મત્સ્ય પુરાણ · અધ્યાય 127

તારાગ્રહાણાં વક્ષ્યામિ સ્વર્ભાનોસ્તુ રથં પુનઃ
અથ તેજોમયઃ શુભ્રઃ સોમપુત્રસ્ય વૈ રથઃ ॥

યુક્તો હયૈઃ પિશઙ્ગસ્તુ દશભિર્ વાતરંહસૈઃ
શ્વેતઃ પિશઙ્ગઃ સારઙ્ગો નીલઃ શ્યામો વિલોહિતઃ ॥

શ્વેતશ્ચ હરિતશ્ચૈવ પૃષતો વૃષ્ણિરેવ ચ
દશભિસ્તુ મહાભાગૈર્ ઉત્તમૈર્વાતસમ્ભવૈઃ ॥

તતો ભૌમરથશ્ચાપિ અષ્ટાઙ્ગઃ કાઞ્ચનઃ સ્મૃતઃ
અષ્ટભિર્ લોહિતૈરશ્વૈઃ સધ્વજૈર્ અગ્નિસમ્ભવૈઃ
સર્પતે ઽસૌ કુમારો વૈ ઋજુવક્રાનુવક્રગઃ ॥

અતશ્ચાઙ્ગિરસો વિદ્વાન્ દેવાચાર્યો બૃહસ્પતિઃ
ગૌરાશ્વેન તુ રૌક્મેણ સ્યન્દનેન વિસર્પતિ ॥

યુક્તેનાષ્ટાભિરશ્વૈશ્ચ ધ્વજૈરગ્નિસમુદ્ભવૈઃ
અબ્દં વસતિ યો રાશૌ સ્વદિશં તેન ગચ્છતિ ॥

યુક્તેનાષ્ટાભિર્ અશ્વૈશ્ચ સધ્વજૈરગ્નિસંનિભૈઃ
રથેન ક્ષિપ્રવેગેણ ભાર્ગવસ્તેન ગચ્છતિ ॥

તતઃ શનૈશ્ચરો ઽપ્યશ્વૈઃ સબલૈર્ વાતરંહસૈઃ
કાર્ષ્ણાયસં સમારુહ્ય સ્યન્દનં યાત્યસૌ શનિઃ ॥

સ્વર્ભાનોસ્તુ યથાષ્ટાશ્વાઃ કૃષ્ણા વૈ વાતરંહસઃ
રથં તમોમયં તસ્ય વહન્તિ સ્મ સુદંશિતાઃ ॥

આદિત્યનિલયો રાહુઃ સોમં ગચ્છતિ પર્વસુ
આદિત્યમેતિ સોમાચ્ચ તમસો ઽન્તેષુ પર્વસુ ॥

તતઃ કેતુમતસ્ત્વશ્વા અષ્ટૌ તે વાતરંહસઃ
પલાલધૂમવર્ણાભાઃ ક્ષામદેહાઃ સુદારુણાઃ ॥

એતે વાહા ગ્રહાણાં વૈ મયા પ્રોક્તા રથૈઃ સહ
સર્વે ધ્રુવે નિબદ્ધાસ્તે નિબદ્ધા વાતરશ્મિભિઃ ॥

એતે વૈ ભ્રામ્યમાણાસ્તે યથાયોગં વહન્તિ વૈ
વાય યાભિરદૃશ્યાભિઃ પ્રબદ્ધા વાતરશ્મિભિઃ ॥

પરિભ્રમન્તિ તદ્બદ્ધાશ્ ચન્દ્રસૂર્યગ્રહા દિવિ
યાવત્તમનુપર્યેતિ ધ્રુવં ચ જ્યોતિષાં ગણઃ ॥

યથા નદ્યુદકે નોસ્તુ ઉદકેન સહોહ્યતે
તથા દેવગૃહાણિ સ્યુર્ ઉહ્યન્તે વાતરંહસા
તસ્માદ્યાનિ પ્રગૃહ્યન્તે વ્યોમ્નિ દેવગૃહા ઇતિ ॥

યાવત્યશ્ચૈવ તારાઃ સ્યુસ્ તાવન્તો ઽસ્ય મરીચયઃ
સર્વા ધ્રુવનિબદ્ધાસ્તા ભ્રમન્ત્યો ભ્રામયન્તિ ચ ॥

તૈલપીડં યથા ચક્રં ભ્રમતે ભ્રામયન્તિ વૈ
તથા ભ્રમન્તિ જ્યોતીંષિ વાતબદ્ધાનિ સર્વશઃ ॥

અલાતચક્રવદ્યાન્તિ વાતચક્રેરિતાનિ તુ
યસ્માત્પ્રવહતે તાનિ પ્રવહસ્તેન સ સ્મૃતઃ ॥

એવં ધ્રુવે નિયુક્તો ઽસૌ ભ્રમતે જ્યોતિષાં ગણઃ
એષ તારામયઃ પ્રોક્તઃ શિશુમારે ધ્રુવો દિવિ ॥

યદહ્ના કુરુતે પાપં તં દૃષ્ટ્વા નિશિ મુઞ્ચતિ
શિશુમારશરીરસ્થા યાવત્યસ્તારકાસ્તુ તાઃ ॥

વર્ષાણિ દૃષ્ટ્વા જીવેત તાવદેવાધિકાનિ તુ
શિશુમારાકૃતિં જ્ઞાત્વા પ્રવિભાગેન સર્વશઃ ॥

ઉત્તાનપાદસ્તસ્યાથ વિજ્ઞેયઃ સોત્તરો હનુઃ
યજ્ઞો ઽધરસ્તુ વિજ્ઞેયો ધર્મો મૂર્ધાનમાશ્રિતઃ ॥

હૃદિ નારાયણઃ સાધ્યા અશ્વિનૌ પૂર્વપાદયોઃ
વરુણશ્ચાર્યમા ચૈવ પશ્ચિમે તસ્ય સક્થિની ॥

શિશ્ને સંવત્સરો જ્ઞેયો મિત્રશ્ચાપાનમાશ્રિતઃ
પુચ્છે ઽગ્નિશ્ચ મહેન્દ્રશ્ચ મરીચિઃ કશ્યપો ધ્રુવઃ ॥

એષ તારામયઃ સ્તમ્ભો નાસ્તમેતિ ન વોદયમ્
નક્ષત્રચન્દ્રસૂર્યાશ્ચ ગ્રહાસ્તારાગણૈઃ સહ ॥

તન્મુખાભિમુખાઃ સર્વે ચક્રભૂતા દિવિ સ્થિતાઃ
ધ્રુવેણાધિષ્ઠિતાશ્ચૈવ ધ્રુવમેવ પ્રદક્ષિણમ્ ॥

પરિયાન્તિ સુરશ્રેષ્ઠં મેઢીભૂતં ધ્રુવં દિવિ
આગ્નીધ્રકાશ્યપાનાં તુ તેષાં સ પરમો ધ્રુવઃ ॥

એક એવ ભ્રમત્યેષ મેરોરન્તરમૂર્ધનિ
જ્યોતિષાં ચક્રમાદાય આકર્ષંસ્તમધોમુખઃ
મેરુમાલોકયન્નેવ પ્રતિયાતિ પ્રદક્ષિણમ્ ॥