માર્કંડેય પુરાણ · અધ્યાય 72

ઇતિ શ્રીમાર્કણ્ડેયપુરાણે ઔત્તમમન્વન્તરે એકસપ્તતિતમો ઽધ્યાયઃ
દ્વિસપ્તતિતમો ઽધ્યાયઃ- 72
માર્કણ્ડેય ઉવાચ
તતઃ સ્વનગરં પ્રાપ્ય તં દદર્શ દ્વિજં નૃપઃ ।
સમેતં ભાર્યયા ચૈવ શીલવત્યા મુદાન્વિતમ્

બ્રાહ્મણ ઉવાચ
રાજવર્ય ! કૃતાર્થો ઽસ્મિ યતો ધર્મો હિ રક્ષિતઃ ।
ધર્મજ્ઞનેહ ભવતા ભાર્યામાનયતા મમ

રાજોવાચ
કૃતાર્થસ્ત્વં દ્વિજશ્રેષ્ઠ ! નિજધર્માનુપાલનાત્ ।
વયં સઙ્કટિનો વિપ્ર ! યેષાં પત્ની ન વેશ્મનિ

બ્રાહ્મણ ઉવાચ
નરેન્દ્ર ! સા હિ વિપિને ભક્ષિતા શ્વનાપદૈર્યદિ ।
અલન્તયા કિમન્યસ્યા ન પાણિર્ગૃહ્યતે ત્વયા ।
ક્રોધસ્ય વશમાગમ્ય ધર્મો ન રક્ષિતસ્ત્વયા

રાજોવાચ
ન ભક્ષિતા મે દયિતા શ્વાપદૈઃ સા હિ જીવતિ ।
અવિદૂષિતચારિત્રા કથમેતત્કરોમ્યહમ્

બ્રાહ્મણ ઉવાચ
યદિ જીવતિ તે ભાર્યા ન ચૈવ વ્યભિચારિણી ।
તદપત્નીકતાજન્મ કિં પાપં ક્રિયતે ત્વયા

રાજોવાચ
આનીતાપિ હિ સા વિપ્ર ! પ્રતિકૂલા સદૈવ મે ।
દુઃ ખાય ન સુખાયાલં તસ્યા મૈત્રી ન વૈ મયિ ।
તથા ત્વં કુરુ યત્નં મે યથા સા વશગામિની

બ્રાહ્મણ ઉવાચ
તવ સંપ્રીતયે તસ્યા વરેષ્ટિરુપકારિણી ।
ક્રિયતે મિત્રકામૈર્યા મિત્રવિન્દાં કરોમિ તામ્

અપ્રીતયોઃ પ્રીતિકરો સા હિ સંજનની પરમ્ ।
ભાર્યાપત્યોર્મનુષ્યેન્દ્ર ! તાન્તવેષ્ટિં કરોમ્યહમ્

યત્ર તિષ્ઠતિ સા સુભ્રૂસ્તવ ભાર્યા મહીપતે ।
તસ્માદાનોયતાં સા તે પરાં પ્રીતિમુપૈષ્યતિ

માર્કણ્ડેય ઉવાચ
ઇત્યુક્તઃ સ તુ સમ્ભારાનશેષાનવનીપતિઃ ।
આનિનાય ચકારેષ્ટિં સ ચ તાં દ્વિજસત્તમઃ

સપ્તકૃત્વઃ સ તુ તદા ચકારેષ્ટિં પુનઃ પુનઃ ।
તસ્ય રાજ્ઞો દ્વિજશ્રેષ્ઠો ભાર્યાસમ્પાદનાય વૈ

યદારોપિતમૈત્રીન્તામમન્યત મહામુનિઃ ।
સ્વભર્તરિ તદા વિપ્રસ્તમુવાચ નરાધિપમ્

આનીયતાં નરશ્રેષ્ઠ ! યા તવેષ્ટાત્મનો ઽન્તિકમ્ ।
ભુઙ્ક્ષ્વ ભોગાંસ્તયા સાર્ધં યજ યજ્ઞાંસ્તથાદૃતઃ

માર્કણ્ડેય ઉવાચ
ઇત્યુક્તસ્તેન વિપ્રેણ ભૂપાલો વિસ્મિતસ્તદા ।
સસ્માર તં મહાવીર્યં સત્યસન્ધં નિશાચરમ્

સ્મૃતસ્તેન તદા સદ્યઃ સમુપેત્ય નરાધિપમ્ ।
કિં કરોમીતિ સો ઽપ્યાહ પ્રણિપત્ય મહામુને

તતસ્તેન નરેન્દ્રેણ વિસ્તરેણ નિવેદિતે ।
ગત્વા પાતાલમાદાય રાજપત્નીમુપાયયૌ

આનીતા ચાતિહાર્દેન સા દદર્શ તદા પતિમ્ ।
ઉવાચ ચ પ્રસીદેતિ ભૂયોભૂયો મુદાન્વિતા

તતઃ સ રાજા રભસા પરિષ્વજ્યાહ માનિનીમ્ ।
પ્રિયે ! પ્રસન્ન એવાહં ભૂયો ઽપ્યેવં બ્રવીષિ કિમ્

પત્ન્યુવાચ
યદિ પ્રિસાદપ્રવણં નરેન્દ્ર ! મયિ તે મનઃ ।
તદેતદભિયાચે ત્વાં તત્ કુરુષ્વ મમાર્હણમ્

રાજોવાચ
નિઃ શઙ્કં બ્રૂહિ મત્તો યદ્ભવાત્યા કિઞ્ચિદીપ્સિતમ્ ।
તદલભ્યં ન તે ભીરુ ! તવાયત્તો ઽસ્મિ નાન્યથા

પત્ન્યુવાચ
મદર્થં તેન નાગેન સુતા શપ્તા સખી મમ ।
મૂકા ભવિષ્યસીત્યાહ સા ચ મૂકત્વમાગતા

તસ્યાઃ પ્રતિક્રિયાં પ્રીત્યા મમ શક્નોતિ ચેદ્ભવાન્ ।
વાગ્વિઘાતપ્રશાન્ત્યર્થં તતઃ કિં ન કૃતં મમ

માર્કણ્ડેય ઉવાચ
તતઃ સ રાજા તં વિપ્રમાહાસ્મિન્ કીદૃશી ક્રિયા ।
તન્મૂકતાપનોદાય સ ચ તં પ્રાહ પાર્થિવમ્

બ્રાહ્મણ ઉવાચ
ભૂપ ! સારસ્વતીમિષ્ટિં કરોમિ વચનાત્તવ ।
પત્ની તવેયમાનૃણ્યં યાતુ તદ્વાક્પ્રવર્તનાત્

માર્કણ્ડેય ઉવાચ
ઇષ્ટિં સારસ્વતીં ચક્રે તદર્થં સ દ્વિજોત્તમઃ ।
સારસ્વતાનિ સૂક્તાનિ જજાપ ચ સમાહિતઃ

તતઃ પ્રવૃત્તવાક્યાન્તાં ગર્ગઃ પ્રાહ રસાતલે ।
ઉપકારઃ સખીભર્ત્રા કૃતો ઽયમતિદુષ્કરઃ

ઇત્થં જ્ઞાનં સમાસાદ્ય નન્દા શીઘ્રગતિઃ પુરમ્ ।
તતો રાજ્ઞીં પરિષ્વજ્ય સ્વસખીમુરગાત્મજા

તઞ્ચ સંસ્તૂય ભૂપાલં કલ્યાણોક્ત્યા પુનઃ પુનઃ ।
ઉવાચ મધુરં નાગી કૃતાસનપરિગ્રહા

ઉપકારઃ કૃતો વીર ! ભવતા યો મમાધુના ।
તેનાસ્મ્યાકૃષ્ટહૃદયા યદ્બ્રવીમિ શૃણુષ્વ તત્

તવ પુત્રો મહાવીર્યો ભવિષ્યતિ નરાધિપ ।
તસ્માપ્રતિહતં ચક્રમસ્યાં ભુવિ ભવિષ્યતિ

સર્વાર્થશાસ્ત્રતત્ત્વજ્ઞો ધર્માનુષ્ઠાનતત્પરઃ ।
મન્વન્તરેશ્વરો ધીમાન્ ! ભવિષ્યતિ સ વૈ મનુઃ

માર્કણ્ડેય ઉવાચ
ઇતિ દત્વા વરં તસ્મૈ નાગરાજસુતા તતઃ ।
સખીં તાં સંપરિષ્વજ્ય પાતાલમગમન્મુને

તત્ર તસ્ય તયા સાર્ધં રમતઃ પૃથિવીપતેઃ ।
જગામ કાલઃ સુમહાન્ પ્રજાઃ પાલયતસ્તથા

તતઃ સ તસ્યાન્તનયો જજ્ઞે રાજ્ઞો મહાત્મનઃ ।
પૌર્ણમાસ્યાં યથા કાન્તશ્ચન્દ્રઃ સંપૂર્ણમણ્ડલઃ

તસ્મિન્ જાતે મુદં પ્રાપુઃ પ્રજાઃ સર્વા મહાત્મનિ ।
દેવદુન્દુભયો નેદુઃ પુષ્પવૃષ્ટિઃ પપાત ચ

તસ્ય દૃષ્ટ્વા વપુઃ કાન્તં ભવિષ્યં શીલમેવ ચ ।
ઔત્તમશ્ચેતિ મુનયો નામ ચક્રુઃ સમાગતાઃ

જાતો ઽયમુત્તમે વંશે તત્ર કાલે તથોત્તમે ।
ઉત્તમાવયવસ્તેન ઔત્તમો ઽયં ભવિષ્યતિ

માર્કણ્ડેય ઉવાચ
ઉત્તમસ્ય સુતઃ સો ઽથ નામ્ના ખ્યાતસ્તથૌત્તમઃ ।
મનુરાસીત્તત્પ્રભાવો ભાગુરે શ્રૂયતાં મમ

ઉત્તમાખ્યાનમખિલં જન્મ ચૈવોત્તમસ્ય ચ ।
નિત્યં શૃણોતિ વિદ્વેષં સ કદાચિન્ન ગચ્છતિ

ઇષ્ટૈર્દારૈસ્તથા પુત્રૈર્બન્ધુભિર્વા કદાચન ।
વિયોગો નાસ્ય ભવિતા શૃણ્વતઃ પઠતો ઽપિ વા

તસ્ય મન્વન્તરં બ્રહ્મન્ ! વદતો મે નિશામય ।
શ્રૂયતાં તત્ર યશ્ચેન્દ્રો યે ચ દેવાસ્તથર્ષયઃ