માર્કંડેય પુરાણ · અધ્યાય 44

ઇતિ શ્રીમાર્કણ્ડેયપુરાણે અરિષ્ટકથનં નામ ત્રિચત્વારિંશો ઽધ્યાયઃ
ચતુશ્ચત્વારિંશો ઽધ્યાયઃ
સુબાહુરુવાચ
યદર્થં નૃપશાર્દૂલ ! ત્વામહં શરણં ગતઃ ।
તન્મયા સકલં પ્રાપ્તં યાસ્યામિ ત્વં સુખી ભવ

કાખિરાજ ઉવાચ
કિં નિમિત્તં ભવાન્ પ્રાપ્તો નિષ્પન્નોર્ઽથશ્ચ કસ્તવ ।
સુબાહો ! તન્મમાચક્ષ્વ પરં કૌતૂહલં હિ મે

સમાક્રાન્તમલર્કેણ પિતૃપૈતામહં મહત્ ।
રાજ્યં દેહીતિ નિર્જિત્ય ત્વયાહમભિચોદિતઃ

તતો મયા સમાક્રમ્ય રાજ્યમસ્યાનુજસ્ય તે ।
એતત્તે બલમાનીતં તદ્ભુઙ્ક્ષ્વસ્વકુલોચિતમ્

સુબાહુરુવાચ
કાશિરાજ ! નિબોધ ત્વં યદર્થમયમુદ્યમઃ ।
કૃતો મયા ભવાંશ્ચૈવ કારિતો ઽત્યન્તમુદ્યમમ્

ભ્રાતા મમાયં ગ્રામ્યેષુ સક્તો ભોગેષુ તત્ત્વવિત્ ।
વિમૂઢૌ બોધવન્તૌ ચ ભ્રાતરાવગ્રજૌ મમ

તયોર્મમ ચ યન્માત્રા બાલ્યે સ્તન્યં યથા મુખે ।
તથાવબોધો વિન્યસ્તઃ કર્ણયોરવનીપતે

તયોર્મમ ચ વિજ્ઞેયાઃ પદાર્થા યે મતા નૃભિઃ ।
પ્રાકાશ્યં મનસો નીતાસ્તે માત્રા નાસ્ય પાર્થિવ

યથૈકમર્થે યાતાનામેકસ્મિન્નવસીદતિ ।
દુઃ ખં ભવતિ સાધૂનાં તતાસ્માકં મહીપતે

ગાર્હસ્થ્યમોહમાપન્ને સીદત્યસ્મિન્નરેશ્વર ।
સમ્બન્ધિન્યસ્ય દેહસ્ય બિભ્રતિ ભ્રાતૃકલ્પનામ્

તતો મયા વિનિશ્ચિત્ય દુઃ ખાદ્વૈરાગ્યભાવના ।
ભવિષ્યતીત્યસ્ય ભવાનિત્યુદ્યોગાય સંશ્રિતઃ

તદસ્ય દુઃ ખાદ્વૈરાગ્યં સંબોધાદવનીપતે ।
સમુદ્ભૂતં કૃતં કાર્યં ભદ્રં તે ઽસ્તુ વ્રજામ્યહમ્

ઉષ્ટ્વા મદાલસાગર્ભે પીત્વા સત્સાસ્તથા સ્તનમ્ ।
નાન્યનારીસુતૈર્યાતં વર્ત્મ યાત્વિતિ પાર્થિવ

વિચાર્ય તન્મયા સર્વં યુષ્મત્સંશ્રયપૂર્વકમ્ ।
કૃતં તચ્ચાપિ નિષ્પન્નં પ્રયાસ્યે સિદ્ધયે પુનઃ

ઉપેક્ષ્યતે સીદમાનઃ સ્વજનો બાન્ધવઃ સુહૃત્ ।
યૈર્નરેન્દ્ર ! ન તાન્ મન્યે સેન્દ્રિયા વિકલા હિ તે

સુહૃદિ સ્વજને બન્ધૌ સમર્થે યો ઽવસીદતિ ।
ધર્માર્થકામમોક્ષેભ્યો વાચ્યાસ્તે તત્ર ન ત્વસૌ

એતત્ ત્વત્સઙ્ગમાદ્ ભૂપ ! મયા કાર્યં મહત્ કૃતમ્ ।
સ્વસ્તિ તે ઽસ્તુ ગમિષ્યામિ જ્ઞાનભાગ્ભવ સત્તમ

કાશિરાજ ઉવાચ
ઉપકારસ્ત્વયા સાધોરલર્કસ્ય કૃતો મહાન્ ।
મમોપકારાય કથં ન કરોષિ સ્વમાનસમ્

ફલદાયી સતાં સદિભઃ સઙ્ગમો નાફલો યતઃ ।
તસ્માત્તવત્સંશ્રયાદ્યુક્તા મયા પ્રાપ્તા સમુન્નતિઃ

સુબાહુરુવાચ
ધર્માર્થકામમોક્ષાખ્યં પુરુષાર્થચતુષ્ટયમ્ ।
તત્ર ધર્માર્થકામાસ્તે સકલા હીયતે ઽપરઃ

તત્તે સંક્ષેપતો વક્ષ્યે તદિહૈકમનાઃ શૃણુ ।
શ્રુત્વા ચ સમ્યગાલોચ્ય યતેથાઃ શ્રેયસે નૃપ

મમેતિપ્રત્યયો ભૂપ ! ન કાર્યો ઽહમિતિ ત્વયા ।
સમ્યગાલોચ્ય ધર્મો હિ ધર્માભાવે નિરાશ્રયઃ

કસ્યાહમિતિ સંજ્ઞેયમિત્યાલોચ્ય ત્વયાત્મના ।
બાહ્યન્તર્ગતમાલોચ્યમાલોચ્યાપરરાત્રિષુ

અવ્યક્તાદિવિશેષન્તમવિકારમચેતનમ્ ।
વ્યક્તાવ્યક્તં ત્વયા જ્ઞેયં જ્ઞાતા કશ્ચાહમિત્યુત

એતસ્મિન્નેવ વિજ્ઞાને વિજ્ઞાતમખિલં ત્વયા ।
અનાત્મન્યાત્મવિજ્ઞાનમખે ખમિતિ મૂઢતા

સો ઽહં સર્વગતો ભૂપ ! લોકસંવ્યવહારતઃ ।
મયેદમુચ્યતે સર્વં ત્વયા પૃષ્ટો વ્રજામ્યહમ્

એવમુક્ત્વા યયૌ ધીમાન્ ! સુબાહુઃ કાશિભૂમિપમ્ ।
કાશિરાજો ઽપિ સંપૂજ્ય સો ઽલર્કં સ્વપુરં યયૌ

અલર્કો ઽપિ સુતં જ્યેષ્ઠમભિષિચ્ય નરાધિપમ્ ।
વનં જગામ સન્ત્યક્તસર્વસઙ્ગઃ સ્વસિદ્ધયે

તતઃ કાલેન મહાતા નિર્દ્વન્દ્વો નિષ્પરિગ્રહઃ ।
પ્રાપ્ય યોગર્ધિમતુલાં પરં નિર્વાણમાપ્તવાન્

પશ્યન્ જગદિદં સર્વં સદેવાસુરમાનુષમ્ ।
પાશૈર્ગુણમયૈર્બદ્ધં બધ્યમાનઞ્ચ નિત્યશઃ

પુત્રાદિભ્રાતૃપુત્રાદિ-સ્વપારક્યાદિભાવિતૈઃ ।
આકૃષ્યમાણં કરણૈર્દુઃખાર્તં ભિન્નદર્શનમ્

અજ્ઞાનપઙ્કગર્ભસ્થમનુદ્ધારં મહામતિઃ ।
આત્માનઞ્ચ સમુત્તીર્ણં ગાથામેતામગાયત

અહો કષ્ટં યદસ્માભૈઃ પૂર્વં રાજ્યમનુષ્ઠિતમ્ ।
ઇતિ પશ્ચાન્મયા જ્ઞાતં યોગાન્નાસ્તિ પરં સુખમ્

જડ ઉવાચ
તાતૈનં ત્વં સમાતિષ્ઠ મુક્તયે યોગમુત્તમમ્ ।
પ્રાપ્સ્યસે યેન તદ્ બ્રહ્મ યત્ર ગત્વા ન શોચસિ

તતો ઽહમપિ યાસ્યામિ કિં યજ્ઞૈઃ કિં જપેન મે ।
કૃતકૃત્યસ્ય કરણં બ્રહ્મભાવાય કલ્પતે

ત્વત્તો ઽનુજ્ઞામવાપ્યાહં નિર્દ્વન્દ્વો નિષ્પરિગ્રહઃ ।
પ્રયતિષ્યે તથા મુક્તૌ યથા યાસ્યામિ નિર્વૃતિમ્

પક્ષિણ ઊચુઃ
એવમુક્ત્વા સ પિતરં પ્રાપ્યાનુજ્ઞાં તતશ્ચ સઃ ।
બ્રહ્મન્ ! જગામ મેધાવી પરિત્યક્તપરિગ્રહઃ

સો ઽપિ તસ્ય પિતા તદ્વત્ ક્રમેણ સુમહામતિઃ ।
વાનપ્રસ્થં સમાસ્થાય ચતુર્થાશ્રમમભ્યગાત્

તત્રાત્મજં સમાસાદ્ય હિત્વા બન્ધં ગુણાદિકમ્ ।
પ્રાપ સિદ્ધિં પરાં પ્રાજ્ઞસ્તત્કાલોપાત્તસંમતિઃ

એતત્તે કથિતં બ્રહ્મન્ ! યત્પૃષ્ટા ભવતા વયમ્ ।
સુવિસ્તરં યથાવચ્ચ કિમન્યચ્છ્રોતુમિચ્છસિ