મત્સ્ય પુરાણ · અધ્યાય 101

અથાતઃ સમ્પ્રવક્ષ્યામિ વ્રતષષ્ઠીમનુત્તમામ્
રુદ્રેણાભિહિતાં દિવ્યાં મહાપાતકનાશનમ્ ॥

નક્તમબ્દં ચરિત્વા તુ ગવા સાર્ધં કુટુમ્બિને
હૈમં ચક્રં ત્રિશૂલં ચ દદ્યાદ્વિપ્રાય વાસસી ॥

શિવરૂપસ્તતો ઽસ્માભિઃ શિવલોકે સ મોદતે
એતદ્દેવવ્રતં નામ મહાપાતકનાશનમ્ ॥

યસ્ત્વેકભક્તેન સમાં શિવં હૈમવૃષાન્વિતમ્
ધેનું તિલમયીં દદ્યાત્ સ પદં યાતિ શાંકરમ્
એતદ્રુદ્રવ્રતં નામ પાપશોકવિનાશનમ્ ॥

યસ્તુ નીલોત્પલં હૈમં શર્કરાપાત્રસંયુતમ્
એકાન્તરિતનક્તાશી સમાન્તે વૃષસંયુતમ્
સ વૈષ્ણવં પદં યાતિ લીલાવ્રતમિદં સ્મૃતમ્ ॥

આષાઢાદિચતુર્માસમ્ અભ્યઙ્ગં વર્જયેન્નરઃ
ભોજનોપસ્કરં દદ્યાત્ સ યાતિ ભવનં હરેઃ
જને પ્રીતિકરં નૄણાં પ્રીતિવ્રતમિહોચ્યતે ॥

વર્જયિત્વા મધૌ યસ્તુ દધિક્ષીરઘૃતૈક્ષવમ્
દદ્યાદ્વસ્ત્રાણિ સૂક્ષ્માણિ રસપાત્રૈશ્ચ સંયુતમ્ ॥

સમ્પૂજ્ય વિપ્રમિથુનં ગૌરી મે પ્રીયતામિતિ
એતદ્ગૌરીવ્રતં નામ ભવાનીલોકદાયકમ્ ॥

પુષ્યાદૌ યસ્ત્રયોદશ્યાં કૃત્વા નક્તં મધૌ પુનઃ
અશોકં કાઞ્ચનં દદ્યાદ્ ઇક્ષુયુક્તં દશાઙ્ગુલમ્ ॥

વિપ્રાય વસ્ત્રસંયુક્તં પ્રદ્યુમ્નઃ પ્રીયતામિતિ
કલ્પં વિષ્ણુપદે સ્થિત્વા વિશોકઃ સ્યાત્પુનર્નરઃ
એતત્ કામવ્રતં નામ સદા શોકવિનાશનમ્ ॥

આષાઢાદિવ્રતં યસ્તુ વર્જયેન્નખકર્તનમ્
વાર્તાકં ચ ચતુર્માસં મધુસર્પિર્ઘટાન્વિતમ્ ॥

કાર્ત્તિક્યાં તત્પુનર્હૈમં બ્રાહ્મણાય નિવેદયેત્
સ રુદ્રલોકમાપ્નોતિ શિવવ્રતમિદં સ્મૃતમ્ ॥

વર્જયેદ્યસ્તુ પુષ્પાણિ હેમન્તશિશિરાવૃતૂ
પુષ્પત્રયં ચ ફાલ્ગુન્યાં કૃત્વા શક્ત્યા ચ કાઞ્ચનમ્ ॥

દદ્યાદ્દ્વિકાલવેલાયાં પ્રીયેતાં શિવકેશવૌ
દત્ત્વા પરં પદં યાતિ સૌમ્યવ્રતમિદં સ્મૃતમ્ ॥

ફાલ્ગુન્યાદિતૃતીયાયાં લવણં યસ્તુ વર્જયેત્
સમાપ્તે શયનં દદ્યાદ્ ગૃહં ચોપસ્કરાન્વિતમ્ ॥

સમ્પૂજ્ય વિપ્રમિથુનં ભવાની પ્રીયતામિતિ
ગૌરીલોકે વસેત્કલ્પં સૌભાગ્યવ્રતમુચ્યતે ॥

સંધ્યામૌનં તતઃ કૃત્વા સમાન્તે ઘૃતકુમ્ભકમ્
વસ્ત્રયુગ્મં તિલાન્ઘણ્ટાં બ્રાહ્મણાય નિવેદયેત્ ॥

સારસ્વતં પદં યાતિ પુનરાવૃત્તિદુર્લભમ્
એતત્સારસ્વતં નામ રૂપવિદ્યાપ્રદાયકમ્ ॥

લક્ષ્મીમભ્યર્ચ્ય પઞ્ચમ્યામ્ ઉપવાસી ભવેન્નરઃ
સમાન્તે હેમકમલં દદ્યાદ્ધેનુસમન્વિતમ્ ॥

સ વૈષ્ણવં પદં યાતિ લક્ષ્મીવાઞ્જન્મજન્મનિ
એતત્ સમ્પદ્વ્રતં નામ સદા પાપવિનાશનમ્ ॥

કૃત્વોપલેપનં શમ્ભોર્ અગ્રતઃ કેશવસ્ય ચ
યાવદબ્દં પુનર્દદ્યાદ્ ધેનું જલઘટાન્વિતામ્ ॥

જન્માયુતં સ રાજા સ્યાત્ તતઃ શિવપુરં વ્રજેત્
એતદ્ આયુર્વ્રતં નામ સર્વકામપ્રદાયકમ્ ॥

અશ્વત્થં ભાસ્કરં ગઙ્ગાં પ્રણમ્યૈકત્ર વાગ્યતઃ
એકભક્તં નરઃ કુર્યાદ્ અબ્દમેકં વિમત્સરઃ ॥

વ્રતાન્તે વિપ્રમિથુનં પૂજ્યં ધેનુત્રયાન્વિતમ્
વૃક્ષં હિરણ્મયં દદ્યાત્ સોઽશ્વમેધફલં લભેત્
એતત્ કીર્તિવ્રતં નામ ભૂતિકીર્તિફલપ્રદમ્ ॥

ઘૃતેન સ્નપનં કુર્યાચ્ છમ્ભોર્ વા કેશવસ્ય ચ
અક્ષતાભિઃ સુપુષ્પાભિઃ કૃત્વા ગોમયમણ્ડલમ્ ॥

તિલધેનુસમોપેતં સમાન્તે હેમપઙ્કજમ્
શુદ્ધમષ્ટાઙ્ગુલં દદ્યાચ્ છિવલોકે મહીયતે
સામગાય તતશ્ચૈતત્ સામવ્રતમિહોચ્યતે ॥

નવમ્યામેકભક્તં તુ કૃત્વા કન્યાશ્ચ શક્તિતઃ
ભોજયિત્વાસનં દદ્યાદ્ ધૈમકઞ્ચુકવાસસી ॥

હૈમં સિંહં ચ વિપ્રાય દત્ત્વા શિવપદં વ્રજેત્
જન્માર્બુદં સુરૂપઃ સ્યાચ્ છત્રુભિશ્ચાપરાજિતઃ
એતદ્વીરવ્રતં નામ નારીણાં ચ સુખપ્રદમ્ ॥

યાવત્સમા ભવેદ્યસ્તુ પઞ્ચદશ્યાં પયોવ્રતઃ
સમાન્તે શ્રાદ્ધકૃદ્દદ્યાત્ પઞ્ચ ગાસ્તુ પયસ્વિનીઃ ॥

વાસાંસિ ચ પિશઙ્ગાનિ જલકુમ્ભયુતાનિ ચ
સ યાતિ વૈષ્ણવં લોકં પિતૄણાં તારયેચ્છતમ્
કલ્પાન્તે રાજરાજઃ સ્યાત્ પિતૃવ્રતમ્ ઇદં સ્મૃતમ્ ॥

ચૈત્રાદિચતુરો માસાઞ્ જલં દદ્યાદયાચિતમ્
વ્રતાન્તે મણિકં દદ્યાદ્ અન્નવસ્ત્રસમન્વિતમ્ ॥

તિલપાત્રં હિરણ્યં ચ બ્રહ્મલોકે મહીયતે
કલ્પાન્તે ભૂપતિર્નૂનમ્ આનન્દવ્રતમુચ્યતે ॥

પઞ્ચામૃતેન સ્નપનં કૃત્વા સંવત્સરં વિભોઃ
વત્સરાન્તે પુનર્દદ્યાદ્ ધેનું પઞ્ચામૃતેન હિ ॥

વિપ્રાય દદ્યાચ્છઙ્ખં ચ સ પદં યાતિ શાંકરમ્
રાજા ભવતિ કલ્પાન્તે ધૃતિવ્રતમિદં સ્મૃતમ્ ॥

વર્જયિત્વા પુમાન્માંસમ્ અબ્દાન્તે ગોપ્રદો ભવેત્
તદ્વદ્ધેમમૃગં દદ્યાત્ સોઽશ્વમેધફલં લભેત્
અહિંસાવ્રતમિત્યુક્તં કલ્પાન્તે ભૂપતિર્ભવેત્ ॥

માઘમાસ્યુષસિ સ્નાનં કૃત્વા દામ્પત્યમર્ચયેત્
ભોજયિત્વા યથાશક્ત્યા માલ્યવસ્ત્રવિભૂષણઃ
સૂર્યલોકે વસેત્કલ્પં સૂર્યવ્રતમિદં સ્મૃતમ્ ॥

આષાઢાદિચતુર્માસં પ્રાતઃસ્નાયી ભવેન્નરઃ
વિપ્રેષુ ભોજનં દદ્યાત્ કાર્ત્તિક્યાં ગોપ્રદો ભવેત્
સ વૈષ્ણવં પદં યાતિ વિષ્ણુવ્રતમિદં શુભમ્ ॥

અયનાદયનં યાવદ્ વર્જયેત્પુષ્પસર્પિષી
તદન્તે પુષ્પદામાનિ ઘૃતધેન્વા સહૈવ તુ ॥

દત્ત્વા શિવપદં ગચ્છેદ્ વિપ્રાય ઘૃતપાયસમ્
એતચ્છીલવ્રતં નામ શીલારોગ્યફલપ્રદમ્ ॥

સંધ્યાદીપપ્રદો યસ્તુ સમાં તૈલં વિવર્જયેત્
સમાન્તે દીપિકાં દદ્યાચ્ ચક્રશૂલે ચ કાઞ્ચને ॥

વસ્ત્રયુગ્મં ચ વિપ્રાય તેજસ્વી સ ભવેદિહ
રુદ્રલોકમવાપ્નોતિ દીપ્તિવ્રતમિદં સ્મૃતમ્ ॥

કાર્ત્તિક્યાદિતૃતીયાયાં પ્રાશ્ય ગોમૂત્રયાવકમ્
નક્તં ચરેદબ્દમેકમ્ અબ્દાન્તે ગોપ્રદો ભવેત્ ॥

ગૌરીલોકે વસેત્કલ્પં તતો રાજા ભવેદિહ
એતદ્રુદ્રવ્રતં નામ સદા કલ્યાણકારકમ્ ॥

વર્જયેચ્ચૈત્રમાસે ચ યશ્ચ ગન્ધાનુલેપનમ્
શુક્તિં ગન્ધભૃતાં દત્ત્વા વિપ્રાય સિતવાસસી
વારુણં પદમાપ્નોતિ દૃઢવ્રતમિદં સ્મૃતમ્ ॥

વૈશાખે પુષ્પલવણં વર્જયિત્વાથ ગોપ્રદઃ
ભૂત્વા વિષ્ણુપદે કલ્પં સ્થિત્વા રાજા ભવેદિહ
એતત્કાન્તિવ્રતં નામ કાન્તિકીર્તિફલપ્રદમ્ ॥

બ્રહ્માણ્ડં કાઞ્ચનં કૃત્વા તિલરાશિસમન્વિતમ્
ત્ર્યહં તિલપ્રદો ભૂત્વા વહ્નિં સંતર્પ્ય સદ્વિજમ્ ॥

સમ્પૂજ્ય વિપ્રદામ્પત્યં માલ્યવસ્ત્રવિભૂષણૈઃ
શક્તિતસ્ત્રિપલાદૂર્ધ્વં વિશ્વાત્મા પ્રીયતામિતિ ॥

પુણ્યે ઽહ્નિ દદ્યાત્સ પરં બ્રહ્મ યાત્યપુનર્ભવમ્
એતદ્બ્રહ્મવ્રતં નામ નિર્વાણપદદાયકમ્ ॥

યશ્ચોભયમુખીં દદ્યાત્ પ્રભૂતકનકાન્વિતામ્
દિનં પયોવ્રતસ્તિષ્ઠેત્ સ યાતિ પરમં પદમ્
એતદ્ધેનુવ્રતં નામ પુનરાવૃત્તિદુર્લભમ્ ॥

ત્ર્યહં પયોવ્રતે સ્થિત્વા કાઞ્ચનં કલ્પપાદપમ્
પલાદૂર્ધ્વં યથાશક્ત્યા તણ્ડુલૈસ્ તૂપસંયુતમ્
દત્ત્વા બ્રહ્મપદં યાતિ કલ્પવ્રતમિદં સ્મૃતમ્ ॥

માસોપવાસી યો દદ્યાદ્ ધેનું વિપ્રાય શોભનામ્
સ વૈષ્ણવં પદં યતિ ભીમવ્રતમિદં સ્મૃતમ્ ॥

દદ્યાદ્ વિંશત્પલાદૂર્ધ્વં મહીં કૃત્વા તુ કાઞ્ચનીમ્
દિનં પયોવ્રતસ્તિષ્ઠેદ્ રુદ્રલોકે મહીયતે
ધરાવ્રતમિદં પ્રોક્તં સપ્તકલ્પશતાનુગમ્ ॥

માઘે માસે ઽથવા ચૈત્રે ગુડધેનુપ્રદો ભવેત્
ગુડવ્રતસ્તૃતીયાયાં ગૌરીલોકે મહીયતે
મહાવ્રતમિદં નામ પરમાનન્દકારકમ્ ॥

પક્ષોપવાસી યો દદ્યાદ્ વિપ્રાય કપિલાદ્વયમ્
બ્રહ્મલોકમવાપ્નોતિ દેવાસુરસુપૂજિતમ્
કલ્પાન્તે રાજરાજઃ સ્યાત્ પ્રભાવ્રતમિદં સ્મૃતમ્ ॥

વત્સરં ત્વેકભક્તાશી સભક્ષ્યજલકુમ્ભદઃ
શિવલોકે વસેત્કલ્પં પ્રાપ્તિવ્રતમિદં સ્મૃતમ્ ॥

નક્તાશી ચાષ્ટમીષુ સ્યાદ્ વત્સરાન્તે ચ ધેનુદઃ
પૌરંદરં પુરં યાતિ સુગતિવ્રતમુચ્યતે ॥

વિપ્રાયેન્ધનદો યસ્તુ વર્ષાદિચતુરસ્ત્વૃતૂન્
ઘૃતધેનુપ્રદો ઽન્તે ચ સ પરં બ્રહ્મ ગચ્છતિ
વૈશ્વાનરવ્રતં નામ સર્વપાપવિનાશનમ્ ॥

એકાદશ્યાં ચ નક્તાશી યશ્ચક્રં વિનિવેદયેત્
સમાન્તે વૈષ્ણવં હૈમં સ વિષ્ણોઃ પદમાપ્નુયાત્
એતત્ કૃષ્ણવ્રતં નામ કલ્પાન્તે રાજ્યભાગ્ભવેત્ ॥

પાયસાશી સમાન્તે તુ દદ્યાદ્વિપ્રાય ગોયુગમ્
લક્ષ્મીલોકમવાપ્નોતિ હ્ય્ એતદ્ દેવીવ્રતં સ્મૃતમ્ ॥

સપ્તમ્યાં નક્તભુગ્દદ્યાત્ સમાન્તે ગાં પયસ્વિનીમ્
સૂર્યલોકમવાપ્નોતિ ભાનુવ્રતમિદં સ્મૃતમ્ ॥

ચતુર્થ્યાં નક્તભુગ્દદ્યાદ્ અબ્દાન્તે હેમવારણમ્
વ્રતં વૈનાયકં નામ શિવલોકફલપ્રદમ્ ॥

મહાફલાનિ યસ્ત્યક્ત્વા ચતુર્માસં દ્વિજાતયે
હૈમાનિ કાર્ત્તિકે દદ્યાદ્ ગોયુગેન સમન્વિતમ્
એતત્ ફલવ્રતં નામ વિષ્ણુલોકફલપ્રદમ્ ॥

યશ્ચોપવાસી સપ્તમ્યાં સમાન્તે હૈમપઙ્કજમ્
ગાશ્ચ વૈ શક્તિતો દદ્યાદ્ ધેમાન્નઘટસંયુતાઃ
એતત્ સૌરવ્રતં નામ સૂર્યલોકફલપ્રદમ્ ॥

દ્વાદશ દ્વાદશીર્યસ્તુ સમાપ્યોપોષણેન ચ
ગોવસ્ત્રકાઞ્ચનૈર્વિપ્રાન્ પૂજયેચ્છક્તિતો નરઃ
પરમં પદં પ્રાપ્નોતિ વિષ્ણુવ્રતમિદં સ્મૃતમ્ ॥

કાર્ત્તિક્યાં ચ વૃષોત્સર્ગં કૃત્વા નક્તં સમાચરેત્
શૈવં પદમવાપ્નોતિ વાર્ષવ્રતમિદં સ્મૃતમ્ ॥

કૃચ્છ્રાન્તે ગોપ્રદઃ કુર્યાદ્ ભોજનં શક્તિતઃ પદમ્
વિપ્રાણાં શાંકરં યાતિ પ્રાજાપત્યમિદં વ્રતમ્ ॥

ચતુર્દશ્યાં તુ નક્તાશી સમાન્તે ગોધનપ્રદઃ
શૈવં પદમવાપ્નોતિ ત્રૈયમ્બકમિદં વ્રતમ્ ॥

સપ્તરાત્રોષિતો દદ્યાદ્ ઘૃતકુમ્ભં દ્વિજાતયે
ઘૃતવ્રતમિદં પ્રાહુર્ બ્રહ્મલોકફલપ્રદમ્ ॥

આકાશશાયી વર્ષાસુ ધેનુમન્તે પયસ્વિનીમ્
શક્રલોકે વસેન્નિત્યમ્ ઇન્દ્રવ્રતમિદં સ્મૃતમ્ ॥

અનગ્નિપક્કમ્ અશ્નાતિ તૃતીયાયાં તુ યો નરઃ
ગાં દત્ત્વા શિવમભ્યેતિ પુનરાવૃત્તિદુર્લભમ્
ઇહ ચાનન્દકૃત્પુંસાં શ્રેયોવ્રતમિદં સ્મૃતમ્ ॥

હૈમં પલદ્વયાદૂર્ધ્વં રથમશ્વયુગાન્વિતમ્
દદત્કૃતોપવાસઃ સ્યાદ્ દિવિ કલ્પશતં વસેત્
કલ્પાન્તે રાજરાજઃ સ્યાદ્ અશ્વવ્રતમિદં સ્મૃતમ્ ॥

તદ્વદ્ધેમરથં દદ્યાત્ કરિભ્યાં સંયુતં નરઃ
સત્યલોકે વસેત્કલ્પં સહસ્રમથ ભૂપતિઃ
ભવેદુપોષિતો ભૂત્વા કરિવ્રતમિદં સ્મૃતમ્ ॥

ઉપવાસં પરિત્યજ્ય સમાન્તે ગોપ્રદો ભવેત્
યક્ષાધિપત્યમાપ્નોતિ સુખવ્રતમિદં સ્મૃતમ્ ॥

નિશિ કૃત્વા જલે વાસં પ્રભાતે ગોપ્રદો ભવેત્
વારુણં લોકમાપ્નોતિ વરુણવ્રતમુચ્યતે ॥

ચાન્દ્રાયણં ચ યઃ કુર્યાદ્ ધૈમં ચન્દ્રં નિવેદયેત્
ચન્દ્રવ્રતમિદં પ્રોક્તં ચન્દ્રલોકફલપ્રદમ્ ॥

જ્યેષ્ઠે પઞ્ચતપાઃ સાયં હેમધેનુપ્રદો દિવમ્
યાત્યષ્ટમીચતુર્દશ્યો રુદ્રવ્રતમિદં સ્મૃતમ્ ॥

સકૃદ્વિતાનકં કુર્યાત્ તૃતીયાયાં શિવાલયે
સમાન્તે ધેનુદો યાતિ ભવાનીવ્રતમુચ્યતે ॥

માઘે નિશ્યાર્દ્રવાસાઃ સ્યાત્ સપ્તમ્યાં ગોપ્રદો ભવેત્
દિવિ કલ્પમુષિત્વેહ રાજા સ્યાત્પવનં વ્રતમ્ ॥

ત્રિરાત્રોપોષિતો દદ્યાત્ ફાલ્ગુન્યાં ભવનં શુભમ્
આદિત્યલોકમાપ્નોતિ ધામવ્રતમિદં સ્મૃતમ્ ॥

ત્રિસંધ્યં પૂજ્ય દામ્પત્યમ્ ઉપવાસી વિભૂષણૈઃ
અન્નં ગાશ્ચ સમાપ્નોતિ મોક્ષમિન્દ્રવ્રતાદિહ ॥

દત્ત્વા સિતદ્વિતીયાયામ્ ઇન્દોર્લવણભાજનમ્
સમાન્તે ગોપ્રદો યાતિ વિપ્રાય શિવમન્દિરમ્
કલ્પાન્તે રાજરાજઃ સ્યાત્ સોમવ્રતમિદં સ્મૃતમ્ ॥

પ્રતિપદ્યેકભક્તાશી સમાન્તે કપિલાપ્રદઃ
વૈશ્વાનરપદં યાતિ શિવવ્રતમિદં સ્મૃતમ્ ॥

દશમ્યામ્ એકભક્તાશી સમાન્તે દશધેનુદઃ
દિશશ્ચ કાઞ્ચનૈર્દદ્યાદ્ બ્રહ્માણ્ડાધિપતિર્ભવેત્
એતદ્ વિશ્વવ્રતં નામ મહાપાતકનાશનમ્ ॥

યઃ પઠેચ્છૃણુયાદ્વાપિ વ્રતષષ્ટિમ્ અનુત્તમામ્
મન્વન્તરશતં સો ઽપિ ગન્ધર્વાધિપતિર્ભવેત્ ॥

ષષ્ટિવ્રતં નારદ પુણ્યમેતત્ તવોદિતં વિશ્વજનીનમન્યત્
શ્રોતું તવેચ્છા તદુદીરયામિ પ્રિયેષુ કિં વાકથનીયમ્ અસ્તિ ॥