Markandeya Purana · Chapter 61

iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇeṭhakiṃpuruṣādivarṣavarṇanam ' nāma ṣaṣṭitamo 'dhyāyaḥ
ekaṣaṣṭitamo 'dhyāyaḥ- 61
krauṣṭukiruvāca
kathitaṃ bhavatā samyag yat pṛṣṭo 'si mahāmune /
bhūsamudrādisaṃsthānaṃ pramāṇāni tathā grahāḥ

teṣāñcaiva pramāṇañca nakṣatrāṇāñca saṃsthitiḥ /
bhūrādayastathā lokāḥ pātālānyakhilānyapi

svāyambhuvaṃ tathā khyātaṃ mune ! manvantaraṃ mama /
tadantarāṇyahaṃ śrotumicche manvantarāṇi vai /
manvantarādhipān devānṛṣīṃstattanayānnṛpān

mārkaṇḍeya uvāca
manvantaraṃ mayākhyātaṃ tava svāyambhuvaṃ ca yat /
svārociṣākhyamanyat tu śṛṇu tasmādanantaram

kaścid dvijātipravaraḥ pure 'bhūdaruṇāspade /
varuṇāyāstaṭe vipro rūpeṇātyaśvināvapi

mṛdusvabhāvaḥ sadvṛtto vedavedāṅgapāragaḥ /
sadātithipriyo rātrāvāgatānāṃ samāśrayaḥ

tasya buddhiriyaṃ tvāsīdahaṃ paśye vasundharām /
atiramyavanodyānāṃ nānānagaraśobhitām

athāgato/ñatithiḥ kaścit kadācittasya veśmani /
nānauṣadhiprabhāvajño mantravidyāviśāradaḥ

abhyarthitastu tenāsau śraddhāpūtena cetasā /
tasyācakhyau sa deśāṃśca ramyāṇi nagarāṇi ca

vanāni nadyaḥ śailāṃśca puṇyānyāyatanāni ca /
sa tato vismayāviṣṭaḥ prāha taṃ dvijasattamam

anekadeśadarśitvenātiśramasamanvitaḥ /
tvaṃ nātivṛddho vayasā nātivṛttaśca yauvanāt /
kathamalpena kālena pṛthivīmaṭasi dvija

brāhmaṇa uvāca
mantrauṣadhiprabhāveṇa viprāpratihatā gatiḥ /
yojanānāṃ sahasraṃ hi dinārdhena vrajāmyam

mārkaṇḍeya uvāca
tataḥ sa viprastaṃ bhūyaḥ pratyuvācedamādarāt /
śraddhadhāno vacastasya brāhmaṇasya vipaścitaḥ

mama prasādaṃ bhagavan ! kuru mantraprabhāvajam /
draṣṭumetāṃ mama mahīmatīvecchā pravartate

prādāt sa brāhmaṇaścāsmai pādalepamudāradhīḥ /
abhimantrayāmāsa diśaṃ tenākhyātāñca yatnataḥ

tenānuliptapādo 'tha sa dvijo dvijasattama /
himavantamagād draṣṭuṃ nānāprastravaṇānvitam

sahasraṃ yojanānāṃ hi dinārdhena vrajāmi yat /
āyāsyāmīti sañcintya tadardhenāpareṇa hi

samprāpto himavatpṛṣṭhaṃ nātiśrāntatanurdvija /
vicacāra tatastatra tuhinācalabhūtale

pādākrāntena tasyātha tuhinena vilīyatā /
prakṣālitaḥ pādalepaḥ paramauṣadhisambhaḥ

tato jaḍagatiḥ so 'tha itaścetaśca paryaṭan /
dadarśātimanojñāni sānūni himabhūbhṛtaḥ

siddhagandharvajuṣṭāni kinnarābhiratāni ca /
krīḍāvihāraramyāṇi devādīnāmitastataḥ

divyāpsarogaṇaśatairākīrṇānyavalokayan /
nātṛpyata dvijaśreṣṭhaḥ prodbhūtapulako mune

kvacit prastravaṇād bhraṣṭajalapātamanoramam /
pranṛtyacchikhikekābhiranyataśca nināditam

dātyūhakoyaṣṭikādyaiḥ kvaciccātimanoharaiḥ /
puṃskokilakalālāpaiḥ śrutihāribhiranvitam

praphullatarugandhena vāsitānilavījitam /
mudā yuktaḥ sa dadṛśe himavantaṃ mahāgirim

dṛṣṭvā caitaṃ dvijasuto himavantaṃ mahācalam /
śvo drakṣyāmīti saṃcintya matiñcakre gṛhaṃ prati

vibhraṣṭapādalepo 'tha cireṇa jaḍitakramaḥ /
cintayāmāsa kimidaṃ mayājñānādanuṣṭhitam

yadi pralepo naṣṭo me vilīno himavāriṇā /
śailo 'tidurgamaścāyaṃ dūrañcāhamihāgataḥ

prayāsyāmi kriyāhānimagniśuśrūṣaṇādikam /
kathamatra kariṣyāmi saṅkaṭaṃ mahadāgatam

idaṃ ramyamidaṃ ramyamityasmin varaparvate /
śaktadṛṣṭirahaṃ tṛptiṃ na yāsye 'bdaśatairapi

kinnarāṇāṃ kalālāpāḥ samantācchrotrahāriṇaḥ /
praphullatarugandhāṃśca ghrāṇamatyantamṛcchati

sukhasparśastathā vāyuḥ phalāni rasavanti ca /
haranti prasabhaṃ ceto manojñāni sarāṃsi ca

evaṃ gate tu paśyeyaṃ yadi kañcit taponidhim /
sa mamopadiśenmārgaṃ gamanāya gṛhaṃ prati

mārkaṇḍeya uvāca
sa evaṃ cintayan vipro babhrāma ca himācale /
bhraṣṭapādauṣadhibalo vaiklavaṃ paramaṃ gataḥ

taṃ dadarśa bhramantañca muniśreṣṭhaṃ varūthinī /
varāpsarā mahābhāgā mauleyā rūpaśālinī

tasmin dṛṣṭe tataḥ sābhūd dvijavarye varūthinī /
madanākṛṣṭahṛdayā sānurāgā hi tatkṣaṇāt

cintayāmāsa ko nveṣa ramaṇīyatamākṛtiḥ /
saphalaṃ me bhavejjanma yadi māṃ nāvamanyate

aho 'sya rūpamādhuryamaho 'sya lalitā gatiḥ /
aho gambhīratā dṛṣṭeḥ kuto 'sya sadṛśo bhuvi

dṛṣṭā devāstathā daityāḥ siddhagandharvapannagāḥ /
kathameko 'pi nāstyasya tulyarūpo mahātmanaḥ

yathāhamasminmayyeṣa sānurāgastathā yadi /
bhavedatra mayā kāryastatkṛtaḥ puṇyasañcayaḥ

yadyeṣa mayi sustrigdhāṃ dṛṣṭimadya nipātayet /
kṛtapuṇyā na matto 'nyā trailokye vanitā tataḥ

mārkaṇḍeya uvāca
evaṃ sañcintayantī sā divyayoṣit smarāturā /
ātmānaṃ darśayāmāsa kamanīyatarākṛtim

tāntu dṛṣṭvā dvijasutaścārurūpāṃ varūthinīm /
sopacāraṃ samāgamya vākyametaduvāca ha

kā tvaṃ kamalagarbhābhe kasya kiṃ vānutiṣṭhasi /
brāhmaṇo 'hamihāyāto nagarādaruṇāspadāt

pādalepo 'tra me dhvasto vilīno himavāriṇā /
yasyānubhāvādatrāhamāgato madirekṣaṇe

varūthinyuvāca
mauleyāhaṃ mahābhāgā nāmnā khyātā varūthinī /
vicarāmi sadaivātra ramaṇīye mahācale

sāhaṃ tvaddarśanādvipra ! kāmavaktavyatāṅgatā /
praśādhi yanmayā kāryaṃ tvadadhīnāsmi sāmpratam

brāhmaṇa uvāca
yenopāyena gaccheyaṃ nijagehaṃ śucismite /
tanmamācakṣva kalyāṇi hānirno 'khilakarmaṇām

nityanaimittikānāntu mahāhānirdvijanmanaḥ /
bhavatyatastvaṃ he bhadre ! māmuddhara himālayāt

praśasyate na pravāso brāhmaṇānāṃ kadācama /
aparāddhaṃ na me bhīru deśadarśanakautukam

sato gṛhe dvijāgryasya niṣpattiḥ sarvakarmaṇām /
nityanaimittikānāñca hānirevaṃ pravāsinaḥ

sā tvaṃ kiṃ bahunoktena tathā kuru yaśasvini /
yathā nāstaṃ geta sūrye paśyāmi nijamālayam

varūthinyuvāca
maivaṃ brūhi mahābhāga ! mā bhūtsa divaso mama /
māṃ parityajya yatra tvaṃ nijagehamupaiṣyasi

aho ramyataraḥ svargo na yato dvijanandana /
ato vayaṃ parityajya tiṣṭhāmo 'tra surālayam

sa tvaṃ saha mayā kānta ! kānte 'tra tuhinācale /
ramamāṇo na martyānāṃ bāndhavānāṃ smariṣyasi

strajo vastrāṇyalaṅkārān bhogabhojyānulepanam /
dāsyāmyatra tathāhante smareṇa vaśagā hṛtā

vīṇāveṇusvanaṃ gītaṃ kinnarāṇāṃ manoramam /
aṅgāhlādakaro vāyuruṣṇānnamudakaṃ śuci

manobhilaṣitā śayyā sugandhamanulepanam /
ihāsato mahābhāga gṛhe kinte nije 'dhikam

ihāsato naiva jarā kadācitte bhaviṣyati /
tridaśānāmiyaṃ bhūmiryauvanopacayapradā

ityuktvā sānurāgā sā sahasā kamalekṣaṇā /
āliliṅga prasīdeti vadantī kalamunmanāḥ

brāhmaṇa uvāca
mā māṃ sprākṣīrvrajānyatra duṣṭe yaḥ sadṛśastava /
mayānyathā yācitā tvamanyathaivāpyupaiṣi mām

sāyaṃ prātarhutaṃ havyaṃ lokān yacchati śāśvatān /
trailokyametadakhilaṃ mūḍhe ivye pratiṣṭhitam

varūthinyuvāca
kiṃ te nāhaṃ priyā vipra ! ramaṇīyo na kiṃ giriḥ /
gandharvān kinnarādīṃśca tyaktvābhīṣṭo hi kastava

nijamālayamapyasmādbhavān yāsyatyasaṃśayam /
svalpakālaṃ mayā sārdhaṃ bhuṅkṣava bhogān sudurlabhān

brāhmaṇa uvāca
aṣṭāvātmaguṇā ye hi teṣāmādau dayā dvija /
tāṃ karoṣi kathaṃ na tvaṃ mayi saddharmapālaka

tvadvimuktā na jīvāmi tathā prītimatī tvayi /
naitadvadāmyahaṃ mithyā prasīda kulanandana

brāhmaṇa uvāca
yadi prītimatī satyaṃ nopacārādbravīṣi mām /
tadupāyaṃ samācakṣva yena yāmi svamālayam

varūthinyuvāca
nijamālayamapyasmādbhavān yāsyatyasaṃśayam /
svalpakālaṃ mayā sārdhaṃ bhuṅkṣva bhogān sudurlabhān

brāhmaṇa uvāca
na bhogārthāya viprāṇāṃ śasyate hi varūthinī /
iha kleśāya viprāṇāṃ ceṣṭā pretyāphalapradā

varūthinyuvāca
santrāṇaṃ mriyamāṇāyā mama kṛtvā paratra te /
puṇyasyaiva phalaṃ bhāvi bhogāścānyatra janmani

evaṃ ca dvayamapyatra tavopacayakāraṇam /
pratyākhyānādahaṃ mṛtyuṃ tvañca pāpamavāpsyasi

brāhmaṇa uvāca
parastriyaṃ nābhilaṣedityucurguravo mama /
tena tvāṃ nābhivāñchāmi kāmaṃ vilapa śuṣya vā

mārkaṇḍeya uvāca
ityuktvā sa mahābhāgaḥ spṛṣṭvāpaḥ prayataḥ śuciḥ /
prāhedaṃ praṇipatyāgniṃ gārhapatyamupāṃśunā

bhagavan ! gārhapatyāgne yonistvaṃ sarvakarmaṇām /
tvatta āhavanīyo 'gnirdakṣiṇāgniśca nānyataḥ

yuṣmadāpyāyanād devā vṛṣṭiśasyādihetavaḥ /
bhavanti śasyādakhilaṃ jagadbhavati nānyataḥ

evaṃ tvatto bhavatyetadyena satyena vai jagat /
tathāhamadya svaṃ gehaṃ paśyeyaṃ sati bhāskare

yathā vai vaidikaṃ karma svakāle nojjhitaṃ mayā /
tena satyena paśyeyaṃ gṛhastho 'dya divākaram

yathā ca na paradravye paradāre ca me matiḥ /
kadācit sābhilāṣābhūttathaitat siddhimetu me