માર્કંડેય પુરાણ · અધ્યાય 40

ઇતિ શ્રીમાર્કણ્ડેયપુરાણે જડોપાખ્યાને યોગાધ્યાયો નામૈકોનચત્વારિંશો ઽધ્યાયઃ
ચત્વારિંશો ઽધ્યાયઃ
દત્તાત્રેય ઉવાચ
ઉપસર્ગાઃ પ્રવર્તન્તે દૃષ્ટે હ્યાત્મનિ યોગિનઃ ।
યે તાંસ્તે સંપ્રવક્ષ્યામિ સમાસેન નિબોધ મે

કામ્યાઃ ક્રિયાસ્તથા કામાન્ માનુષાનભિવાઞ્છતિ ।
સ્ત્રિયો દાનફલં વિદ્યાં માયાં કુપ્યં ધનં દિવમ્

દેવત્વમમરેશત્વં રસાયનચયાઃ ક્રિયાઃ ।
મરુત્પ્રપતનં યજ્ઞં જલગ્ન્યાવેશનન્તથા

શ્રાદ્ધાનાં સર્વદાનાનાં ફલાનિ નિયમાંસ્તથા ।
તથોપવાસાત્ પૂર્તાચ્ચ દેવતાભ્યર્ચ્ચનાદપિ

તેભ્યસ્તેભ્યશ્ચ કર્મભ્ય ઉપસૃષ્ટો ઽભિવાઞ્છતિ ।
ચિત્તમિત્થં વર્તમાનં યત્નાદ્યોગી નિવર્તયેત્

બ્રહ્મસઙ્ગિમનઃ કુર્વન્નુપસર્ગાત્ પ્રમુચ્યતે ।
ઉપસર્ગૈર્જિતૈરેભિરુપસર્ગાસ્તતઃ પુનઃ

યોગિનઃ સંપ્રવર્તન્તે સાત્ત્વરાજસતામસાઃ ।
પ્રાતિભિઃ શ્રાવણો દૈવો ભ્રમાવત્તૌ તથાપરૌ

પઞ્ચૈતે યોગિનાં યોગવિઘ્રાય કટુકોદયાઃ ।
વેદાર્થાઃ કાવ્યશાસ્ત્રાર્થા વિદ્યાશિલ્પાન્યશેષતઃ

પ્રતિભાન્તિ યદસ્યેતિ પ્રાતિભઃ સ તુ યોગિનઃ ।
શબ્દાર્થાનાખિલાન્ વેત્તિ શબ્દં ગૃહ્ણાતિ ચૈવ યત્

યોજનાનાં સહસ્રેભ્યઃ શ્રાવણઃ સો ઽભિધીયતે ।
મમન્તાદ્વીક્ષતે ચાષ્ટૌ સ યદા દેવતોપમઃ

ઉપસર્ગન્તમપ્યાહુર્દૈવમુન્મત્તવદ્ બુધાઃ ।
ભ્રામ્યતે યન્નિરાલમ્બં મનો દોષેણ યોગિનઃ

સમસ્તાચારવિભ્રાંશાદ્ ભ્રમઃ સ પરિકીર્તિતઃ ।
આવર્ત ઇવ તોયસ્ય જ્ઞાનાવર્તો યદાકુલઃ

નાશયેચ્ચિત્તમાવર્ત ઉપસર્ગઃ સ ઉચ્યતે ।
એતૈર્નાશિતયોગાસ્તુ સકલા દેવયોનયઃ

ઉપસર્ગૈર્મહાઘોરૈરાવર્તન્તે પુનઃ પુનઃ ।
પ્રાવૃત્ય કમ્બલં શુક્લં યોગી તસ્માન્મનોમયમ્

ચિન્તયેત્ પરમં બ્રહ્મ કૃત્વા તત્પ્રવણં મનઃ ।
યોગયુક્તઃ સદા યોગી લઘ્વાહારો જિતેન્દ્રિયઃ

સૂક્ષ્માસ્તુ ધારણાઃ સપ્ત ભૂરાદ્યા મૂર્ઘ્નિ ધારયેત્ ।
ધરિત્રીં ધારયેદ્યોગી તત્ સૌક્ષ્મ્યં પ્રતિપદ્યતે

આત્માનં મન્યતે ચોર્વોં તદ્ગન્ધઞ્ચ જહાતિ સઃ ।
યથૈવાપ્સુ રસં સૂક્ષ્મં તદ્વદ્રૂપઞ્ચ તેજસિ

સ્પર્શં વાયો તથા તદ્વદ્વિભ્રતસ્તસ્ય ધારણામ્ ।
વ્યોમ્રઃ સૂક્ષ્માં પ્રવૃત્તિઞ્ચ શબ્દં તદ્વજ્જહાતિ સઃ

મનસા સર્વભૂતાનાં મનસ્યાવિશતે યદા ।
માનસીં ધારણાં બિભ્રન્મનઃ સૂક્ષ્મઞ્ચ જાયતે

તદ્વદ્ બુદ્ધિમશેષાણાં સત્ત્વાનામેત્ય યોગવિત્ ।
પરિત્યજતિ સમ્પ્રાપ્ય બુદ્ધિસૌક્ષ્મ્યમનુત્તમમ્

પરિત્યજતિ સૂક્ષ્માણિ સપ્ત ત્વેતાનિ યોગવિત્ ।
સમ્યગ્વિજ્ઞાય યો ઽલર્ક ! તસ્યાવૃત્તિર્ન વિદ્યતે

એતાસાં ધારણાનાન્તુ સપ્તાનાં સૌક્ષ્મ્યમાત્મવાન્ ।
દૃષ્ટ્વા દૃષ્ટ્વા તતઃ સિદ્ધિં ત્યક્ત્વા ત્યક્ત્વા પરાં વ્રજેત્

યસ્મિન્ યસ્મિંશ્ચ કુરુતે ભૂતે રાગં મહીપતે ।
તસ્મિંસ્તસ્મિન્ સમાસક્તિં સંપ્રાપ્ય સ વિનશ્યતિ

તસ્માદ્વિદિત્વા સૂક્ષ્માણિ સંસક્તાનિ પરસ્પરમ્ ।
પરિત્યજતિ યો દેહી સ પરં પ્રાપ્નુયાત્ પદમ્

એતાન્યેવ તુ સન્ધાય સપ્ત સૂક્ષ્માણિ પાર્થિવ ! ।
ભૂતાદીનાં વિરાગો ઽત્ર સદ્ભાવજ્ઞસ્ય મુક્તયે

ગન્ધાદિષુ સમાસક્તિં સમ્પ્રાપ્ય સ વિનશ્યતિ ।
પુનરાવર્તતે ભૂપ ! સ બ્રહ્માપરમાનુષમ્

સપ્તૈતા ધારણા યોગી સમતીત્ય યદિચ્છતિ ।
તસ્મિંસ્તસ્મિંલ્લયં સૂક્ષ્મે ભૂતે યાતિ નરેશ્વર !

દેવાનામસુરાણાં વા ગન્ધર્વોરગરક્ષસામ્ ।
દેહેષુ લયમાયાતિ સઙ્ગં નાપ્રોતિ ચ ક્વચિત્

અણિમા લઘિમા ચૈવ મહિમા પ્રાપ્તિરેવ ચ ।
પ્રાકામ્યં ચ તથેશિત્વં વશિત્વઞ્ચ તથાપરમ્

યત્રકામાવસાયિત્વં ગુણાનેતાંસ્તથૈશ્વરાન્ ।
પ્રાપ્નોત્યષ્ટૌ નરવ્યાઘ્ર ! પરં નિર્વાણસૂચકાન્

સૂક્ષ્માત્ સૂક્ષ્મતમો ઽણીયાન્ શીઘ્રત્વં લઘિમા ગુણઃ ।
મહિમાશેષપૂજ્યત્વાત્ પ્રાપ્તિર્નાપ્રાપ્યમસ્ય યત્

પ્રાકામ્યમસ્ય વ્યાપિત્વાદીશિત્વઞ્ચેશ્વરો યતઃ ।
વખિત્વાદ્વશિમા નામ યોગિનઃ સપ્તમો ગુણઃ

યત્રેચ્છાસ્થાનમપ્યુક્તં યત્રકામાવસાયિતા ।
ઐશ્વર્યકારણૈરેભિર્યોગિનઃ પ્રોક્તમષ્ટધા

મુક્તિસંસૂચકં ભૂપ ! પરં નિર્વાણમાત્મનઃ ।
તતો ન જાયતે નૈવ વર્ધતે ન વિનશ્યતિ

નાપિ ક્ષયમવાપ્રોતિ પરિણામં ન ગચ્છતિ ।
છેદં ક્લેદં તથા દાહં શોષં ભૂરાદિતો ન ચ

ભૂતવર્ગાદવાપ્નોતિ શબ્દાદ્યૈઃ હ્રિયતે ન ચ ।
ન ચાસ્ય સન્તિ શબ્દાદ્યાસ્તદ્ભોક્તા તૈર્ન યુજ્યતે

યથાહિ કનકં ખણ્ડમપદ્રવ્યવદગ્નિના ।
દગ્ધદોષં દ્વિતીયેન ખણ્ડેનૈક્યં વ્રજેન્નૃપ

ન વિશેષમવાપ્રોતિ તદ્વદ્યોગાગ્નિના યતિઃ ।
નિર્દગ્ધદોષસ્તેનૈક્યં પ્રયાતિ બ્રહ્મણા સહ

યથાગ્નિરગ્નૌ સંક્ષિપ્તઃ સમાનત્વમનુવ્રજેત્ ।
તદાખ્યસ્તન્મયો ભૂતો ન ગૃહ્યેત વિશેષતઃ

પરેણ બ્રહ્મણા તદ્વત્ પ્રાપ્યૈક્યં દગ્ધકિલ્વિષઃ ।
યોગી યાતિ પૃથગ્ભાવં ન કદાચિન્મહીપતે !

યથા જલં જલેનૈક્યં નિક્ષિપ્તમુપગચ્છતિ ।
તથાત્મા સામ્યમભ્યેતિ યોગિનઃ પરમાત્મનિ