા મર્કોટે મુકુટેશ્વરી
શાલગ્રામે મહાદેવી શિવલિઙ્ગે જલપ્રિયા ॥

માયાપુર્યાં કુમારી તુ સંતાને લલિતા તથા
ઉત્પલાક્ષી સહસ્રાક્ષે કમલાક્ષે મહોત્પલા ॥

ગઙ્ગાયાં મઙ્ગલા નામ વિમિલા પુરુષોત્તમે
વિપાશાયામ્ અમોઘાક્ષી પાટલા પુણ્ડ્રવર્ધને ॥

નારાયણી સુપાર્શ્વે તુ વિકૂટે ભદ્રસુન્દરી
વિપુલે વિપુલા નામ કલ્યાણી મલયાચલે ॥

કોટવી કોટિતીર્થે તુ સુગન્ધા માધવે વને
ગોદાશ્રમે ત્રિસંધ્યા તુ ગઙ્ગાદ્વારે રતિપ્રિયા ॥

શિવકુણ્ડે શિવાનન્દા નન્દિની દેવિકાતટે
રુક્મિણી દ્વારવત્યાં તુ રાધા વૃન્દાવને વને ॥

દેવકી મથુરાયાં તુ પાતાલે પરમેશ્વરી
ચિત્રકૂટે તથા સીતા વિન્ધ્યે વિન્ધ્યાધિવાસિની ॥

સહ્યાદ્રાવ્ એકવીરા તુ હરિશ્ચન્દ્રે તુ ચન્દ્રિકા
રમણા રામતીર્થે તુ યમુનાયાં મૃગાવતી ॥

કરવીરે મહાલક્ષ્મીર્ ઉમા દેવી વિનાયકે
અરોગા વૈદ્યનાથે તુ મહાકાલે મહેશ્વરી ॥

અભયેત્યુષ્ણતીર્થેષુ ચામૃતા વિન્ધ્યકન્દરે
માણ્ડવ્યે માણ્ડવી નામ સ્વાહા માહેશ્વરે પુરે ॥

છાગલાણ્ડે પ્રચણ્ડા તુ ચણ્ડિકા મકરન્દકે
સોમેશ્વરે વરારોહા પ્રભાસે પુષ્કરાવતી ॥

દેવમાતા સરસ્વત્યાં પારાવારતટે મતા
મહાલયે મહાભાગા પયોષ્ણ્યાં પિઙ્ગલેશ્વરી ॥

સિંહિકા કૃતશૌચે તુ કાર્ત્તિકેયે યશસ્કરી
ઉત્પલાવર્તકે લોલા સુભદ્રા શોણસંગમે ॥

માતા સિદ્ધપુરે લક્ષ્મીર્ અઙ્ગના ભરતાશ્રમે
જાલંધરે વિશ્વમુખી તારા કિષ્કિન્ધપર્વતે ॥

દેવદારુવને પુષ્ટિર્ મેધા કાશ્મીરમણ્ડલે
ભીમા દેવી હિમાદ્રૌ તુ પુષ્ટિર્વિશ્વેશ્વરે તથા ॥

કપાલમોચને શુદ્ધિર્ માતા કાયાવરોહણે
શઙ્ખોદ્ધારે ધ્વનિર્નામ ધૃતિઃ પિણ્ડારકે તથા ॥

કાલા તુ ચન્દ્રભાગાયામ્ અચ્છોદે શિવકારિણી
વેણાયામમૃતા નામ બદર્યામુર્વશી તથા ॥

ઓષધી ચોત્તરકુરૌ કુશદ્વીપે કુશોદકા
મન્મથા હેમકૂટે તુ મુકુટે સત્યવાદિની ॥

અશ્વત્થે વન્દનીયા તુ નિધિર્વૈશ્રવણાલયે
ગાયત્રી વેદવદને પાર્વતી શિવસંનિધૌ ॥

દેવલોકે તથેન્દ્રાણી બ્રહ્માસ્યેષુ સરસ્વતી
સૂર્યબિમ્બે પ્રભા નામ માતૄણાં વૈષ્ણવી મતા ॥

અરુન્ધતી સતીનાં તુ રામાસુ ચ તિલોત્તમા
ચિત્તે બ્રહ્મકલા નામ શક્તિઃ સર્વશરીરિણામ્ ॥

એતદુદ્દેશતઃ પ્રોક્તં નામાષ્ટશતમુત્તમમ્
અષ્ટોત્તરં ચ તીર્થાનાં શતમેતદુદાહૃતમ્ ॥

યઃ સ્મરેચ્છૃણુયાદ્ વાપિ સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે
એષુ તીર્થેષુ યઃ કૃત્વા સ્નાનં પશ્યતિ માં નરઃ ॥

સર્વપાપવિનિર્મુક્તઃ કલ્પં શિવપુરે વસેત્
યસ્તુ મત્પરમં કાલં કરોત્યેતેષુ માનવઃ ॥

સ ભિત્ત્વા બ્રહ્મસદનં પદમભ્યેતિ શાંકરમ્
નામ્નામષ્ટશતં યસ્તુ શ્રાવયેચ્છિવસંનિધૌ ॥

તૃતીયાયામથાષ્ટમ્યાં બહુપુત્રો ભવેન્નરઃ
ગોદાને શ્રાદ્ધદાને વા અહન્ય્ અહનિ વા બુધઃ ॥

દેવાર્ચનવિધૌ વિદ્વાન્ પઠન્ બ્રહ્માધિગચ્છતિ
એવં વદન્તી સા તત્ર દદાહાત્માનમ્ આત્મના ॥

સ્વાયમ્ભુવો ઽપિ કાલેન દક્ષઃ પ્રાચેતસો ઽભવત્
પાર્વતી સાભવદ્દેવી શિવદેહાર્ધધારિણી ॥

મેનાગર્ભસમુત્પન્ના ભુક્તમુક્તિફલપ્રદા
અરુન્ધતી જપન્ત્યેતત્ પ્રાપ યોગમનુત્તમમ્ ॥

પુરૂરવાશ્ચ રાજર્ષિ લોકે વ્યજેયતામ્ અગાત્
યયાતિઃ પુત્રલાભં ચ ધનલાભં ચ ભાર્ગવઃ ॥

તથાન્યે દેવદૈત્યાશ્ચ બ્રાહ્મણાઃ ક્ષત્રિયાસ્તથા
વૈશ્યાઃ શૂદ્રાશ્ચ બહવઃ સિદ્ધિમીયુર્યથેપ્સિતામ્ ॥

યત્રૈતલ્લિખિતં તિષ્ઠેત્ પૂજ્યતે દેવસંનિધૌ
ન તત્ર શોકો દૌર્ગત્યં કદાચિદપિ જાયતે ॥