માર્કંડેય પુરાણ · અધ્યાય 39

ઇતિ શ્રીમાર્કણ્ડેયપુરાણે પિતાપુત્રસંવાદે પ્રશ્નાધ્યાયો નામાષ્ટત્રિંશો ઽધ્યાયઃ
éééåßઞ્।
યુઞ્જતશ્ચ સદા યોગં યાદૃગ્વિહિતમાસનમ્

પદ્મમર્ધાસનઞ્ચાપિ તથા સ્વસ્તિકમાસનમ્ ।
આસ્થાય યોગં યુઞ્જીત કૃત્વા ચ પ્રણવં હૃદિ

સમઃ સમાસનો ભૂત્વા સંહૃત્ય ચરણાવુભૌ ।
સંવૃતાસ્યસ્તથૈવોરૂ સમ્યગ્વિષ્ટભ્ય ચાગ્રતઃ

પાર્ષ્ણિભ્યાં લિઙ્ગવૃષણાવસ્પૃશન્ પ્રયતઃ સ્થિતઃ ।
કિઞ્ચિદુન્નામિતશિરા દન્તૈર્દન્તાન્ન સંસ્પૃશેત્

સમ્પશ્યન્ નાસિકાગ્રં સ્વં દિશશ્ચાનવલોકયન્ ।
રજસા તમસો વૃત્તિં સત્ત્વેન રજસસ્તથા

સઞ્છાદ્ય નિર્મલે સત્ત્વે સ્થિતો યુઞ્જીત યોગવિત્ ।
ઇન્દ્રિયાણીન્દ્રિયાર્થેભ્યઃ પ્રાણાદીન્મન એવ ચ

નિગૃહ્ય સમવાયેન પ્રત્યાહારમુપક્રમેત્ ।
યસ્તુ પ્રત્યાહરેત્કામાન સર્વાઙ્ગાનીવ કચ્છપઃ

સદાત્મરતિરેકસ્થઃ વશ્યત્યાત્માનમાત્મનિ ।
સ બાહ્યાભ્યન્તરં શૌચં નિષ્પાદ્યાકણ્ઠનાભિતઃ

પૂરયિત્વા બુધો દેહં પ્રત્યાહારમુપક્રમેત્ ।
પ્રાણાયામા દશ દ્વૌ ચ ધારણા સાભિધીયતે

દ્વે ધારણે સ્મૃતે યોગે યોગિભિસ્તત્ત્વદૃષ્ટિભિઃ ।
તથા વૈ યોગયુક્તસ્ય યોગિનો નિયતાત્મનઃ

સર્વે દોષાઃ પ્રણશ્યન્તિ સ્વસ્થશ્ચૈવોપજાયતે ।
વીક્ષતે ચ પરં બ્રહ્મ પ્રાકૃતાંશ્ચ ગુણાન્ પૃથક્

વ્યોમાદિપરમાણૂંશ્ચ તથાત્માનમકલ્મષમ્ ।
ઇત્થં યોગી યતાહારઃ પ્રાણાયામપરાયણઃ

જિતાં જિતાં શનૈર્ભૂમિમારોહેત યથા ગૃહમ્ ।
દોષાન્ વ્યાધીંસ્તથા મોહમાક્રાન્તા ભૂરનિર્જિતા

વિવર્ધયતિ નારોહેત્તસ્માદ્ ભૂમિમનિર્જિતામ્ ।
પ્રાણાનામુપસંરોધાત્ પ્રાણાયામ ઇતિ સ્મૃતઃ

ધારણેત્યુચ્યતે ચેયં ધાર્યતે યન્મનો યથા ।
શબ્દાદિભ્યઃ પ્રવૃત્તાનિ યદક્ષાણિ યતાત્મભિઃ

પ્રત્યાહ્રિયન્તે યોગેન પ્રત્યાહારસ્તતઃ સ્મૃતઃ ।
ઉપાયશ્ચાત્ર કથિતો યોગિભિઃ પરમર્ષિભિઃ

યેન વ્યાધ્યાદયો દોષા ન જાયન્તે હિ યોગિનઃ ।
યથા તોયાર્થિનસ્તોયં યન્ત્રનાલાદિભિઃ શનૈઃ

આપિબેયુસ્તથા વાયું પિબેદ્યોગી જિતશ્રમઃ ।
પ્રાઙ્નાભ્યાં હૃદયે ચાત્ર તૃતીયે ચ તથોરસિ

કણ્ઠે મુખે નાસિકાગ્રે નેત્રભ્રૂમધ્યમૂર્ધસુ ।
કિઞ્ચ તસ્માત્પરસ્મિંશ્ચ ધારણા પરમા સ્મૃતા

દશૈતા ધારણા પ્રાપ્ય પ્રાપ્રોત્યક્ષરસામ્યતામ્ ।
નાધ્માતઃ ક્ષુધિતઃ શ્રાન્તો ન ચ વ્યાકુલચેતનઃ

યુઞ્જીત યોગં રાજેન્દ્ર ! યોગી સિદ્ધ્યર્થમાદૃતઃ ।
નાતિશીતે ન ચોષ્ણે વૈ ન દ્વન્દ્વે નાનિલાત્મકે

કાલેષ્વેતેષુ યુઞ્જીત ન યોગં ધ્યાનતત્પરઃ ।
સશબ્દાગ્નિજાલભ્યાસે જીર્ણગોષ્ઠે ચતુષ્પથે

શુષ્કપર્ણચયે નદ્યાં શ્મશાને સસરીસૃપે ।
સભયે કૂપતીરે વા ચૈત્યવલ્મીકસઞ્ચયે

દેશેષ્વેતેષુ તત્ત્વજ્ઞો યોગાભ્યાસં વિવર્જયેત્ ।
સત્ત્વસ્યાનુપપત્તૌ ચ દેશકાલં વિવર્જયેત્

નાસતો દર્શનં યોગે તસ્માત્તત્પરિવર્જયેત્ ।
દેશાનેતાનનાદૃત્ય મૂઢત્વાદ્યો યુનક્તિ વૈ

વિઘ્રાય તસ્ય વૈ દોષા જાયન્તે તન્નિબોધ મે ।
બાધિર્યં જડતા લોપઃ સ્મૃતેર્મૂકત્વમન્ધતા

જ્વરશ્ચ જાયતે સદ્યસ્તત્તદજ્ઞાનયોગિનઃ ।
પ્રમાદાદ્યોગિનો દોષા યદ્યેતે સ્યુશ્ચિકિત્સિતમ્

તેષાં નાશાય કર્તવ્યં યોગિનાં તન્નિબોધ મે ।
સ્ત્રિગ્ધાં યવાગૂમત્યુષ્ણાં ભુક્ત્વા તત્રૈવ ધારયેત્

વાત-ગુલ્મપ્રશાન્ત્યર્થમુદાવર્તે તથોદરે ।
યવાગૂં વાપિ પવનં વાયુગ્રન્થિં પ્રતિક્ષિપેત્

તદ્વત્કમ્પે મહાશૈલં સ્થિરં મનસિ ધારયેત્ ।
વિઘાતે વચસો વાચં બાધિર્યે શ્રવણેન્દ્રિયમ્

યથૈવામ્રફલં ધ્યાયેત્ તૃષ્ણાર્તો રસનેન્દ્રિયે ।
યસ્મિન્ યસ્મિન્ રુજા દેહે તસ્મિંસ્તદુપકારિણીમ્

ધારયેદ્ધારણામુષ્ણે શીતાં શીતે ચ દાહિનીમ્ ।
કીલં શિરસિ સંસ્થાપ્ય કાષ્ઠં કાષ્ઠેન તાડયેત્

લુપ્તસ્મૃતેઃ સ્મૃતિઃ સદ્યો યોગિનસ્તેન જાયતે ।
દ્યાવાપૃથિવ્યૌ વાય્વગ્રી વ્યાપિનાવપિ ધારયેત્

અમાનુષાત્ સત્ત્વજાદ્વા બાધાસ્ત્વેતાશ્ચિકિત્સિતાઃ ।
અમાનુષં સત્ત્વમન્તર્યોગિનં પ્રવિશેદ્યદિ

વાય્વગ્રીધારણેનૈનં દેહસંસ્થં વિનિર્દહેત્ ।
એવં સર્વાત્મના રક્ષા કાર્યા યોગવિદા નૃપ !

ધર્માર્થકામમોક્ષાણાં શરીરં સાધનં યતઃ ।
પ્રવૃત્તિલક્ષણાખ્યાનાદ્યોગિનો વિસ્મયાત્તથા ।
વિજ્ઞાનં વિલયં યાતિ તસ્માદ્ ગોપ્યાઃ પ્રવૃત્તયઃ

આલોલ્યમારોગ્યમનિષ્ઠુરત્વં
ગન્ધઃ શુભો મૂત્રપુરીષમલ્પમ્ ।
કાન્તિઃ પ્રસાદઃ સ્વરસૌમ્યતા ચ
યોગપ્રવૃત્તેઃ પ્રથમં હિ ચિહ્નમ્

અનુરાગી જનો યાતિ પરોક્ષે ગુણકીર્તનમ્ ।
ન બભ્યતિ ચ સત્ત્વાનિ સિદ્ધેર્લક્ષણમુત્તમમ્

શીતોષ્ણાદિભિરત્યુગ્રૈર્યસ્ય બાધા ન વિદ્યતે ।
ન ભીતિમેતિ ચાન્યેભ્યસ્તસ્ય સિદ્ધિરુપસ્થિતા