માર્કંડેય પુરાણ · અધ્યાય 38

ઇતિ શ્રીમાર્કણ્ડેયપુરાણે પિતાપુત્રસંવાદે આત્મવિવેકો નામ સપ્તત્રિંશો ઽધ્યાયઃ
અષ્ટત્રિંશો ઽધ્યાયઃ
જડ ઉવાચ
દત્તાત્રેયં તતો વિપ્રં પ્રણિપત્ય સ પાર્થિવઃ ।
પ્રત્યુવાચ મહાત્માનં પ્રશ્રયાવનતો વચઃ

સમ્યક્ પ્રપશ્યતો બ્રહ્મન્ ! મમ દુઃ ખં ન કિઞ્ચન ।
અસમ્યગ્દર્શિના મગ્નાઃ સર્વદૈવાસુખાર્ણવે

યસ્મિન્ યસ્મિન્મમાસક્તા બુદ્ધિઃ પુંસઃ પ્રજાયતે ।
તતસ્તતઃ સમાદાય દુઃ ખાન્યેવ પ્રયચ્છતિ

માર્જારભક્ષિતે દુઃ ખં યાદૃશં ગૃહકુક્કુટે ।
ન તાદૃઙ્મમતાશૂન્યે કલવિઙ્કે ઽથ મૂષિકે

સો ઽહં ન દુઃ ખી ન સુખી યતો ઽહં પ્રકૃતેઃ પરઃ ।
યો ભૂતાભિભવો ભૂતૈઃ સુખદુઃ ખાત્મકો હિ સઃ

દત્તાત્રેય ઉવાચ
એવમેતન્નરવ્યાઘ્ર ! યથૈતદ્વ્યાહૃતં ત્વયા ।
મમેતિ મૂલં દુઃ કસ્ય ન મમેતિ ચ નિર્વૃતેઃ

મત્પ્રશ્નાદેવ તે જ્ઞાનમુત્પન્નમિદમુત્તમમ્ ।
મમેતિ પ્રત્યયો યેન ક્ષિપ્તઃ શાલ્મલિતૂલવત્

અહમિત્યઙ્કુરોત્પન્નો મમેતિ સ્કન્ધવાન્ મહાન્ ।
ગૃહક્ષેત્રોચ્ચશાખશ્ચ પુત્રદારાદિપલ્લવઃ

ધનધાન્યમહાપત્રો નૈકકાલપ્રવર્ધિતઃ ।
પુણ્યાપુણ્યાગ્રપુષ્પશ્ચ સુખદુઃ ખમહાફલઃ

તત્ર મુક્તિપથવ્યાપિ મૂઢસમ્પર્કસેચનઃ ।
વિધિત્સાભૃઙ્ગમાલાઢ્યો કૃત્યજ્ઞાનમહાતરુઃ

સંસારાધ્વપરિશ્રાન્તા યે તચ્છાયાં સમાશ્રિતાઃ ।
ભ્રાન્તિજ્ઞાનસુખાધીનાસ્તેષામાત્યન્તિકં કુતઃ

યૈસ્તુ સત્સઙ્ગપાષાણશિતેન મમતાતરુઃ ।
છિન્નો વિદ્યાકુઠારેણ તે ગતાસ્તેન વર્ત્મના

પ્રાપ્ય બ્રહ્મવનં શીતં નીરજસ્કમકણ્ટકમ્ ।
પ્રાપ્નુવન્તિ પરાં પ્રાજ્ઞા નિર્વૃતિં વૃત્તિવર્જિતાઃ

ભૂતેન્દ્રિયમયં સ્થૂલં ન ત્વં રાજન્ન ચાપ્યહમ્ ।
ન તન્માત્રમયાવાવાં નૈવાન્તઃ કરણાત્મકૌ

કં વા પશ્યામિ રાજેન્દ્ર ! પ્રધાનમિદમાવયોઃ ।
યતઃ પરો હિ ક્ષેત્રજ્ઞઃ સઙ્ઘાતો હિ ગુણાત્મકઃ

મશકોડુમ્બરેષીકામુઞ્જમત્સ્યામ્ભસાં યથા ।
એકત્વે ઽપિ પૃથગ્ભાવસ્તથા ક્ષેત્રાત્મનોર્નૃપ !

અલર્ક ઉવાચ
ભગવંસ્ત્વત્પ્રસાદેન મમાવિર્ભૂતમુત્તમમ્ ।
જ્ઞાનં પ્રધાનચિચ્છક્તિ-વિવેકકરમીદૃશમ્

કિન્ત્વત્ર વિષયાક્રાન્તે સ્થૈર્યવત્ત્વં ન ચેતસિ ।
ન ચાપિ વેદ્મિ મુચ્યેયં કથં પ્રકૃતિબન્ધનાત્

કથં ન ભૂયાં ભૂયશ્ચ કથં નિર્ગુણતામિયામ્ ।
કથઞ્ચ બ્રહ્મણૈકત્વં વ્રજેયં શાશ્વતેન વૈ

તન્મે યોગન્તથા બ્રહ્મન્ ! પ્રણતાયાભિયાચતે ।
સમ્યગ્ બ્રૂહિ મહાપ્રાજ્ઞ ! સત્સઙ્ગો હ્યુપકૃન્નૃણામ્