મત્સ્ય પુરાણ · અધ્યાય 119

તત્ર યૌ તૌ મહાશૃઙ્ગૌ મહાવર્ણૌ મહાહિમૌ
તૃતીયં તુ તયોર્મધ્યે શૃઙ્ગમત્યન્તમુચ્છ્રિતમ્ ॥

નિત્યાતપ્તશિલાજાતં સદાભ્રપરિવર્જિતમ્
તસ્યાધસ્તાદ્વૃક્ષગણે દિશાં ભાગે ચ પશ્ચિમે ॥

જાતીલતાપરિક્ષિપ્તં વિવરં ચારુદર્શનમ્
દૃષ્ટ્વૈવ કૌતુકાવિષ્ટસ્ તં વિવેશ મહીપતિઃ ॥

તમસા ચાતિનિબિડં નલ્વમાત્રં સુસંકટમ્
નલ્વમાત્રમતિક્રમ્ય સ્વપ્રભાભરણોજ્જ્વલમ્ ॥

તમ્ ઉચ્છ્રિતમ્ અથાત્યન્તં ગમ્ભીરં પરિવર્તુલમ્
ન તત્ર સૂર્યસ્તપતિ ન વિરાજતિ ચન્દ્રમાઃ ॥

તથાપિ દિવસાકારં પ્રકાશં તદહર્નિશમ્
ક્રોશાધિકપરીમાણં સરસા ચ વિરાજિતમ્ ॥

સમન્તાત્સરસસ્તસ્ય શૈલલગ્ના તુ વેદિકા
સૌવર્ણૈ રાજતૈર્વૃક્ષૈર્ વિદ્રુમૈરુપશોભિતમ્ ॥

નાનામાણિક્યકુસુમૈઃ સુપ્રભાભરણોજ્જ્વલૈઃ
તસ્મિન્સરસિ પદ્માનિ પદ્મરાગચ્છદાનિ તુ ॥

વજ્રકેસરજાલાનિ સુગન્ધીનિ તથા યુતમ્
પત્ત્રૈર્ મરકતૈર્ નીલૈર્ વૈડૂર્યસ્ય મહીપતે ॥

કર્ણિકાશ્ચ તથા તેષાં જાતરૂપસ્ય પાર્થિવ
તસ્મિન્સરસિ યા ભૂમિર્ ન સા વજ્રસમાકુલા ॥

નાનારત્નૈરુપચિતા જલજાનાં સમાશ્રયઃ
કપર્દિકાનાં શુક્તીનાં શઙ્ખાનાં ચ મહીપતે ॥

મકરાણાં ચ મત્સ્યાનાં ચણ્ડાનાં કચ્છપૈઃ સહ
તત્ર મરકતખણ્ડાનિ વજ્રાણાં ચ સહસ્રશઃ ॥

પદ્મરાગેન્દ્રનીલાનિ મહાનીલાનિ પાર્થિવ
પુષ્પરાગાણિ સર્વાણિ તથા કર્કોટકાનિ ચ ॥

તુત્થકસ્ય તુ ખણ્ડાનિ તથા શેષસ્ય ભાગશઃ
રાજાવર્તસ્ય મુખ્યસ્ય રુચિરાક્ષસ્ય ચાપ્યથ ॥

સૂર્યેન્દુકાન્તયશ્ચૈવ નીલો વર્ણાન્તિમશ્ચ યઃ
જ્યોતીરસસ્ય રમ્યસ્ય સ્યમન્તસ્ય ચ ભાગશઃ ॥

સુરોરગવલક્ષાણાં સ્ફટિકસ્ય તથૈવ ચ
ગોમેદપિત્તકાનાં ચ ધૂલીમરકતસ્ય ચ ॥

વૈડૂર્યસૌગન્ધિકયોસ્ તથા રાજમણેર્નૃપ
વજ્રસ્યૈવ ચ મુખ્યસ્ય તથા બ્રહ્મમણેરપિ ॥

મુક્તાફલાનિ મુક્તાનાં તારાવિગ્રહધારિણામ્ ॥

સુખોષ્ણં ચૈવ તત્તોયં સ્નાનાચ્છીતવિનાશનમ્
વૈડૂર્યસ્ય શિલા મધ્યે સરસસ્તસ્ય શોભના ॥

પ્રમાણેન તથા સા ચ દ્વે ચ રાજન્ધનુઃશતે
ચતુરસ્રા તથા રમ્યા તપસા નિર્મિતાત્રિણા ॥

બિલદ્વારસમો દેશો યત્ર યત્ર હિરણ્મયઃ
પ્રદેશઃ સ તુ રાજેન્દ્ર દ્વીપે તસ્મિન્મનોહરે ॥

તથા પુષ્કરિણી રમ્યા તસ્મિન્રાજઞ્શિલાતલે
સુશીતામલપાનીયા જલજૈશ્ચ વિરાજિતા ॥

આકાશપ્રતિમા રાજંશ્ ચતુરસ્રા મનોહરા
તસ્યાસ્તદુદકં સ્વાદુ લઘુ શીતં સુગન્ધિકમ્ ॥

ન ક્ષિણોતિ યથા કણ્ઠં કુક્ષિં નાપૂરયત્યપિ
તૃપ્તિં વિધત્તે પરમાં શરીરે ચ મહત્સુખમ્ ॥

મધ્યે તુ તસ્યાઃ પ્રાસાદં નિર્મિતં તપસાત્રિણા
રુક્મસેતુપ્રવેશાન્તં સર્વરત્નમયં શુભમ્ ॥

શશાઙ્કરશ્મેઃ સંકાશં પ્રાસાદં રાજતં હિતમ્
રમ્યવૈડૂર્યસોપાનં વિદ્રુમામલસારકમ્ ॥

ઇન્દ્રનીલમહાસ્તમ્ભં મરકતાસક્તવેદિકમ્
વજ્રાંશુજાલૈઃ સ્ફુરિતં રમ્યં દૃષ્ટિમનોરમમ્ ॥

પ્રાસાદે તત્ર ભગવાન્ દેવદેવો જનાર્દનઃ
ભોગિભોગાવલીસુપ્તઃ સર્વાલંકારભૂષિતઃ ॥

જાનુનાકુઞ્ચિતસ્ત્વેકો દેવદેવસ્ય ચક્રિણઃ
ફણીન્દ્રસંનિવિષ્ટો ઽઙ્ઘ્રિર્ દ્વિતીયશ્ચ તથાનઘ ॥

લક્ષયુત્સઙ્ગગતો ઽઙ્ઘ્રિસ્તુ શેષભોગપ્રશાયિનઃ
ફણીન્દ્રભોગસંન્યસ્ત બાહુઃ કેયૂરભૂષણઃ ॥

અઙ્ગુલીપૃષ્ઠવિન્યસ્ત દેવશીર્ષધરં ભુજમ્
એકં વૈ દેવદેવસ્ય દ્વિતીયં તુ પ્રસારિતમ્ ॥

સમાકુઞ્ચિતજાનુસ્થ મણિબન્ધેન શોભિતમ્
કિંચિદાકુઞ્ચિતં ચૈવ નાભિદેશકરસ્થિતમ્ ॥

તૃતીયં તુ ભુજં તસ્ય ચતુર્થં તુ તથા શૃણુ
આત્તસંતાનકુસુમં ઘ્રાણદેશાનુસર્પિણમ્ ॥

લક્ષ્મ્યા સંવાહ્યમાનાઙ્ઘ્રિઃ પદ્મપત્ત્રનિભૈઃ કરૈઃ
સંતાનમાલામુકુટં હારકેયૂરભૂષિતમ્ ॥

ભૂષિતં ચ તથા દેવમ્ અઙ્ગદૈરઙ્ગુલીયકૈઃ
ફણીન્દ્રફણવિન્યસ્ત ચારુરત્નશિરોજ્જ્વલમ્ ॥

અજ્ઞાતવસ્તુચરિતં પ્રતિષ્ઠિતમ્ અથાત્રિણા
સિદ્ધાનુપૂજ્યં સતતં સંતાનકુસુમાર્ચિતમ્ ॥

દિવ્યગન્ધાનુલિપ્તાઙ્ગં દિવ્યધૂપેન ધૂપિતમ્
સુરસૈઃ સુફલૈર્હૃદ્યૈઃ સિદ્ધૈરુપહૃતૈઃ સદા ॥

શોભિતોત્તમપાર્શ્વં તં દેવમુત્પલશીર્ષકમ્
તતઃ સમ્મુખમ્ ઉદ્વીક્ષ્ય વવન્દે સ નરાધિપઃ ॥

જાનુભ્યાં શિરસા ચૈવ ગત્વા ભૂમિં યથાવિધિ
નામ્નાં સહસ્રેણ તદા તુષ્ટાવ મધુસૂદનમ્ ॥

પ્રદક્ષિણમથો ચક્રે સ તૂત્થાય પુનઃ પુનઃ
રમ્યમાયતનં દૃષ્ટ્વા તત્રોવાસાશ્રમે પુનઃ ॥

બિલાદ્બહિર્ગુહાં કાંચિદ્ આશ્રિત્ય સુમનોહરામ્
તપશ્ચકાર તત્રૈવ પૂજયન્મધુસૂદનમ્ ॥

નાનાવિધૈસ્તથા પુષ્પૈઃ ફલમૂલૈઃ સગોરસૈઃ
નિત્યં ત્રિષવણસ્નાયી વહ્નિપૂજાપરાયણઃ ॥

દેવવાપીજલૈઃ કુર્વન્ સતતં પ્રાણધારણમ્
સર્વાહારપરિત્યાગં કૃત્વા તુ મનુજેશ્વરઃ ॥

અનાસ્તૃતગુહાશાયી કાલં નયતિ પાર્થિવઃ
ત્યક્તાહારક્રિયશ્ચૈવ કેવલં તોયતો નૃપઃ
ન તસ્ય ગ્લાનિમાયાતિ શરીરં ચ તદદ્ભુતમ્ ॥

એવં સ રાજા તપસિ પ્રસક્તઃ સમ્પૂજયન્દેવવરં સદૈવ
તત્રાશ્રમે કાલમુવાસ કંચિત્ સ્વર્ગોપમે દુઃખમ્ અવિન્દમાનઃ ॥