માર્કંડેય પુરાણ · અધ્યાય 2

ઇતિ શ્રીમાર્કણ્ડેયપુરાણે વપુશાપો નામ પ્રથમો ઽધ્યાયઃ
દ્વિતીયો ઽધ્યાયઃ
માર્કણ્ડેય ઉવાચ
અરિષ્ટનેમિપુત્રો ઽભૂદ્ ગરુડો નામ પક્ષિરાટ્ ।
ગરુડસ્યાભવત્ પુત્રઃ સમ્પાતિરિતિ વિશ્રુતઃ

તસ્યાપ્યાસીત્ સુતઃ શૂરઃ સુપાર્શ્વો વાયુવિક્રમઃ ।
સુપાર્શ્વતનયઃ કુન્તિઃ કુન્તિપુત્રઃ પ્રલોલુપઃ

તસ્યાપિ તનયાવાસ્તાં કઙ્કઃ કન્ધર એવ ચ

કઙ્કઃ કૈલાસશિખરે વિદ્યુદ્રૂપેતિ વિશ્રુતમ્ ।
દદર્શામ્બુજપત્રાક્ષં રાક્ષસં ધનદાનુગમ્

આપાનાસક્તમમલસ્ત્રગ્દામામ્બરધારિણમ્ ।
ભાર્યાસહાયમાસીનં શિલાપટ્ટે ઽમલે શુભે

તદ્દૃષ્ટમાત્રં કઙ્કેન રક્ષઃ ક્રોધસમન્વિતમ્ ।
પ્રોવાચ કસ્માદાયાતસ્ત્વમિતો હ્યણ્ડજાધમ

સ્ત્રીસન્નિકર્ષે તિષ્ઠન્તં કસ્માન્મામુપસર્પસિ ।
નૈષ ધર્મઃ સુબુદ્ધીનાં મિથોનિષ્પાદ્યવસ્તુષુ

કઙ્ક ઉવાચ
સાધારણો ઽયં શૈલેન્દ્રો યથા તવ તથા મમ ।
અન્યેષાં ચૈવ જન્તૂનાં મમતા ભવતો ઽત્ર કા

માર્કણ્ડેય ઉવાચ
બ્રુવાણમિત્થં ખડ્ગેન કઙ્કં ચિન્છેદ રાક્ષસઃ ।
ક્ષરત્ક્ષતજબીભત્સં વિસ્ફુરન્તમચેતનમ્

કઙ્કં વિનિહતં શ્રુત્વા કન્ધરઃ ક્રોધમૂર્ચ્છિતઃ ।
વિદ્યુદ્રૂપવધાયાશુ મનશ્ચક્રે ઽણ્ડજેશ્વરઃ

સ ગત્વા શૈલશિખરં કઙ્કો યત્ર હતઃ સ્થિતઃ ।
તસ્ય સંકલનં ચક્રે ભ્રાતુર્જ્યેષ્ઠસ્ય ખેચરઃ ।
કોપામર્ષવિવૃતાક્ષો નાગેન્દ્ર ઇવ નિઃ શ્વસન્

જગામાથ સ યત્રાસ્તે ભ્રાતૃહા તસ્ય રાક્ષસઃ ।
પક્ષવાતેન મહતા ચાલયન્ ભૂધરાન્ વરાન્

વેગાત્ પયોદજાલાનિ વિક્ષિપન્ ક્ષતજેક્ષણઃ ।
ક્ષણાત્ ક્ષયિતશત્રુઃ સ પક્ષાભ્યાં ક્રાન્તભૂધરઃ

પાનાસક્તમતિં તત્ર તં દદર્શ નિશાચરમ્ ।
આતામ્રવક્ત્રનયનં હેમપર્યઙ્કમાશ્રિતમ્

સ્ત્રગ્દામાપૂરિતશિખં હરિચન્દનભૂષિતમ્ ।
કેતકીગર્ભપત્રાભૈર્દન્તૈર્ઘોરતરાનનમ્

વામોરુમાશ્રિતાં ચાસ્ય દદર્શાયતલોચનામ્ ।
પત્નીં મદનિકાં નામ પુંસ્કોકિલકલસ્વનામ્

તતો રોષપરીતાત્મા કન્ધરઃ કન્દરસ્થિતમ્ ।
તમુવાચ સુદુષ્ટાત્મન્નેહિ યુધ્યસ્વ વૈ મયા

યસ્માજ્જેષ્ઠો મમ ભ્રાતા વિશ્રબ્ધો ઘાતતસ્ત્વયા ।
તસ્માત્ત્વાં મદસંસક્તં નયિષ્યે યમસાદનમ્

વિશ્વસ્તઘાતિનાં લોકા યે ચ સ્ત્રીબાલઘાતિનામ્ ।
યાસ્યસે નિરયાન્ સર્વાંસ્તાંસ્ત્વમદ્ય મયા હતઃ

માર્કણ્ડેય ઉવાચ
ઇત્યેવં પતગેન્દ્રેણ પ્રોક્તં સ્ત્રીસન્નિધૌ તદા ।
રક્ષઃ ક્રોધસમાવિષ્ટં પ્રત્યભાષત પક્ષિણમ્

યદિ તે નિહતો ભ્રાતા પૌરુષં તદ્ધિ દર્શિતમ્ ।
ત્વામપ્યદ્ય હનિષ્યે ઽહં ખડ્ગેનાનેન ખેચર

તિષ્ઠ ક્ષણં નાત્ર જીવન્ પતગાધમ યાસ્યસિ ।
ઇત્યુક્ત્વાઞ્જનપુઞ્જાભં વિમલં ખડ્ગમાદદે

તતઃ પતગરાજસ્ય યક્ષાધિપભટસ્ય ચ ।
બભૂવ યુદ્ધમતુલં યથા ગરુડ-શક્રયોઃ

તતઃ સ રાક્ષસઃ ક્રોધાત્ ખડ્ગમાવિધ્ય વેગવત્ ।
ચિક્ષેપ પતગેન્દ્રાય નિર્વાણાઙ્ગારવર્ચસમ્

પતગેન્દ્રશ્ચ તં ખડ્ગઙ્કિઞ્ચિદુત્પ્લુત્ય ભૂતલાત્ ।
વક્ત્રેણ જગ્રાહ તદા ગરુડઃ પન્નગં યથા

વક્ત્રપાદતલૈર્ભઙ્ક્ત્વા ચક્રે ક્ષોભમથાતુલમ્ ।
તસ્મિન્ ભગ્ને તતઃ ખડ્ગે બાહુયુદ્ધમવર્તત

તતઃ પતગરાજેન વક્ષસ્યાક્રમ્ય રાક્ષસઃ ।
હસ્ત-પાદ-કરૈરાશુ શિરસા ચ વિયોજિતઃ

તસ્મિન્ વિનિહતે સા સ્ત્રી ખગં શરણમભ્યગાત્ ।
કિઞ્ચિત્ સંજાતસંત્રાસા પ્રાહ ભાર્યા ભવામિ તે

તામાદાય ખગશ્રેષ્ઠઃ સ્વકં ગૃહમગાત્ પુનઃ ।
ગત્વા સ નિષ્કૃતિં ભ્રાતુર્વિદ્યુદ્રુપનિપાતનાત્

કન્ધરસ્ય ચ સા વેશ્મ પ્રાપ્યેચ્છારૂપધારિણી ।
મેનકાતનયા સુભ્રૂઃ સૌપર્ણં રૂપમાદદે

તસ્યાં સ જનયામાસ તાર્ક્ષોં નામ સુતાં તદા ।
મુનિશાપાગ્નિવિપ્લુષ્ટાં વપુમપ્સરસાં વરામ્ ।
તસ્યા નામ તદા ચક્રે તાર્ક્ષોમિતિ વિહઙ્ગમઃ

મન્દપાલસુતાશ્ચાસંશ્ચત્વારો ઽમિતબુદ્ધયઃ ।
જરિતારિપ્રભૃતયો દ્રોણાન્તા દ્વિજસત્તમાઃ

તેષાં જઘન્યો ધર્માત્મા વેદવેદાઙ્ગપારગઃ ।
ઉપયેમે સ તાં તાર્ક્ષોં કન્ધરાનુમતે શુભામ્

કસ્યચિત્ત્વથ કાલસ્ય તાર્ક્ષો ગર્ભમવાપ હ ।
સપ્તપક્ષાહિતે ગર્ભે કુરુક્ષેત્રં જગામ સા

કુરુ-પાણ્ડવયોર્યુદ્ધે વર્તમાને સુદારુણે ।
ભાવિત્વાચ્ચૈવ કાર્યસ્ય રણમધ્યે વિવેશ સા

તત્રાપશ્યત્ તદા યુદ્ધં ભગદત્તકિરીટિનોઃ ।
નિરન્તરં શરૈરાસીદાકાશં શલભૈરિવ

પાર્થકોદણ્ડનિર્મુક્તમાસન્નમતિવેગવત્ ।
તસ્યા ભલ્લમહિશ્યામં ત્વચં ચિચ્છેદ જાઠરીમ્

ભિન્ને કોષ્ઠે શસાઙ્કાભં ભૂમાવણ્ડચતુષ્ટયમ્ ।
આયુષઃ સાવશેષત્વાત્ તૂલરાશાવિવાપતત્

તત્પાતસમકાલં ચ સુપ્રતીકાદ્ગજોત્તમાત્ ।
પપાત મહતી ઘષ્ટા બાણસંછિન્નબન્ધના

સમં સમન્તાત્ પ્રાપ્તા તુ નિર્ભિન્નધરણીતલા ।
છાદયન્તી ખગાણ્ડાનિ સ્થિતાનિ પિશિતોપરિ

હતે ચ તસ્મિન્ નૃપતૌ ભગદત્તે નરેશ્વરે ।
બહૂન્યહાન્યભૂદ્યુદ્ધં કુરુપાણ્ડવસૈન્યયોઃ

વૃત્તે યુદ્ધે ધર્મપુત્રે ગતે શાન્તનવાન્તિકમ્ ।
ભીષ્મસ્ય ગદતો ઽશેષાન્ શ્રોતું ધર્માન્ મહાત્મનઃ

ઘષ્ટાગતાનિ તિષ્ઠન્તિ યત્રાણ્ડાનિ દ્વિજોત્તમ ।
આજગામ તમુદ્દેશં શમીકો નામ સંયમી

સ તત્ર શબ્દમશૃણોચ્ચિચીકુચીતિ વાશતામ્ ।
બાલ્યાદસ્ફુટવાક્યાનાં વિજ્ઞાને ઽપિ પરે સતિ

અથર્ષિઃ શિષ્યસહિતો ઘષ્ટામુત્પાટ્ય વિસ્મિતઃ ।
અમાતૃપિતૃપક્ષાણિ શિશુકાનિ દદર્શ હ

તાનિ તત્ર તથા ભૂમૌ શમીકો ભગવાન્ મુનિઃ ।
દૃષ્ટ્વા સ વિસ્મયાવિષ્ટઃ પ્રોવાચાનુગતાન્ દ્વિજાન્

સમ્યગુક્તં દ્વિજાગ્ય્રેણ શુક્રેણોશનસા સ્વયમ્ ।
પલાયનપરં દૃષ્ટ્વા દૈત્યસૈન્યં સુરાર્દિતમ્

ન ગન્તવ્યં નિવર્તધ્વં કસ્માદ્ વ્રજથ કાતરાઃ ।
ઉત્સૃજ્ય શૌર્યયશસી ક્વ ગતા ન મરિષ્યથ

નશ્યતો યુધ્યતો વાપિ તાવદ્ભવતિ જીવિતમ્ ।
યાવદ્ધાતાસૃજત્ પૂર્વં ન યાવન્મનસેપ્સિતમ્

એકે મ્રિયન્તે સ્વગૃહે પલાયન્તો ઽપરે જનાઃ ।
ભુઞ્જન્તો ઽન્નં તથૈવાપઃ પિબન્તો નિધનં ગતાઃ

વિલાસિનસ્તથૈવાન્યે કામયાના નિરામયાઃ ।
અવિક્ષતાઙ્ગાઃ શસ્ત્રૈશ્ચ પ્રેતરાજવશઙ્ગતાઃ

અન્યે તપસ્યભિરતા નીતાઃ પ્રેતનૃપાનુગૈઃ ।
યોગાભ્યાસે રતાશ્ચાન્યે નૈવ પ્રાપુરમૃત્યુતામ્

શમ્બરાય પુરા ક્ષિપ્તં વજ્રં કુલિશપાણિના ।
હૃદયે ઽભિહતસ્તેન તથાપિ ન મૃતો ઽસુરઃ

તેનૈવ ખલુ વજ્રેણ તેનૈનેન્દ્રેણ દાનવાઃ ।
પ્રાપ્તે કાલે હતા દૈત્યાસ્તત્ક્ષણાન્નિધનં ગતાઃ

વિદિત્વૈવં ન સન્ત્રાસઃ કર્તવ્યો વિનિવર્તતે ।
તતો નિવૃત્તાસ્તે દૈત્યાસ્ત્યક્ત્વા મરણજં ભયમ્

ઇતિ શુક્રવચઃ સત્યં કૃતમેભિઃ ખગોત્તમૈઃ ।
યે યુદ્ધે ઽપિ ન સમ્પ્રાપ્તાઃ પઞ્ચત્વમતિમાનુષે

ક્વાણાડાનાં પતનં વિપ્રાઃ ક્વ ઘણ્ટાપતનં સમમ્ ।
ક્વ ચ માંસ-વસા-રક્તૈર્ભૂમેરાસ્તરણક્રિયાઃ

કે ઽપ્યેતે સર્વથા વિપ્રા નૈતે સામાન્યપક્ષિણઃ ।
દૈવાનુકૂલતા લોકે મહાભાગ્યપ્રદર્શિની

એવમુક્ત્વા સ તાન્ વીક્ષ્ય પુનર્વચનમબ્રવીત્ ।
નિવર્તતાશ્રમં યાત ગૃહીત્વા પક્ષિબાલકાન્

માર્જારાખુભયં યત્ર નૈષામણ્ડજજન્મનામ્ ।
શ્યેનતો નકુલાદ્વાપિ સ્થાપ્યન્તાં તત્ર પક્ષિણઃ

દ્વિજાઃ કિં વાતિયત્નેન માર્યન્તે કર્મભિઃ સ્વકૈઃ ।
રક્ષ્યન્તે ચાખિલા જીવા યથૈતે પક્ષિબાલકાઃ

તથાપિ યત્નઃ કર્તવ્યો નરૈઃ સર્વેષુ કર્મસુ ।
કુર્વન્ પુરુષકારન્તુ વાચ્યતાં યાતિ નો સતામ્

ઇતિ મુનિવરચોદિતાસ્તતસ્તે
મુનિતનયાઃ પરિગૃહ્ય પક્ષિણસ્તાન્ ।
તરુવિટપસમાશ્રિતાલિસઙ્ઘં
યયુરથ તાપસરમ્યમાશ્રમં સ્વમ્

સ ચાપિ વન્યં મનસાભિકામિતં
પ્રગૃહ્ય મૂલં કુસુમં ફલં કુશાન્ ।
ચકાર ચક્રાયુધ-રુદ્ર-વેધસાં
સુરેન્દ્ર-વૈવસ્વતઃ જાતવેદસામ્

અપામ્પતેર્ગોષ્પતિવિત્તરક્ષિણોઃ
સમીરણસ્યાપિ તથા દ્વિજોત્તમાઃ ।
ધાતુર્વિધાતુસ્ત્વથ વૈશ્વદેવિકાઃ
શ્રુતિપ્રયુક્તા વિવધાસ્તુ સત્ક્રિયાઃ