માર્કંડેય પુરાણ · અધ્યાય 56

ઇતિ શ્રીમાર્કણ્ડેયપુરાણે ભુવનકોશે પઞ્ચપઞ્ચાશો ઽધ્યાયઃ
ષટ્પઞ્ચાશો ઽધ્યાયઃ- 56
માર્કણ્ડેય ઉવાચ
ધરાધરાં જગદ્યોનેઃ પદં નારાયણસ્ય ચ ।
તતઃ પ્રવૃત્તા યા દેવી ગઙ્ગા ત્રિપથગામિની

સા પ્રવિશ્ય સુધાયોનિં સોમમાધારમમ્ભસામ્ ।
તતઃ સમ્બધ્યમાનાર્કરશ્મિસઙ્ગતિપાવની

પપાત મેરુપૃષ્ઠે ચ સા ચતુર્ધા તતો યયૌ ।
મેરુકૂટતટાન્તેભ્યો નિપતન્તી વવર્તિતા

વિકીર્યમાણસલિલા નિરાલમ્બા પપાત સા ।
મન્દરાદ્યેષુ પાદેષુ પ્રવિભક્તોદકા સમમ્

ચતુર્ષ્વપિ પપાતામ્બુવિભિન્નાઙ્ઘ્રિશિલોચ્ચયા ।
પૂર્વા સીતે ઽતિ વિખ્યાતા યયૌ ચૈત્રરથં વનમ્

તત્ પ્લાવયિત્વા ચ યયૌ વરુણોદં સરોવનમ્ ।
શીતાન્તઞ્ચ ગિરિં તસ્માત્તતશ્ચાન્યાન્ ગિરીન્ ક્રમાત્

ગત્વા ભુવં સમાસાદ્ય ભદ્રાશ્વાજ્જલધિં ગતા ।
તથૈવાલકનન્દાખ્યા દક્ષિણે ગન્ધમાદને

મેરુપાદવનં ગત્વા નન્દનં દેવનન્દનમ્ ।
માનસઞ્ચ મહાવેગાત્ પ્લાપયિત્વા સરોવરમ્

આસાદ્ય શૈલરાજાનં રમ્યં હિ શિખરન્તથા ।
તસ્માચ્ચ પર્વતાન્ સર્વાન્ દક્ષિણોપક્રમોદિતાન્

તાન્ પ્લાવયિત્વા સંપ્રાપ્તા હિમવન્તં મહાગિરિમ્ ।
દધાર તત્ર તાં શમ્ભુર્ન મુમોચ વૃષધ્વજઃ

ભઘીરથેનોપવાસૈઃ સ્તુત્યા ચારાધિતો વિભુઃ ।
તત્ર મુક્તા ચ શર્વેણ સપ્તધા દક્ષિણોદધિમ્

પ્રવિવેશ ત્રિધા પ્રાચ્યાં પ્લાવયન્તી મહાનદી ।
ભગીરથરથસ્યાનુ સ્ત્રોતસૈકેન દક્ષિણામ્

તથૈવ પશ્ચિમે પાદે વિપુલે સા મહાનદી ।
સુચક્ષુરિતિ વિખ્યાતા વૈભ્રાજં સાચલં યયૌ । 56.13।
શીતોદઞ્ચ સરસ્તસ્માત્ પ્લાવયન્તી મહાનદી ।
સુચક્ષુઃ પર્વતં પ્રાપ્તા તતશ્ચ ત્રિશિખં ગતા

તસ્માત્ ક્રમેણ ચાદ્રીણાં શિખરેષુ નિપત્ય સા ।
કેતુમાલં સમાસાદ્ય પ્રવિષ્ટા લવણોદધિમ્

સુપાર્શ્વન્તુ તથૈવાદ્રિં મેરુપાદં હિ સા ગતા ।
(ભદ્રસોમેતિ) તત્ર સોમેતિ વિખ્યાતા સા યયૌ સવિતુર્વનમ્

તત્પાવયન્તી સંપ્રાપ્તા મહાભદ્રં સરોવરમ્ ।
તતશ્ચ શઙ્ખકૂટં સા પ્રયાતા વૈ મહાનદી

તસ્માચ્ચ વૃષભાદીન્ સા ક્રમાત્ પ્રાપ્ય શિલોચ્ચયાન્ ।
મહાર્ણવમનુપ્રાપ્તા પ્લાવયિત્વોત્તરાન્ કુરૂન્

એવમેષા મયા ગઙ્ગાં કથિતા તે દ્વિજર્ષભ ।
જમ્બુદ્વીપનિવેશશ્ચ વર્ષાણિ ચ યથાતથમ્

વસન્તિ તેષુ સર્વેષુ પ્રજાઃ કિંપુરુષાદિષુ ।
સુખપ્રાયા નિરાતઙ્કા ન્યૂનતોત્કર્ષવર્જિતાઃ

નવસ્વપિ ચ વર્ષેષુ સપ્ત સપ્ત કુલાચલાઃ ।
એકૈકસ્મિંસ્તથા દેશે નદ્યશ્ચાદ્રિવિનિઃ સૃતાઃ

યાનિ કિંપુરુષાદ્યાનિ વર્ષાણ્યષ્ટૌ દ્વિજોત્તમ ।
તેષૂદ્ભિજ્જાનિ તોયાનિ મેઘવાર્યત્ર ભારતે

વાર્ક્ષો સ્વાભાવિકી દેશ્યા તોયોત્થા માનસી તથા ।
કર્મજા ચ નૃણાં સિદ્ધર્વર્ષેષ્વેતેષુ ચાષ્ટસુ

કામપ્રદેભ્યો વૃક્ષેભ્યો વાર્ક્ષો સિદ્ધિઃ સ્વભાવજા ।
સ્વાભાવિકી સમાખ્યાતા તૃપ્તિર્દેશ્યા ચ દૈશિકી

અપાં શૌક્ષ્મ્યાચ્ચ તોયોત્થા ધ્યાનોપેતા ચ માનસી ।
ઉપાસનાદિકાર્યાત્તુ ધર્મજા સાપ્યુદાહૃતા

ન ચૈતેષુ યુગાવસ્થા નાધ્યો વ્યાધયો ન ચ ।
પુણ્યાપુણ્યસમારમ્ભો નૈવ તેષુ દ્વિજોત્તમ