માર્કંડેય પુરાણ · અધ્યાય 61

ઇતિ શ્રીમાર્કણ્ડેયપુરાણેઠકિંપુરુષાદિવર્ષવર્ણનમ્ ઽ નામ ષષ્ટિતમો ઽધ્યાયઃ
એકષષ્ટિતમો ઽધ્યાયઃ- 61
ક્રૌષ્ટુકિરુવાચ
કથિતં ભવતા સમ્યગ્ યત્ પૃષ્ટો ઽસિ મહામુને ।
ભૂસમુદ્રાદિસંસ્થાનં પ્રમાણાનિ તથા ગ્રહાઃ

તેષાઞ્ચૈવ પ્રમાણઞ્ચ નક્ષત્રાણાઞ્ચ સંસ્થિતિઃ ।
ભૂરાદયસ્તથા લોકાઃ પાતાલાન્યખિલાન્યપિ

સ્વાયમ્ભુવં તથા ખ્યાતં મુને ! મન્વન્તરં મમ ।
તદન્તરાણ્યહં શ્રોતુમિચ્છે મન્વન્તરાણિ વૈ ।
મન્વન્તરાધિપાન્ દેવાનૃષીંસ્તત્તનયાન્નૃપાન્

માર્કણ્ડેય ઉવાચ
મન્વન્તરં મયાખ્યાતં તવ સ્વાયમ્ભુવં ચ યત્ ।
સ્વારોચિષાખ્યમન્યત્ તુ શૃણુ તસ્માદનન્તરમ્

કશ્ચિદ્ દ્વિજાતિપ્રવરઃ પુરે ઽભૂદરુણાસ્પદે ।
વરુણાયાસ્તટે વિપ્રો રૂપેણાત્યશ્વિનાવપિ

મૃદુસ્વભાવઃ સદ્વૃત્તો વેદવેદાઙ્ગપારગઃ ।
સદાતિથિપ્રિયો રાત્રાવાગતાનાં સમાશ્રયઃ

તસ્ય બુદ્ધિરિયં ત્વાસીદહં પશ્યે વસુન્ધરામ્ ।
અતિરમ્યવનોદ્યાનાં નાનાનગરશોભિતામ્

અથાગતો।ઞતિથિઃ કશ્ચિત્ કદાચિત્તસ્ય વેશ્મનિ ।
નાનૌષધિપ્રભાવજ્ઞો મન્ત્રવિદ્યાવિશારદઃ

અભ્યર્થિતસ્તુ તેનાસૌ શ્રદ્ધાપૂતેન ચેતસા ।
તસ્યાચખ્યૌ સ દેશાંશ્ચ રમ્યાણિ નગરાણિ ચ

વનાનિ નદ્યઃ શૈલાંશ્ચ પુણ્યાન્યાયતનાનિ ચ ।
સ તતો વિસ્મયાવિષ્ટઃ પ્રાહ તં દ્વિજસત્તમમ્

અનેકદેશદર્શિત્વેનાતિશ્રમસમન્વિતઃ ।
ત્વં નાતિવૃદ્ધો વયસા નાતિવૃત્તશ્ચ યૌવનાત્ ।
કથમલ્પેન કાલેન પૃથિવીમટસિ દ્વિજ

બ્રાહ્મણ ઉવાચ
મન્ત્રૌષધિપ્રભાવેણ વિપ્રાપ્રતિહતા ગતિઃ ।
યોજનાનાં સહસ્રં હિ દિનાર્ધેન વ્રજામ્યમ્

માર્કણ્ડેય ઉવાચ
તતઃ સ વિપ્રસ્તં ભૂયઃ પ્રત્યુવાચેદમાદરાત્ ।
શ્રદ્ધધાનો વચસ્તસ્ય બ્રાહ્મણસ્ય વિપશ્ચિતઃ

મમ પ્રસાદં ભગવન્ ! કુરુ મન્ત્રપ્રભાવજમ્ ।
દ્રષ્ટુમેતાં મમ મહીમતીવેચ્છા પ્રવર્તતે

પ્રાદાત્ સ બ્રાહ્મણશ્ચાસ્મૈ પાદલેપમુદારધીઃ ।
અભિમન્ત્રયામાસ દિશં તેનાખ્યાતાઞ્ચ યત્નતઃ

તેનાનુલિપ્તપાદો ઽથ સ દ્વિજો દ્વિજસત્તમ ।
હિમવન્તમગાદ્ દ્રષ્ટું નાનાપ્રસ્ત્રવણાન્વિતમ્

સહસ્રં યોજનાનાં હિ દિનાર્ધેન વ્રજામિ યત્ ।
આયાસ્યામીતિ સઞ્ચિન્ત્ય તદર્ધેનાપરેણ હિ

સમ્પ્રાપ્તો હિમવત્પૃષ્ઠં નાતિશ્રાન્તતનુર્દ્વિજ ।
વિચચાર તતસ્તત્ર તુહિનાચલભૂતલે

પાદાક્રાન્તેન તસ્યાથ તુહિનેન વિલીયતા ।
પ્રક્ષાલિતઃ પાદલેપઃ પરમૌષધિસમ્ભઃ

તતો જડગતિઃ સો ઽથ ઇતશ્ચેતશ્ચ પર્યટન્ ।
દદર્શાતિમનોજ્ઞાનિ સાનૂનિ હિમભૂભૃતઃ

સિદ્ધગન્ધર્વજુષ્ટાનિ કિન્નરાભિરતાનિ ચ ।
ક્રીડાવિહારરમ્યાણિ દેવાદીનામિતસ્તતઃ

દિવ્યાપ્સરોગણશતૈરાકીર્ણાન્યવલોકયન્ ।
નાતૃપ્યત દ્વિજશ્રેષ્ઠઃ પ્રોદ્ભૂતપુલકો મુને

ક્વચિત્ પ્રસ્ત્રવણાદ્ ભ્રષ્ટજલપાતમનોરમમ્ ।
પ્રનૃત્યચ્છિખિકેકાભિરન્યતશ્ચ નિનાદિતમ્

દાત્યૂહકોયષ્ટિકાદ્યૈઃ ક્વચિચ્ચાતિમનોહરૈઃ ।
પુંસ્કોકિલકલાલાપૈઃ શ્રુતિહારિભિરન્વિતમ્

પ્રફુલ્લતરુગન્ધેન વાસિતાનિલવીજિતમ્ ।
મુદા યુક્તઃ સ દદૃશે હિમવન્તં મહાગિરિમ્

દૃષ્ટ્વા ચૈતં દ્વિજસુતો હિમવન્તં મહાચલમ્ ।
શ્વો દ્રક્ષ્યામીતિ સંચિન્ત્ય મતિઞ્ચક્રે ગૃહં પ્રતિ

વિભ્રષ્ટપાદલેપો ઽથ ચિરેણ જડિતક્રમઃ ।
ચિન્તયામાસ કિમિદં મયાજ્ઞાનાદનુષ્ઠિતમ્

યદિ પ્રલેપો નષ્ટો મે વિલીનો હિમવારિણા ।
શૈલો ઽતિદુર્ગમશ્ચાયં દૂરઞ્ચાહમિહાગતઃ

પ્રયાસ્યામિ ક્રિયાહાનિમગ્નિશુશ્રૂષણાદિકમ્ ।
કથમત્ર કરિષ્યામિ સઙ્કટં મહદાગતમ્

ઇદં રમ્યમિદં રમ્યમિત્યસ્મિન્ વરપર્વતે ।
શક્તદૃષ્ટિરહં તૃપ્તિં ન યાસ્યે ઽબ્દશતૈરપિ

કિન્નરાણાં કલાલાપાઃ સમન્તાચ્છ્રોત્રહારિણઃ ।
પ્રફુલ્લતરુગન્ધાંશ્ચ ઘ્રાણમત્યન્તમૃચ્છતિ

સુખસ્પર્શસ્તથા વાયુઃ ફલાનિ રસવન્તિ ચ ।
હરન્તિ પ્રસભં ચેતો મનોજ્ઞાનિ સરાંસિ ચ

એવં ગતે તુ પશ્યેયં યદિ કઞ્ચિત્ તપોનિધિમ્ ।
સ મમોપદિશેન્માર્ગં ગમનાય ગૃહં પ્રતિ

માર્કણ્ડેય ઉવાચ
સ એવં ચિન્તયન્ વિપ્રો બભ્રામ ચ હિમાચલે ।
ભ્રષ્ટપાદૌષધિબલો વૈક્લવં પરમં ગતઃ

તં દદર્શ ભ્રમન્તઞ્ચ મુનિશ્રેષ્ઠં વરૂથિની ।
વરાપ્સરા મહાભાગા મૌલેયા રૂપશાલિની

તસ્મિન્ દૃષ્ટે તતઃ સાભૂદ્ દ્વિજવર્યે વરૂથિની ।
મદનાકૃષ્ટહૃદયા સાનુરાગા હિ તત્ક્ષણાત્

ચિન્તયામાસ કો ન્વેષ રમણીયતમાકૃતિઃ ।
સફલં મે ભવેજ્જન્મ યદિ માં નાવમન્યતે

અહો ઽસ્ય રૂપમાધુર્યમહો ઽસ્ય લલિતા ગતિઃ ।
અહો ગમ્ભીરતા દૃષ્ટેઃ કુતો ઽસ્ય સદૃશો ભુવિ

દૃષ્ટા દેવાસ્તથા દૈત્યાઃ સિદ્ધગન્ધર્વપન્નગાઃ ।
કથમેકો ઽપિ નાસ્ત્યસ્ય તુલ્યરૂપો મહાત્મનઃ

યથાહમસ્મિન્મય્યેષ સાનુરાગસ્તથા યદિ ।
ભવેદત્ર મયા કાર્યસ્તત્કૃતઃ પુણ્યસઞ્ચયઃ

યદ્યેષ મયિ સુસ્ત્રિગ્ધાં દૃષ્ટિમદ્ય નિપાતયેત્ ।
કૃતપુણ્યા ન મત્તો ઽન્યા ત્રૈલોક્યે વનિતા તતઃ

માર્કણ્ડેય ઉવાચ
એવં સઞ્ચિન્તયન્તી સા દિવ્યયોષિત્ સ્મરાતુરા ।
આત્માનં દર્શયામાસ કમનીયતરાકૃતિમ્

તાન્તુ દૃષ્ટ્વા દ્વિજસુતશ્ચારુરૂપાં વરૂથિનીમ્ ।
સોપચારં સમાગમ્ય વાક્યમેતદુવાચ હ

કા ત્વં કમલગર્ભાભે કસ્ય કિં વાનુતિષ્ઠસિ ।
બ્રાહ્મણો ઽહમિહાયાતો નગરાદરુણાસ્પદાત્

પાદલેપો ઽત્ર મે ધ્વસ્તો વિલીનો હિમવારિણા ।
યસ્યાનુભાવાદત્રાહમાગતો મદિરેક્ષણે

વરૂથિન્યુવાચ
મૌલેયાહં મહાભાગા નામ્ના ખ્યાતા વરૂથિની ।
વિચરામિ સદૈવાત્ર રમણીયે મહાચલે

સાહં ત્વદ્દર્શનાદ્વિપ્ર ! કામવક્તવ્યતાઙ્ગતા ।
પ્રશાધિ યન્મયા કાર્યં ત્વદધીનાસ્મિ સામ્પ્રતમ્

બ્રાહ્મણ ઉવાચ
યેનોપાયેન ગચ્છેયં નિજગેહં શુચિસ્મિતે ।
તન્મમાચક્ષ્વ કલ્યાણિ હાનિર્નો ઽખિલકર્મણામ્

નિત્યનૈમિત્તિકાનાન્તુ મહાહાનિર્દ્વિજન્મનઃ ।
ભવત્યતસ્ત્વં હે ભદ્રે ! મામુદ્ધર હિમાલયાત્

પ્રશસ્યતે ન પ્રવાસો બ્રાહ્મણાનાં કદાચમ ।
અપરાદ્ધં ન મે ભીરુ દેશદર્શનકૌતુકમ્

સતો ગૃહે દ્વિજાગ્ર્યસ્ય નિષ્પત્તિઃ સર્વકર્મણામ્ ।
નિત્યનૈમિત્તિકાનાઞ્ચ હાનિરેવં પ્રવાસિનઃ

સા ત્વં કિં બહુનોક્તેન તથા કુરુ યશસ્વિનિ ।
યથા નાસ્તં ગેત સૂર્યે પશ્યામિ નિજમાલયમ્

વરૂથિન્યુવાચ
મૈવં બ્રૂહિ મહાભાગ ! મા ભૂત્સ દિવસો મમ ।
માં પરિત્યજ્ય યત્ર ત્વં નિજગેહમુપૈષ્યસિ

અહો રમ્યતરઃ સ્વર્ગો ન યતો દ્વિજનન્દન ।
અતો વયં પરિત્યજ્ય તિષ્ઠામો ઽત્ર સુરાલયમ્

સ ત્વં સહ મયા કાન્ત ! કાન્તે ઽત્ર તુહિનાચલે ।
રમમાણો ન મર્ત્યાનાં બાન્ધવાનાં સ્મરિષ્યસિ

સ્ત્રજો વસ્ત્રાણ્યલઙ્કારાન્ ભોગભોજ્યાનુલેપનમ્ ।
દાસ્યામ્યત્ર તથાહન્તે સ્મરેણ વશગા હૃતા

વીણાવેણુસ્વનં ગીતં કિન્નરાણાં મનોરમમ્ ।
અઙ્ગાહ્લાદકરો વાયુરુષ્ણાન્નમુદકં શુચિ

મનોભિલષિતા શય્યા સુગન્ધમનુલેપનમ્ ।
ઇહાસતો મહાભાગ ગૃહે કિન્તે નિજે ઽધિકમ્

ઇહાસતો નૈવ જરા કદાચિત્તે ભવિષ્યતિ ।
ત્રિદશાનામિયં ભૂમિર્યૌવનોપચયપ્રદા

ઇત્યુક્ત્વા સાનુરાગા સા સહસા કમલેક્ષણા ।
આલિલિઙ્ગ પ્રસીદેતિ વદન્તી કલમુન્મનાઃ

બ્રાહ્મણ ઉવાચ
મા માં સ્પ્રાક્ષીર્વ્રજાન્યત્ર દુષ્ટે યઃ સદૃશસ્તવ ।
મયાન્યથા યાચિતા ત્વમન્યથૈવાપ્યુપૈષિ મામ્

સાયં પ્રાતર્હુતં હવ્યં લોકાન્ યચ્છતિ શાશ્વતાન્ ।
ત્રૈલોક્યમેતદખિલં મૂઢે ઇવ્યે પ્રતિષ્ઠિતમ્

વરૂથિન્યુવાચ
કિં તે નાહં પ્રિયા વિપ્ર ! રમણીયો ન કિં ગિરિઃ ।
ગન્ધર્વાન્ કિન્નરાદીંશ્ચ ત્યક્ત્વાભીષ્ટો હિ કસ્તવ

નિજમાલયમપ્યસ્માદ્ભવાન્ યાસ્યત્યસંશયમ્ ।
સ્વલ્પકાલં મયા સાર્ધં ભુઙ્ક્ષવ ભોગાન્ સુદુર્લભાન્

બ્રાહ્મણ ઉવાચ
અષ્ટાવાત્મગુણા યે હિ તેષામાદૌ દયા દ્વિજ ।
તાં કરોષિ કથં ન ત્વં મયિ સદ્ધર્મપાલક

ત્વદ્વિમુક્તા ન જીવામિ તથા પ્રીતિમતી ત્વયિ ।
નૈતદ્વદામ્યહં મિથ્યા પ્રસીદ કુલનન્દન

બ્રાહ્મણ ઉવાચ
યદિ પ્રીતિમતી સત્યં નોપચારાદ્બ્રવીષિ મામ્ ।
તદુપાયં સમાચક્ષ્વ યેન યામિ સ્વમાલયમ્

વરૂથિન્યુવાચ
નિજમાલયમપ્યસ્માદ્ભવાન્ યાસ્યત્યસંશયમ્ ।
સ્વલ્પકાલં મયા સાર્ધં ભુઙ્ક્ષ્વ ભોગાન્ સુદુર્લભાન્

બ્રાહ્મણ ઉવાચ
ન ભોગાર્થાય વિપ્રાણાં શસ્યતે હિ વરૂથિની ।
ઇહ ક્લેશાય વિપ્રાણાં ચેષ્ટા પ્રેત્યાફલપ્રદા

વરૂથિન્યુવાચ
સન્ત્રાણં મ્રિયમાણાયા મમ કૃત્વા પરત્ર તે ।
પુણ્યસ્યૈવ ફલં ભાવિ ભોગાશ્ચાન્યત્ર જન્મનિ

એવં ચ દ્વયમપ્યત્ર તવોપચયકારણમ્ ।
પ્રત્યાખ્યાનાદહં મૃત્યું ત્વઞ્ચ પાપમવાપ્સ્યસિ

બ્રાહ્મણ ઉવાચ
પરસ્ત્રિયં નાભિલષેદિત્યુચુર્ગુરવો મમ ।
તેન ત્વાં નાભિવાઞ્છામિ કામં વિલપ શુષ્ય વા

માર્કણ્ડેય ઉવાચ
ઇત્યુક્ત્વા સ મહાભાગઃ સ્પૃષ્ટ્વાપઃ પ્રયતઃ શુચિઃ ।
પ્રાહેદં પ્રણિપત્યાગ્નિં ગાર્હપત્યમુપાંશુના

ભગવન્ ! ગાર્હપત્યાગ્ને યોનિસ્ત્વં સર્વકર્મણામ્ ।
ત્વત્ત આહવનીયો ઽગ્નિર્દક્ષિણાગ્નિશ્ચ નાન્યતઃ

યુષ્મદાપ્યાયનાદ્ દેવા વૃષ્ટિશસ્યાદિહેતવઃ ।
ભવન્તિ શસ્યાદખિલં જગદ્ભવતિ નાન્યતઃ

એવં ત્વત્તો ભવત્યેતદ્યેન સત્યેન વૈ જગત્ ।
તથાહમદ્ય સ્વં ગેહં પશ્યેયં સતિ ભાસ્કરે

યથા વૈ વૈદિકં કર્મ સ્વકાલે નોજ્ઝિતં મયા ।
તેન સત્યેન પશ્યેયં ગૃહસ્થો ઽદ્ય દિવાકરમ્

યથા ચ ન પરદ્રવ્યે પરદારે ચ મે મતિઃ ।
કદાચિત્ સાભિલાષાભૂત્તથૈતત્ સિદ્ધિમેતુ મે