મત્સ્ય પુરાણ · અધ્યાય 123

ગોમેદકં પ્રવક્ષ્યામિ ષષ્ઠં દ્વીપં તપોધનાઃ
સુરોદકસમુદ્રસ્તુ ગોમેદેન સમાવૃતઃ ॥

શાલ્મલસ્ય તુ વિસ્તારાદ્ દ્વિગુણસ્તસ્ય વિસ્તરઃ
તસ્મિન્દ્વીપે તુ વિજ્ઞેયૌ પર્વતૌ દ્વૌ સમાહિતૌ ॥

પ્રથમઃ સુમના નામ જાત્યઞ્જનમયો ગિરિઃ
દ્વિતીયઃ કુમુદો નામ સર્વૌષધિસમન્વિતઃ ॥

શાતકૌમ્ભમયઃ શ્રીમાન્ વિજ્ઞેયઃ સુમહાચિતઃ
સમુદ્રેક્ષુરસોદેન વૃતો ગોમેદકશ્ચ સઃ ॥

ષષ્ઠેન તુ સમુદ્રેણ સુરોદાદ્દ્વિગુણેન ચ
ધાતકીકુમુદશ્ચૈવ હવ્યપુત્રૌ સુવિસ્તૃતૌ ॥

સૌમનં પ્રથમં વર્ષં ધાતકીખણ્ડમુચ્યતે
ધાતકિનઃ સ્મૃતં તદ્વૈ પ્રથમં પ્રથમસ્ય તુ ॥

ગોમેદં યત્સ્મૃતં વર્ષં નામ્ના સર્વસુખં તુ તત્
કુમુદસ્ય દ્વિતીયસ્ય દ્વિતીયં કુમુદં તતઃ ॥

એતૌ દ્વૌ પર્વતૌ વૃત્તૌ શેષૌ સર્વસમુચ્છ્રિતૌ
પૂર્વેણ તસ્ય દ્વીપસ્ય સુમનાઃ પર્વતઃ સ્થિતઃ ॥

પ્રાક્પશ્ચિમાયતૈઃ પાદૈર્ આસમુદ્રાદિતિ સ્થિતઃ
પશ્ચાર્ધે કુમુદસ્તસ્ય એવમેવ સ્થિતસ્તુ વૈ ॥

એતૈઃ પર્વતપાદૈસ્તુ સ દેશો વૈ દ્વિધાકૃતઃ
દક્ષિણાર્ધં તુ દ્વીપસ્ય ધાતકીખણ્ડમુચ્યતે ॥

કુમુદં તૂત્તરે તસ્ય દ્વિતીયં વર્ષમુત્તમમ્
એતૌ જનપદૌ દ્વૌ તુ ગોમેદસ્ય તુ વિસ્તૃતૌ ॥

અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ સપ્તમં દ્વીપમુત્તમમ્
સમુદ્રેક્ષુરસં ચૈવ ગોમેદાદ્દ્વિગુણં હિ સઃ ॥

આવૃત્ય તિષ્ઠતિ દ્વીપઃ પુષ્કરઃ પુષ્કરૈર્વૃતઃ
પુષ્કરેણ વૃતઃ શ્રીમાંશ્ ચિત્રસાનુમહાગિરિઃ ॥

કૂટૈશ્ચિત્રૈર્મણિમયૈઃ શિલાજાલસમુદ્ભવૈઃ
દ્વીપસ્યૈવ તુ પૂર્વાર્ધે ચિત્રસાનુઃ સ્થિતો મહાન્ ॥

પરિમણ્ડલસહસ્રાણિ વિસ્તીર્ણઃ સપ્તવિંશતિઃ
ઊર્ધ્વં સ વૈ ચતુર્વિંશદ્ યોજનાનાં મહાબલઃ ॥

દ્વીપાર્ધસ્ય પરિક્ષિપ્તઃ પશ્ચિમે માનસો ગિરિઃ
સ્થિતો વેલાસમીપે તુ પૂર્વચન્દ્ર ઇવોદિતઃ ॥

યોજનાનાં સહસ્રાણિ સાર્ધં પઞ્ચાશદુચ્છ્રિતઃ
તસ્ય પુત્રો મહાવીતઃ પશ્ચિમાર્ધસ્ય રક્ષિતા ॥

પૂર્વાર્ધે પર્વતસ્યાપિ દ્વિધા દેશસ્તુ સ સ્મૃતઃ
સ્વાદૂદકેનોદધિના પુષ્કરઃ પરિવારિતઃ ॥

વિસ્તારાન્મણ્ડલાચ્ચૈવ ગોમેદાદ્દ્વિગુણેન તુ
ત્રિંશદ્વર્ષસહસ્રાણિ તેષુ જીવન્તિ માનવાઃ ॥

વિપર્યયો ન તેષ્વસ્તિ એતત્સ્વાભાવિકં સ્મૃતમ્
આરોગ્યં સુખબાહુલ્યં માનસીં સિદ્ધિમાસ્થિતાઃ ॥

સુખમાયુશ્ચ રૂપં ચ ત્રિષુ દ્વીપેષુ સર્વશઃ
અધમોત્તમૌ ન તેષ્વાસ્તાં તુલ્યાસ્તે વીર્યરૂપતઃ ॥

ન તત્ર વધ્યવધકૌ નેર્ષ્યાસૂયા ભયં તથા
ન લોભો ન ચ દમ્ભો વા ન ચ દ્વેષઃ પરિગ્રહઃ ॥

સત્યાનૃતે ન તેષ્વાસ્તાં ધર્માધર્મૌ તથૈવ ચ
વર્ણાશ્રમાણાં વાર્ત્તા ચ પાશુપાલ્યં વણિક્કૃષિઃ ॥

ત્રયીવિદ્યા દણ્ડનીતિઃ શુશ્રૂષા દણ્ડ એવ ચ
ન તત્ર વર્ષં નદ્યો વા શીતોષ્ણં ચ ન વિદ્યતે ॥

ઉદ્ભિદાન્યુદકાનિ સ્યુર્ ગિરિપ્રસ્રવણાનિ ચ
તુલ્યોત્તરકુરૂણાં તુ કાલસ્તત્ર તુ સર્વદા ॥

સર્વતઃ સુખકાલો ઽસૌ જરાક્લેશવિવર્જિતઃ
સર્ગસ્તુ ધાતકીખણ્ડે મહાવીતે તથૈવ ચ ॥

એવં દ્વીપાઃ સમુદ્રૈસ્તુ સપ્ત સપ્તભિરાવૃતાઃ
દ્વીપસ્યાનન્તરો યસ્તુ સમુદ્રસ્તત્સમસ્તુ વૈ ॥

એવં દ્વીપસમુદ્રાણાં વૃદ્ધિર્જ્ઞેયા પરસ્પરમ્
અપાં ચૈવ સમુદ્રેકાત્ સમુદ્ર ઇતિ સંજ્ઞિતઃ ॥

ઋષદ્વસન્ત્યો વર્ષેષુ પ્રજા યત્ર ચતુર્વિધાઃ
ઋષિરત્યેવ રમણે વર્ષન્ત્વેતેન તેષુ વૈ ॥

ઉદયતીન્દૌ પૂર્વે તુ સમુદ્રઃ પૂર્યતે સદા
પ્રક્ષીયમાને બહુલે ક્ષીયતે ઽસ્તમિતે ચ વૈ ॥

આપૂર્યમાણો હ્યુદધિર્ આત્મનૈવાભિપૂર્યતે
તતો વૈ ક્ષીયમાણે તુ સ્વાત્મન્યેવ હ્ય્ અપાં ક્ષયઃ ॥

ઉદયાત્પયસાં યોગાત્ પુષ્પન્ત્ય્ આપો યથા સ્વયમ્
તથા સ તુ સમુદ્રો ઽપિ વર્ધતે શશિનોદયે ॥

અન્યૂનાનતિરિક્તાત્મા વર્ધન્ત્યાપો હ્રસન્તિ ચ
ઉદયે ઽસ્તમયે ચેન્દોઃ પક્ષયોઃ શુક્લકૃષ્ણયોઃ ॥

ક્ષયવૃદ્ધી સમુદ્રસ્ય શશિવૃદ્ધિક્ષયે તથા
દશોત્તરાણિ પઞ્ચાહુર્ અઙ્ગુલાનાં શતાનિ ચ ॥

અપાં વૃદ્ધિઃ ક્ષયો દૃષ્ટઃ સમુદ્રાણાં તુ પર્વસુ
દ્વિરાપત્વાત્ સ્મૃતો દ્વીપો દધનાચ્ચોદધિઃ સ્મૃતઃ ॥

નિગીર્ણત્વાચ્ચ ગિરયઃ પર્વબન્ધાચ્ચ પર્વતાઃ
શાકદ્વીપે તુ વૈ શાકઃ પર્વતસ્તેન ચોચ્યતે ॥

કુશદ્વીપે કુશસ્તમ્બો મધ્યે જનપદસ્ય તુ
ક્રૌઞ્ચદ્વીપે ગિરિઃ ક્રૌઞ્ચસ્ તસ્ય નામ્ના નિગદ્યતે ॥

શાલ્મલિઃ શાલ્મલદ્વીપે પૂજ્યતે સ મહાદ્રુમઃ
ગોમેદકે તુ ગોમેદઃ પર્વતસ્તેન ચોચ્યતે ॥

ન્યગ્રોધઃ પુષ્કરદ્વીપે પદ્મવત્તેન સ સ્મૃતઃ
પૂજ્યતે સ મહાદેવૈર્ બ્રહ્માંશો ઽવ્યક્તસમ્ભવઃ ॥

તસ્મિન્સ વસતિ બ્રહ્મા સાધ્યૈઃ સાર્ધં પ્રજાપતિઃ
તત્ર દેવા ઉપાસન્તે ત્રયસ્ત્રિંશન્મહર્ષિભિઃ ॥

સ તત્ર પૂજ્યતે દેવો દેવૈર્મહર્ષિસત્તમૈઃ
જમ્બૂદ્વીપાત્પ્રવર્તન્તે રત્નાનિ વિવિધાનિ ચ ॥

દ્વીપેષુ તેષુ સર્વેષુ પ્રજાનાં ક્રમશસ્તુ વૈ
આર્જવાદ્બ્રહ્મચર્યેણ સત્યેન ચ દમેન ચ ॥

આરોગ્યાયુઃપ્રમાણાભ્યાં દ્વિગુણં દ્વિગુણં તતઃ
દ્વીપેષુ તેષુ સર્વેષુ યથોક્તં વર્ષકેષુ ચ ॥

ગોપાયન્તે પ્રજાસ્તત્ર સર્વૈઃ સહજપણ્ડિતૈઃ
ભોજનં ચાપ્રયત્નેન સદા સ્વયમુપસ્થિતમ્ ॥

ષડ્રસં તન્મહાવીર્યં તત્ર તે ભુઞ્જતે જનાઃ
પરેણ પુષ્કરસ્યાથ આવૃત્યાવસ્થિતો મહાન્ ॥

સ્વાદૂદકસમુદ્રસ્તુ સ સમન્તાદ્ અવેષ્ટયત્
સ્વાદૂદકસ્ય પરિતઃ શૈલસ્તુ પરિમણ્ડલઃ ॥

પ્રકાશશ્ચાપ્રકાશશ્ચ લોકાલોકઃ સ ઉચ્યતે
આલોકસ્તત્ર ચાર્વાક્ચ નિરાલોકસ્તતઃ પરમ્ ॥

લોકવિસ્તારમાત્રં તુ પૃથિવ્યર્ધં તુ બાહ્યતઃ
પ્રતિચ્છિન્નં સમન્તાત્તુ ઉદકેનાવૃતં મહત્ ॥

ભૂમેર્દશગુણાશ્ચાપઃ સમન્તાત્પાલયન્તિ ગામ્
અદ્ભ્યો દશગુણશ્ચાગ્નિઃ સર્વતો ધારયત્ય્ અપઃ ॥

અગ્નેર્દશગુણો વાયુર્ ધારયઞ્જ્યોતિરાસ્થિતઃ
તિર્યક્ચ મણ્ડલો વાયુર્ ભૂતાન્યાવેષ્ટ્ય ધારયન્ ॥

દશાધિકં તથાકાશં વાયોર્ભૂતાન્યધારયત્
ભૂતાદિર્ધારયન્વ્યોમ તસ્માદ્દશગુણસ્તુ વૈ ॥

ભૂતાદિતો દશગુણં મહદ્ભૂતાન્યધારયત્
મહત્તત્ત્વં હ્યનન્તેન અવ્યક્તેન તુ ધાર્યતે ॥

આધારાધેયભાવેન વિકારાસ્તે વિકારિણામ્
પૃથ્વ્યાદયો વિકારાસ્તે પરિચ્છિન્નાઃ પરસ્પરમ્ ॥

પરસ્પરાધિકાશ્ચૈવ પ્રવિષ્ટાશ્ચ પરસ્પરમ્
એવં પરસ્પરોત્પન્ના ધાર્યન્તે ચ પરસ્પરમ્ ॥

યસ્માત્પ્રવિષ્ટાસ્તે ઽન્યોન્યં તસ્માત્તે સ્થિરતાં ગતાઃ
આસંસ્તે હ્યવિશેષાશ્ચ વિશેષા અન્યવેશનાત્ ॥

પૃથ્વ્યાદયસ્તુ વાય્વન્તાઃ પરિચ્છિન્નાસ્તુ તત્ર તે
ભૂતેભ્યઃ પરતસ્ તેભ્યો હ્ય્ અલોકઃ સર્વતઃ સ્મૃતઃ ॥

તથા હ્યાલોક આકાશે પરિચ્છિન્નાનિ સર્વશઃ
પાત્રે મહતિ પાત્રાણિ યથા હ્યન્તર્ગતાનિ ચ ॥

ભવન્ત્યન્યોન્યહીનાનિ પરસ્પરસમાશ્રયાત્
તથા હ્યાલોક આકાશે ભેદાસ્ત્વન્તર્ગતાગતાઃ ॥

કૃતાન્યેતાનિ તત્ત્વાનિ અન્યોન્યસ્યાધિકાનિ ચ
યાવદેતાનિ તત્ત્વાનિ તાવદુત્પત્તિરુચ્યતે ॥

જન્તૂનામિહ સંસ્કારો ભૂતેષ્વન્તર્ગતેષુ વૈ
પ્રત્યાખ્યાયેહ ભૂતાનિ કાર્યોત્પત્તિર્ ન વિદ્યતે ॥

તસ્માત્પરિમિતા ભેદાઃ સ્મૃતાઃ કાર્યાત્મકાસ્તુ વૈ
તે કારણાત્મકાશ્ચૈવ સ્યુર્ભેદા મહદાદયઃ ॥

ઇત્યેવં સંનિવેશો ઽયં પૃથ્વ્યાક્રાન્તસ્તુ ભાગશઃ
સપ્તદ્વીપસમુદ્રાણાં યાથાતથ્યેન વૈ મયા ॥

વિસ્તારાન્મણ્ડલાચ્ચૈવ પ્રસંખ્યાનેન ચૈવ હિ
વિશ્વરૂપં પ્રધાનસ્ય પરિમાણૈકદેશિનઃ ॥

એતાવત્સંનિવેશસ્તુ મયા સમ્યક્પ્રકાશિતઃ
એતાવદેવ શ્રોતવ્યં સંનિવેશસ્ય પાર્થિવ ॥