મત્સ્ય પુરાણ · અધ્યાય 11

આદિત્યવંશમખિલં વદ સૂત યથાક્રમમ્
સોમવંશં ચ તત્ત્વજ્ઞ યથાવદ્વક્તુમર્હસિ ॥

વિવસ્વાન્કશ્યપાત્ પૂર્વમ્ અદિત્યામભવત્ સુતઃ
તસ્ય પત્નીત્રયં તદ્વત્ સંજ્ઞા રાજ્ઞી પ્રભા તથા ॥

રૈવતસ્ય સુતા રાજ્ઞી રેવતં સુષુવે સુતમ્
પ્રભા પ્રભાતં સુષુવે ત્વાષ્ટ્રી સંજ્ઞા તથા મનુમ્ ॥

યમશ્ચ યમુના ચૈવ યમલૌ તુ બભૂવતુઃ
તતસ્તેજોમયં રૂપમ્ અસહન્તી વિવસ્વતઃ ॥

નારીમુત્પાદયામાસ સ્વશરીરાદનિન્દિતામ્
ત્વાષ્ટ્રી સ્વરૂપરૂપેણ નામ્ના છાયેતિ ભામિની ॥

પુરતઃ સંસ્થિતાં દૃષ્ટ્વા સંજ્ઞા તાં પ્રત્યભાષત
છાયે તં ભજ ભર્તારમ્ અસ્મદીયં વરાનને ॥

અપત્યાનિ મદીયાનિ માતૃસ્નેહેન પાલય
તથેત્યુક્ત્વા તુ સા દેવમ્ અગમત્ ક્વાપિ સુવ્રતા ॥

કામયામાસ દેવો ઽપિ સંજ્ઞેયમિતિ ચાદરાત્
જનયામાસ તસ્યાં તુ પુત્રં ચ મનુરૂપિણમ્ ॥

સવર્ણત્વાચ્ચ સાવર્ણિર્ મનોર્વૈવસ્વતસ્ય ચ
તતઃ શનિં ચ તપતીં વિષ્ટિં ચૈવ ક્રમેણ તુ ॥

છાયાયાં જનયામાસ સંજ્ઞેયમિતિ ભાસ્કરઃ
છાયા સ્વપુત્રે ઽભ્યધિકં સ્નેહં ચક્રે મનૌ તથા ॥

પૂર્વો મનુસ્તુ ચક્ષામ ન યમઃ ક્રોધમૂર્છિતઃ
સંતર્જયામાસ તદા પાદમુદ્યમ્ય દક્ષિણમ્ ॥

શશાપ ચ યમં છાયા સક્ષતઃ કૃમિસંયુતઃ
પાદો ઽયમેકો ભવિતા પૂયશોણિતવિસ્રવઃ ॥

નિવેદયામાસ પિતુર્ યમઃ શાપાદમર્ષિતઃ
નિષ્કારણમહં શપ્તો માત્રા દેવ સકોપયા ॥

બાલભાવાન્મયા કિંચિદ્ ઉદ્યતશ્ ચરણઃ સકૃત્
મનુના વાર્યમાણાપિ મમ શાપમ્ અદાદ્ વિભો ॥

પ્રાયો ન માતા સાસ્માકં શાપેનાહં યતો હતઃ
દેવો ઽપ્યાહ યમં ભૂયઃ કિં કરોમિ મહામતે ॥

મૌર્ખ્યાત્કસ્ય ન દુઃખં સ્યાદ્ અથવા કર્મસંતતિઃ
અનિવાર્યા ભવસ્યાપિ કા કથાન્યેષુ જન્તુષુ ॥

કૃકવાકુર્મયા દત્તો યઃ કૃમીન્ભક્ષયિષ્યતિ
ક્લેદં ચ રુધિરં ચૈવ વત્સાયમ્ અપનેષ્યતિ ॥

એવમુક્તસ્તપસ્તેપે યમસ્તીવ્રં મહાયશાઃ
ગોકર્ણતીર્થે વૈરાગ્યાત્ ફલપત્ત્રાનિલાશનઃ ॥

આરાધયન્મહાદેવં યાવદ્વર્ષાયુતાયુતમ્
વરં પ્રાદાન્મહાદેવઃ સંતુષ્ટઃ શૂલભૃત્તદા ॥

વવ્રે સ લોકપાલત્વં પિતૃલોકે નૃપાલયમ્
ધર્માધર્માત્મકસ્યાપિ જગતસ્તુ પરીક્ષણમ્ ॥

એવં સ લોકપાલત્વમ્ અગમચ્છૂલપાણિનઃ
પિતૄણાં ચાધિપત્યં ચ ધર્માધર્મસ્ય ચાનઘ ॥

વિવસ્વાનથ તજ્જ્ઞાત્વા સંજ્ઞાયાઃ કર્મચેષ્ટિતમ્
ત્વષ્ટુઃ સમીપમગમદ્ આચચક્ષે ચ રોષવાન્ ॥

તમુવાચ તતસ્ત્વષ્ટા સાન્ત્વપૂર્વં દ્વિજોત્તમાઃ
તવાસહન્તી ભગવન્ મહસ્તીવ્રં તમોનુદમ્ ॥

વડબારૂપમ્ આસ્થાય મત્સકાશમ્ ઇહાગતા
નિવારિતા મયા સા નુ ત્વયા ચૈવ દિવાકર ॥

યસ્માદ્ અવિજ્ઞાતતયા મત્સકાશમ્ ઇહાગતા
તસ્માન્મદીયં ભવનં પ્રવેષ્ટું ન ત્વમર્હસિ ॥

એવમુક્તા જગામાથ મરુદેશમનિન્દિતા
વડબારૂપમ્ આસ્થાય ભૂતલે સમ્પ્રતિષ્ઠિતા ॥

તસ્માત્પ્રસાદં કુરુ મે યદ્યનુગ્રહભાગહમ્
અપનેષ્યામિ તે તેજો યન્ત્રે કૃત્વા દિવાકર ॥

રૂપં તવ કરિષ્યામિ લોકાનન્દકરં પ્રભો
તથેત્યુક્તઃ સ રવિણા ભ્રમૌ કૃત્વા દિવાકરમ્ ॥

પૃથક્ચકાર તત્તેજશ્ ચક્રં વિષ્ણોર્ અકલ્પયત્
ત્રિશૂલં ચાપિ રુદ્રસ્ય વજ્રમિન્દ્રસ્ય ચાધિકમ્ ॥

દૈત્યદાનવસંહર્તુઃ સહસ્રકિરણાત્મકમ્
રૂપં ચાપ્રતિમં ચક્રે ત્વષ્ટા પદ્ભ્યામૃતે મહત્ ॥

ન શશાકાથ તદ્દ્રષ્ટું પાદરૂપં રવેઃ પુનઃ
અર્ચાસ્વપિ તતઃ પાદૌ ન કશ્ચિત્કારયેત્ ક્વચિત્ ॥

યઃ કરોતિ સ પાપિષ્ઠાં ગતિમાપ્નોતિ નિન્દિતામ્
કુષ્ઠરોગમવાપ્નોતિ લોકે ઽસ્મિન્દુઃખસંયુતઃ ॥

તસ્માચ્ચ ધર્મકામાર્થી ચિત્રેષ્વાયતનેષુ ચ
ન ક્વચિત્કારયેત્પાદૌ દેવદેવસ્ય ધીમતઃ ॥

તતઃ સ ભગવાન્ગત્વા ભૂર્લોકમ્ અમરાધિપઃ
કામયામાસ કામાર્તો મુખ એવ દિવાકરઃ ॥

અશ્વરૂપેણ મહતા તેજસા ચ સમાવૃતઃ
સંજ્ઞા ચ મનસા ક્ષોભમ્ અગમદ્ભયવિહ્વલા ॥

નાસાપુટાભ્યામુત્સૃષ્ટં પરો ઽયમિતિ શઙ્કયા
તદ્રેતસસ્ તતો જાતાવ્ અશ્વિનાવ્ ઇતિ નિશ્ચિતમ્ ॥

દસ્રૌ સુતત્વાત્ સંજાતૌ નાસત્યૌ નાસિકાગ્રતઃ
જ્ઞાત્વા ચિરાચ્ચ તં દેવં સંતોષમ્ અગમત્ પરમ્ ॥

વિમાનેનાગમત્સ્વર્ગં પત્યા સહ મુદાન્વિતા
સાવર્ણો ઽપિ મનુર્ મેરાવ્ અદ્યાપ્યાસ્તે તપોધનઃ
શનિસ્તપોબલાદાપ ગ્રહસામ્યં તતઃ પુનઃ ॥

યમુના તપતી ચૈવ પુનર્નદ્યૌ બભૂવતુઃ
વિષ્ટિર્ઘોરાત્મિકા તદ્વત્ કાલત્વેન વ્યવસ્થિતા ॥

મનોર્ વૈવસ્વતસ્યાસન્ દશ પુત્રા મહાબલાઃ
ઇલસ્ તુ પ્રથમસ્તેષાં પુત્રેષ્ટ્યાં સમજાયત ॥

ઇક્ષ્વાકુઃ કુશનાભશ્ચ અરિષ્ટો ધૃષ્ટ એવ ચ
નરિષ્યન્તઃ કરૂષશ્ચ શર્યાતિશ્ચ મહાબલાઃ
પૃષધ્રશ્ચાથ નાભાગઃ સર્વે તે દિવ્યમાનુષાઃ ॥

અભિષિચ્ય મનુઃ પુત્રમ્ ઇલં જ્યેષ્ઠં સ ધાર્મિકઃ
જગામ તપસે ભૂયઃ સ મહેન્દ્રવનાલયમ્ ॥

અથ દિગ્જયસિદ્ધ્યર્થમ્ ઇલઃ પ્રાયાન્મહીમ્ ઇમામ્
ભ્રમન્દ્વીપાનિ સર્વાણિ ક્ષ્માભૃતઃ સમ્પ્રધર્ષયન્ ॥

જગામોપવનં શમ્ભોર્ અશ્વાકૃષ્ટઃ પ્રતાપવાન્
કલ્પદ્રુમલતાકીર્ણં નામ્ના શરવણં મહત્ ॥

રમતે યત્ર દેવેશઃ શમ્ભુઃ સોમાર્ધશેખરઃ
ઉમયા સમયસ્તત્ર પુરા શરવણે કૃતઃ ॥

પુંનામ સત્ત્વં યત્કિંચિદ્ આગમિષ્યતિ તે વને
સ્ત્રીત્વમેષ્યતિ તત્સર્વં દશયોજનમણ્ડલે ॥

અજ્ઞાતસમયો રાજા ઇલઃ શરવણે પુરા
સ્ત્રીત્વમાપ વિશન્ન્ એવ વડબાત્વં હયસ્તદા ॥

પુરુષત્વં હૃતં સર્વં સ્ત્રીરૂપે વિસ્મિતો નૃપઃ
ઇલેતિ સાભવન્નારી પીનોન્નતઘનસ્તની ॥

ઉન્નતશ્રોણિજઘના પદ્મપત્ત્રાયતેક્ષણા
પૂર્ણેન્દુવદના તન્વી વિલાસોલ્લાસિતેક્ષણા ॥

મૂલોન્નતાયતભુજા નીલકુઞ્ચિતમૂર્ધજા
તનુલોમા સુદશના મૃદુગમ્ભીરભાષિણી ॥

શ્યામગૌરેણ વર્ણેન હંસવારણગામિની
કાર્મુકભ્રૂયુગોપેતા તનુતામ્રનખાઙ્કુરા ॥

ભ્રમન્તી ચ વને તસ્મિંશ્ ચિન્તયામાસ ભામિની
કો મે પિતાથવા ભ્રાતા કા મે માતા ભવેદિહ ॥

કસ્ય ભર્તુરહં દત્તા કિયદ્વત્સ્યામિ ભૂતલે
ચિન્તયન્તીતિ દદૃશે સોમપુત્રેણ સાઙ્ગના ॥

ઇલા રૂપસમાક્ષિપ્ત મનસા વરવર્ણિની
બુધસ્તદાપ્તયે યત્નમ્ અકરોત્કામપીડિતઃ ॥

વિશિષ્ટાકારવાન્દણ્ડી સકમણ્ડલુપુસ્તકઃ
વેણુદણ્ડકૃતાનેક પવિત્રકગણત્રિકઃ ॥

દ્વિજરૂપઃ શિખી બ્રહ્મા નિગદન્કર્ણકુણ્ડલઃ
બટુભિશ્ચાન્વિતો યુક્તૈઃ સમિત્પુષ્પકુશોદકૈઃ ॥

કિલાન્વિષન્ વને તસ્મિન્ નાજુહાવ સ તામિલામ્
બહિર્ વનસ્યાન્તરિતઃ કિલ પાદપમણ્ડલે ॥

સસંભ્રમમકસ્માત્તાં સોપાલમ્ભમિવાવદત્
ત્યક્ત્વાગ્નિહોત્રશુશ્રૂષાં ક્વ ગતા મન્દિરાન્મમ ॥

ઇયં વિહારવેલા તે હ્ય્ અતિક્રામતિ સામ્પ્રતમ્
એહ્યેહિ પૃથુસુશ્રોણિ સંભ્રાન્તા કેન હેતુના ॥

ઇયં સાયન્તની વેલા વિહારસ્યેહ વર્તતે
કૃત્વોપલેપનં પુષ્પૈર્ અલંકુરુ ગૃહં મમ ॥

સા ત્વ્ અબ્રવીદ્ વિરમૃતાહં સર્વમેતત્તપોધન
આત્માનં ત્વાં ચ ભર્તારં કુલં ચ વદ મે ઽનઘ ॥

બુધઃ પ્રોવાચ તાં તન્વીમ્ ઇલા ત્વં વરવર્ણિની
અહં ચ કામુકો નામ બહુવિદ્યો બુધઃ સ્મૃતઃ ॥

તેજસ્વિનઃ કુલે જાતઃ પિતા મે બ્રાહ્મણાધિપઃ
ઇતિ સા તસ્ય વચનાત્ પ્રવિષ્ટા બુધમન્દિરમ્ ॥

રત્નસ્તમ્ભસમાયુક્તં દિવ્યમાયાવિનિર્મિતમ્
ઇલા કૃતાર્થમાત્માનં મેને તદ્ભવનસ્થિતા ॥

અહો વૃત્તમહો રૂપમ્ અહો ધનમહો કુલમ્
મમ ચાસ્ય ચ મે ભર્તુર્ અહો લાવણ્યમ્ ઉત્તમમ્ ॥

રેમે ચ સા તેન સમમ્ અતિકાલમિલા તતઃ
સર્વભોગમયે ગેહે યથેન્દ્રભવને તથા ॥