માર્કંડેય પુરાણ · અધ્યાય 77

ઇતિ શ્રીમાર્કણ્ડેયપુરાણે ષષ્ઠં મન્વન્તરં સમાપ્તમ્,અધ્યાયઃ ષટ્સપ્તતિતમઃ
સપ્તસપ્તતિતમો ઽધ્યાયઃ- 77
માર્કણ્ડેય ઉવાચ
માર્તણ્ડ રસ્યવેર્ભાર્યા તનયા વિશ્વકર્મણઃ ।
સંજ્ઞા નામ મહાભાગ તસ્યાં ભાનુરજીજનત્

મનું પ્રખ્યાતયશસમનેકજ્ઞાનપારગમ્ ।
વિવસ્વતઃ સુતો યસ્માત્તસ્માદ્વૈવસ્વતસ્તુ સઃ

સંજ્ઞા ચ રવિણા દૃષ્ટા નિમીલયતિ લોચને ।
યતસ્તતઃ સરોષોર્ઽકઃ સંજ્ઞાં નિષ્ઠુરમબ્રવીત્

મયિ દૃષ્ટે સદા યસ્માત્ કુરુષે નેત્રસંયમમ્ ।
તસ્માજ્જનિષ્યસે મૂઢે પ્રજાસંયમનં યમમ્

માર્કણ્ડેય ઉવાચ
તતઃ સા ચપલાં દૃષ્ટિં દેવી ચક્રે ભયાકુલા ।
વિલોલિતદૃશં દૃષ્ટ્વા પુનરાહ ચ તાં રવિઃ

યસ્માદ્વિલોલિતા દૃષ્ટિર્મયિ દૃષ્ટે ત્વયાધુના ।
તસ્માદ્વિલોલાં તનયાં નદીં ત્વં પ્રસવિષ્યસિ

માર્કણ્ડેય ઉવાચ
તતસ્તસ્યાન્તુ સંજજ્ઞે ભર્તૃશાપેન તેન વૈ ।
યમશ્ચ યમુના ચેયં પ્રખ્યાતા સુમહાનદી

સાપિ સંજ્ઞા રવેસ્તેજઃ સેહે દુઃ ખેન ભામિની ।
અસહન્તી ચ સા તેજશ્ચિન્તયામાસ વૈ તદા

કિઙ્કરોમિ ક્વ ગચ્છામિ ક્વ ગતાયાશ્ચ નિર્વૃતિઃ ।
ભવેન્મમ કથં ભર્તા કોપમર્કશ્ચ નૈષ્યતિ

ઇતિ સંચિન્ત્ય બહુધા પ્રજાપતિસુતા તદા ।
બહુ મેને મહાભાગા પિતૃસંશ્રયમેવ સા

તતઃ પિતૃગૃહે ગન્તું કૃતબુદ્ધિર્યશસ્વિની ।
છાયામયીમાત્મતનું નિર્મમે દયિતાં રવેઃ

તાઞ્ચોવાચ ત્વયા વેશ્મન્યત્ર ભાનોર્યથા મયા ।
તથા સમ્યગપત્યેષુ વર્તિતવ્યં યથા રવૌ

પૃષ્ટયાપિ ન વાચ્યન્તે તથૈતદ્ગમનં મમ ।
સૈવાસ્મિ નામ સંજ્ઞેતિ વાચ્યમેતત્સદા વચઃ

છાયસંજ્ઞોવાચ
આકેશગ્રહણાદ્ દેવિ ! આશાપાચ્ચ વચસ્તવ ।
કરિષ્યે કથયિષ્યામિ વૃત્તન્તુ શાપકર્ષણાત્

ઇત્યુક્તા સા તદા દેવી જગામ ભવનં પિતુઃ ।
દદર્શ તત્ર ત્વષ્ટારં તપસા ધૂતકલ્મષમ્

બહુમાનાચ્ચ તેનાપિ પૂજિતા વિશ્વકર્મણા ।
તસ્થૌ પિતૃગૃહે સા તુ કઞ્ચિત્કાલમનિન્દિતા

તતસ્તાં પ્રાહ ચાર્વઙ્ગી પિતા નાતિચિરોષિતામ્ ।
સ્તુત્વા ચ તનયાં પ્રેમબહુમાનપુરઃ સરમ્

ત્વાન્તુ મે પશ્યતો વત્સે દિનાનિ સુબહૂન્યપિ ।
મુહૂર્તાર્ધસમાનિ સ્યુઃ કિન્તુ ધર્મો વિલુપ્યતે

બાન્ધવેષુ ચિરં વાસો નારીણાં ન યશસ્કરઃ ।
મનોરથો બાન્ધવાનાં નાર્યા ભર્તૃગૃહે સ્થિતિઃ

સા ત્વં ત્રૈલોક્યનાથેન ભર્ત્રા સૂર્યેણ સઙ્ગતા ।
પિતૃગેહે ચિરં કાલં વસ્તું નાર્હસિ પુત્રિકે

સા ત્વં ભર્તૃગૃહં ગચ્છ તુષ્ટો ઽહં પૂજિતાસિ મે ।
પુનરાગમનં કાર્યં દર્શનાય શુભે મમ

માર્કણ્ડેય ઉવાચ
ઇત્યુક્તા સા તદા પિત્રા તથેત્યુક્ત્વા ચ સા મુને ।
સંપૂજયિત્વા પિતરં જગામાથોત્તરાન્ કુરૂન્

સૂર્યતાપમનિચ્છન્તી તેજસસ્તસ્ય બિભ્યતી ।
તપશ્ચચાર તત્રાપિ વડવારૂપધારિણી

સંજ્ઞેયમિતિ મન્વાનો દ્વિતીયાયામહસ્પતિઃ ।
જનયામાસ તનયૌ કન્યાઞ્ચૈકાં મનોરમામ્

છાયાસંજ્ઞા ત્વપત્યેષુ યથા સ્વેષ્વતિવત્સલા ।
તથા ન સંજ્ઞાકન્યાયાં પુત્રયોશ્ચાન્વવર્તત

લાલનાદ્યુપભોગેષુ વિશેષમનુવાસરમ્ ।
મનુસ્તત્ ક્ષાન્તવાનસ્ય યમસ્તસ્યા ન ચક્ષમે

તાડનાય ચ વૈ કોપાત્ પાદસ્તેન સમુદ્યતઃ ।
તસ્યાઃ પુનઃ ક્ષાન્તિમતા ન તુ દેહે નિપાતિતઃ

તતઃ શશાપ તં કોપાચ્છાયાસંજ્ઞા યમં દ્વિજ ।
કિઞ્ચિત્ પ્રસ્ફુરમાણૌષ્ઠી વિચલત્પાણિપલ્લવા

પિતુઃ પત્નીમમર્યાદં યન્માં તર્જયસે પદા ।
ભુવિ તસ્માદયં પદાસ્તવાદ્યૈવ પતિષ્યતિ

માર્કણ્ડેય ઉવાચ
ઇત્યાકર્ણ્ય યમઃ શાપં માત્રા દત્તં ભયાતુરઃ ।
અભ્યેત્ય પિતરં પ્રાહ પ્રણિપાતપુરઃ સરમ્

યમ ઉવાચ
તાતૈતન્મહદાશ્ચર્યં ન દૃષ્ટમિતિ કેનચિત્ ।
માતા વાત્સલ્યમુત્સૃજ્ય શાપં પુત્રે પ્રયચ્છતિ

યથા મનુર્મમાચષ્ટે નેયં મતા તથા મમ ।
વિગુણેષ્વપિ પુત્રેષુ ન માતા વિગુણા ભવેત્

માર્કણ્ડેય ઉવાચ
યમસ્યૈતદ્વચઃ શ્રુત્વા ભગવાંસ્તિમિરાપહઃ ।
છાયાસંજ્ઞાં સમાહૂય પપ્રચ્છ ક્વ ગતેતિ સા

સા ચાહ તનયા ત્વષ્ટુરહં સંજ્ઞા વિભાવસો ।
પત્ની તવ ત્વયાપત્યાન્યેતાનિ જનિતાનિ મે

ઇત્થં વિવસ્વતઃ સા તુ બહુશઃ પૃચ્છતો યદા ।
નાચચક્ષે તતઃ ક્રુદ્ધો ભાસ્વાંસ્તાં શપ્તુમુદ્યતઃ

તતઃ સા કથયામાસ યથાવૃત્તં વિવસ્વતઃ ।
વિદિતાર્થશ્ચ ભગવાન્ જગામ ત્વષ્ટુરાલયમ્

તતઃ સ પૂજયામાસ તદા ત્રૈલોક્યપૂજિતમ્ ।
ભાસ્વન્તં પરયા ભક્ત્યા નિજગેહમુપાગતમ્

સંજ્ઞાં પૃષ્ટસ્તદા તસ્મૈ કથયામાસ વિશ્વકૃત્ ।
આગતૈવેહ મે વેશ્મ ભવતઃ પ્રેષિતેતિ વૈ

દિવાકરઃ સમાધિસ્થો વડવારૂપધારિણીમ્ ।
તપશ્ચરન્તીં દદૃશે ઉત્તરેષુ કુરુષ્વથ

સૌમ્યમૂર્તિઃ શુભાકારો મમ ભર્તા ભવેદિતિ ।
અભિસન્ધિઞ્ચ તપસો બુબુધે ઽસ્યા દિવાકરઃ

શાતનં તેજસો મે ઽદ્ય ક્રિયતામિતિ ભાસ્કરઃ ।
તઞ્ચાહ વિશ્વકર્માણં સંજ્ઞાયાઃ પિતરં દ્વિજ

સંવત્સરભ્રમેસ્તસ્ય વિશ્વકર્મા કરવેસ્તતઃ ।
તેજસઃ શાતનઞ્ચક્રે સ્તૂયમાનશ્ચ દૈવતૈઃ