મત્સ્ય પુરાણ · અધ્યાય 106

યથા યથા પ્રયાગસ્ય માહાત્મ્યં કથ્યતે ત્વયા
તથા તથા પ્રમુચ્યે ઽહં સર્વપાપૈર્ન સંશયઃ ॥

ભગવન્કેન વિધિના ગન્તવ્યં ધર્મનિશ્ચયૈઃ
પ્રયાગે યો વિધિઃ પ્રોક્તસ્ તન્મે બ્રૂહિ મહામુને ॥

કથયિષ્યામિ તે રાજંસ્ તીર્થયાત્રાવિધિક્રમમ્
આર્ષેણ વિધિનાનેન યથાદૃષ્ટં યથાશ્રુતમ્ ॥

પ્રયાગતીર્થયાત્રાર્થી યઃ પ્રયાતિ નરઃ ક્વચિત્
બલીવર્દસમારૂઢઃ શૃણુ તસ્યાપિ યત્ફલમ્ ॥

નરકે વસતે ઘોરે ગવાં ક્રોષ્ટા હિ દારુણે
સલિલં ન ચ ગૃહ્ણન્તિ પિતરસ્તસ્ય દેહિનઃ ॥

યસ્તુ પુત્રાંસ્તથા બાલાન્ સ્નાપયેત્ પાયયેત્તથા
યથાત્મના તથા સર્વં દાનં વિપ્રેષુ દાપયેત્ ॥

ઐશ્વર્યલોભમોહાદ્વા ગચ્છેદ્યાનેન યો નરઃ
નિષ્ફલં તસ્ય તત્સર્વં તસ્માદ્યાનં વિવર્જયેત્ ॥

ગઙ્ગાયમુનયોર્મધ્યે યસ્તુ કન્યાં પ્રયચ્છતિ
આર્ષેણૈવ વિવાહેન યથાવિભવસમ્ભવમ્ ॥

ન સ પશ્યતિ તં ઘોરં નરકં તેન કર્મણા
ઉત્તરાન્સ કુરૂન્ગત્વા મોદતે કાલમક્ષયમ્
પુત્રાન્દારાંશ્ચ લભતે ધાર્મિકાન્રૂપસંયુતાન્ ॥

તત્ર દાનં પ્રકર્તવ્યં યથાવિભવસમ્ભવમ્
તેન તીર્થફલં ચૈવ વર્ધતે નાત્ર સંશયઃ
સ્વર્ગે તિષ્ઠતિ રાજેન્દ્ર યાવદાભૂતસંપ્લવમ્ ॥

વટમૂલં સમાસાદ્ય યસ્તુ પ્રાણાન્વિમુઞ્ચતિ
સર્વલોકાનતિક્રમ્ય રુદ્રલોકં સ ગચ્છતિ ॥

તત્ર તે દ્વાદશાદિત્યાસ્ તપન્તિ રુદ્રસંશ્રિતાઃ
નિર્દહન્તિ જગત્સર્વં વટમૂલં ન દહ્યતે ॥

નષ્ટચન્દ્રાર્કભુવનં યદા ચૈકાર્ણવં જગત્
સ્થીયતે તત્ર વૈ વિષ્ણુર્ યજમાનઃ પુનઃ પુનઃ ॥

દેવદાનવગન્ધર્વા ઋષયઃ સિદ્ધચારણાઃ
સદા સેવન્તિ તત્તીર્થં ગઙ્ગાયમુનસંગમમ્ ॥

તતો ગચ્છેત રાજેન્દ્ર પ્રયાગં સંસ્તુવંશ્ચ યત્
યત્ર બ્રહ્માદયો દેવા ઋષયઃ સિદ્ધચારણાઃ ॥

લોકપાલાશ્ચ સાધ્યાશ્ચ પિતરો લોકસંમતાઃ
સનત્કુમારપ્રમુખાસ્ તથૈવ પરમર્ષયઃ ॥

અઙ્ગિરઃપ્રમુખાશ્ચૈવ તથા બ્રહ્મર્ષયઃ પરે
તથા નાગાઃ સુપર્ણાશ્ચ સિદ્ધાશ્ચ ખેચરાશ્ચ યે ॥

સાગરાઃ સરિતઃ શૈલા નાગા વિદ્યાધરાશ્ચ યે
હરિશ્ચ ભગવનાસ્તે પ્રજાપતિપુરઃસરઃ ॥

ગઙ્ગાયમુનયોર્મધ્યે પૃથિવ્યા જઘનં સ્મૃતમ્
પ્રયાગં રાજશાર્દૂલ ત્રિષુ લોકેષુ વિશ્રુતમ્
તતઃ પુણ્યતમં નાસ્તિ ત્રિષુ લોકેષુ ભારત ॥

શ્રવણાત્તસ્ય તીર્થસ્ય નામસંકીર્તનાદપિ
મૃત્તિકાલમ્ભનાદ્વાપિ નરઃ પાપાત્પ્રમુચ્યતે ॥

તત્રાભિષેકં યઃ કુર્યાત્ સંગમે શંસિતવ્રતઃ
તુલ્યં ફલમવાપ્નોતિ રાજસૂયાશ્વમેધયોઃ ॥

ન દેવવચનાત્તાત ન લોકવચનાત્તથા
મતિર્ ઉત્ક્રમણીયા તે પ્રયાગગમનં પ્રતિ ॥

દશ તીર્થસહસ્રાણિ ષષ્ટિકોટ્યસ્તથા પરાઃ
તેષાં સાંનિધ્યમત્રૈવ તતસ્તુ કુરુનન્દન ॥

યા ગતિર્ યોગયુક્તસ્ય સત્યસ્થસ્ય મનીષિણઃ
સા ગતિસ્ત્યજતઃ પ્રાણાન્ ગઙ્ગાયમુનસંગમે ॥

ન તે જીવન્તિ લોકે ઽસ્મિંસ્ તત્ર તત્ર યુધિષ્ઠિર
યે પ્રયાગં ન સમ્પ્રાપ્તાસ્ ત્રિષુ લોકેષુ વઞ્ચિતાઃ ॥

એવં દૃષ્ટ્વા તુ તત્તીર્થં પ્રયાગં પરમં પદમ્
મુચ્યતે સર્વપાપેભ્યઃ શશાઙ્ક ઇવ રાહુણા ॥

કમ્બલાશ્વતરૌ નાગૌ વિપુલે યમુનાતટે
તત્ર સ્નાત્વા ચ પીત્વા ચ સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે ॥

તત્ર ગત્વા ચ સંસ્થાનં મહાદેવસ્ય વિશ્રુતમ્
નરસ્તારયતે સર્વાન્ દશ પૂર્વાન્દશાપરાન્ ॥

કૃત્વાભિષેકં તુ નરઃ સો ઽશ્વમેધફલં લભેત્
સ્વર્ગલોકમવાપ્નોતિ યાવદાભૂતસંપ્લવમ્ ॥

પૂર્વપાર્શ્વે તુ ગઙ્ગાયાસ્ ત્રિષુ લોકેષુ ભારત
કૂપં ચૈવ તુ સામુદ્રં પ્રતિષ્ઠાનં ચ વિશ્રુતમ્ ॥

બ્રહ્મચારી જિતક્રોધસ્ ત્રિરાત્રં યદિ તિષ્ઠતિ
સર્વપાપવિશુદ્ધાત્મા સો ઽશ્વમેધફલં લભેત્ ॥

ઉત્તરેણ પ્રતિષ્ઠાનાદ્ ભાગીરથ્યાસ્તુ પૂર્વતઃ
હંસપ્રપતનં નામ તીર્થં ત્રૈલોક્યવિશ્રુતમ્ ॥

અશ્વમેધફલં તસ્મિન્ સ્નાનમાત્રેણ ભારત
યાવચ્ચન્દ્રશ્ચ સૂર્યશ્ચ તાવત્સ્વર્ગે મહીયતે ॥

ઉર્વશીરમણે પુણ્યે વિપુલે હંસપાણ્ડુરે
પરિત્યજતિ યઃ પ્રાણાઞ્ શૃણુ તસ્યાપિ યત્ફલમ્ ॥

ષષ્ટિવર્ષસહસ્રાણિ ષષ્ટિવર્ષશતાનિ ચ
સેવ્યતે પિતૃભિઃ સાર્ધં સ્વર્ગલોકે નરાધિપ ॥

ઉર્વશીં તુ સદા પશ્યેત્ સ્વર્ગલોકે નરોત્તમ
પૂજ્યતે સતતં પુત્ર ઋષિગન્ધર્વકિંનરૈઃ ॥

તતઃ સ્વર્ગાત્પરિભ્રષ્ટઃ ક્ષીણકર્મા દિવશ્ચ્યુતઃ
ઉર્વશીસદૃશીનાં તુ કન્યાનાં લભતે શતમ્ ॥

મધ્યે નારીસહસ્રાણાં બહૂનાં ચ પતિર્ભવેત્
દશગ્રામસહસ્રાણાં ભોક્તા ભવતિ ભૂમિપઃ ॥

કાઞ્ચીનૂપુરશબ્દેન સુપ્તો ઽસૌ પ્રતિબુધ્યતે
ભુક્ત્વા તુ વિપુલાન્ ભોગાંસ્ તત્તીર્થં ભજતે પુનઃ ॥

શુક્લામ્બરધરો નિત્યં નિયતઃ સંયતેન્દ્રિયઃ
એકં કાલં તુ ભુઞ્જાનો માસં ભૂમિપતિર્ભવેત્ ॥

સુવર્ણાલંકૃતાનાં તુ નારીણાં લભતે શતમ્
પૃથિવ્યામ્ આસમુદ્રાયાં મહાભૂમિપતિર્ભવેત્ ॥

ધનધાન્યસમાયુક્તો દાતા ભવતિ નિત્યશઃ
ભુક્ત્વા તુ વિપુલાન્ભોગાંસ્ તત્તીર્થં લભતે પુનઃ ॥

અથ સંધ્યાવટે રમ્યે બ્રહ્મચારી જિતેન્દ્રિયઃ
ઉપવાસી શુચિઃ સંધ્યાં બ્રહ્મલોકમવાપ્નુયાત્ ॥

કોટિતીર્થં સમાસાદ્ય યસ્તુ પ્રાણાન્પરિત્યજેત્
કોટિવર્ષસહસ્રાણાં સ્વર્ગલોકે મહીયતે ॥

તતઃ સ્વર્ગાત્પરિભ્રષ્ટઃ ક્ષીણકર્મા દિવશ્ચ્યુતઃ
સુવર્ણમણિમુક્તાઢ્ય કુલે જાયેત રૂપવાન્ ॥

તતો ભોગવતીં ગત્વા વાસુકેરુત્તરેણ તુ
દશાશ્વમેધકં નામ તીર્થં તત્રાપરં ભવેત્ ॥

કૃતાભિષેકસ્તુ નરઃ સો ઽશ્વમેધફલં લભેત્
ધનાઢ્યો રૂપવાન્દક્ષો દાતા ભવતિ ધાર્મિકઃ ॥

ચતુર્વેદેષુ યત્પુણ્યં યત્પુણ્યં સત્યવાદિષુ
અહિંસાયાં તુ યો ધર્મો ગમનાદેવ તત્ફલમ્ ॥

કુરુક્ષેત્રસમા ગઙ્ગા યત્ર યત્રાવગાહ્યતે
કુરુક્ષેત્રાદ્દશગુણા યત્ર વિન્ધ્યેન સંગતા ॥

યત્ર ગઙ્ગા મહાભાગા બહુતીર્થા તપોધના
સિદ્ધક્ષેત્રં હિ તજ્જ્ઞેયં નાત્ર કાર્યા વિચારણા ॥

ક્ષિતૌ તારયતે મર્ત્યાન્ નાગાંસ્તારયતે ઽપ્યધઃ
દિવિ તારયતે દેવાંસ્ તેન ત્રિપથગા સ્મૃતા ॥

યાવદસ્થીનિ ગઙ્ગાયાં તિષ્ઠન્તિ હિ શરીરિણઃ
તાવદ્વર્ષસહસ્રાણિ સ્વર્ગલોકે મહીયતે ॥

તતઃ સ્વર્ગાત્પરિભ્રષ્ટો જમ્બૂદ્વીપપતિર્ભવેત્
તીર્થાનાં તુ પરં તીર્થં નદીનાં તુ મહાનદી
મોક્ષદા સર્વભૂતાનાં મહાપાતકિનામપિ ॥

સર્વત્ર સુલભા ગઙ્ગા ત્રિષુ સ્થાનેષુ દુર્લભા
ગઙ્ગાદ્વારે પ્રયાગે ચ ગઙ્ગાસાગરસંગમે
તત્ર સ્નાત્વા દિવં યાન્તિ યે મૃતાસ્તે ઽપુનર્ભવાઃ ॥

સર્વેષામેવ ભૂતાનાં પાપોપહતચેતસામ્
ગતિમ્ અન્વિષ્યમાણાનાં નાસ્તિ ગઙ્ગાસમા ગતિઃ ॥

પવિત્રાણાં પવિત્રં ચ મઙ્ગલાનાં ચ મઙ્ગલમ્
મહેશ્વરશિરોભ્રષ્ટા સર્વપાપહરા શુભા ॥

કૃતે તુ નૈમિષં ક્ષેત્રં ત્રેતાયાં પુષ્કરં પરમ્
દ્વાપરે તુ કુરુક્ષેત્રં કલૌ ગઙ્ગા વિશિષ્યતે ॥

ગઙ્ગામેવ નિષેવેત પ્રયાગં તુ વિશેષતઃ
નાન્યત્કલિયુગે ઘોરે ભેષજં નૃપ વિદ્યતે ॥