માર્કંડેય પુરાણ · અધ્યાય 1

શ્રીમન્મહર્ષિવેદવ્યાસપ્રણીતં
શ્રીમાર્કણ્ડેયપુરાણમ્
પ્રથમો ઽધ્યાયઃ
આરમ્ભમઙ્ગલમ્
યદ્યોગિભિર્ભવભયાર્તિવિનાશયોગ્યમ્
આસાદ્ય વન્દિતમતીવ વિવક્તચિત્તૈઃ ।
તદ્વઃ પુનાતુ હરિપાદસરોજયુગ્મમ્
અવિર્ભવત્ક્રમવિલઙ્ઘિતભૂર્ભુવઃ સ્વઃ ॥ મર્ક્પ્_મન્ગ્.1 ॥
પાયાત્ સ વઃ સકલકલ્મષભેદદક્ષઃ
ક્ષીરોદકુક્ષિફણિભોગનિવિષ્ટમૂર્તિઃ ।
શ્વાસાવધૂતસલિલોત્કણિકાકરાલઃ
સિન્ધુઃ પ્રનૃત્યમિવ યસ્ય કરોતિ સઙ્ગાત્ ॥ મર્ક્પ્_મન્ગ્.2 ॥
નારાયણં સમસ્કૃત્ય નરં ચૈવ નરોત્તમમ્ ।
દેવીં સરસ્વતીં વ્યાસં તતો જયમુદીરયેત્ ॥ મર્ક્પ્_મન્ગ્.3 ॥
તપઃ સ્વાધ્યાયનિરતં માર્કણ્ડેયં મહામુનિમ્ ।
વ્યાસશિષ્યો મહાતેજા જૈમિનિઃ પર્યપૃચ્છત

ભગવન્ ભારતાખ્યાનં વ્યાસેનોક્તં મહાત્મના ।
પૂર્ણમસ્તમલૈઃ શુભ્રૈર્નાનાશાસ્ત્રસમુચ્ચયૈઃ

જાતિશુદ્ધિસમાયુક્તં સાધુશબ્દોપશોભિતમ્ ।
પૂર્વપક્ષોક્તિસિદ્ધાન્તપરિનિષ્ઠાસમન્વિતમ્

ત્રિદશાનાં યથા વિષ્ણુર્દ્વિપદાં બ્રાહ્મણો યથા ।
ભૂષણાનાઞ્ચ સર્વેષાં યથા ચૂડામણિર્વરઃ

યથાયુધાનાં કુલિશમિન્દ્રિયાણાં યથા મનઃ ।
તથેહ સર્વશાસ્ત્રણાં મહાભારતમુત્તમમ્

અત્રાર્થશ્ચૈવ ધર્મશ્ચ કામો મોક્ષશ્ચ વર્ણ્યતે ।
પરસ્પરાનુબન્ધાશ્ચ સાનુબન્ધાશ્ચ તે પૃથક્

ધર્મશાસ્ત્રમિદં શ્રેષ્ઠમર્થશાસ્ત્રમિદં પરમ્ ।
કામશાસ્ત્રમિદં ચાગ્ર્યં મોક્ષશાસ્ત્રં તથોત્તમમ્

ચતુરાશ્રમધર્માણામાચારસ્થિતિસાધનમ્ ।
પ્રોક્તમેતન્મહાભાગ વેદવ્યાસેન ધીમતા

તથા તાત કૃતં હ્યેતદ્ વ્યાસેનોદારકર્મણા ।
યથા વ્યાપ્તં મહાશાસ્ત્રં વિરોધૈર્નાભિભૂયતે

વ્યાસવાક્યજલૌઘેન કુતર્કતરુહારિણા ।
વેદશૈલાવતીર્ણેન નીરજસ્કા મહી કૃતા

કલશબ્દમહાહંસં માખ્યાનપરામ્બુજમ્ ।
કથાવિસ્તીર્ણસલિલં કાર્ષ્ણ વેદમહાહ્રદમ્

તદિદં ભારતાખ્યાનં બહ્વિર્થં શ્રુતિવિસ્તરમ્ ।
તત્ત્વતો જ્ઞાતુકામો ઽહં ભગવંસ્ત્વામુપસ્થિતઃ

કસ્માન્માનુષતાં પ્રાપ્તો નિર્ગુણો ઽપિ જનાર્દનઃ ।
વાસુદેવો જગત્સૂતિ-સ્થિતિ-સંયમકારણમ્

કસ્માચ્ચ પાણ્ડુપુત્ત્રાણામેકા સા દ્રુપદાત્મજા ।
પઞ્ચાનાં મહીષી કૃષ્ણા હ્યત્ર નઃ સંશયો મહાન્

ભેષજં બ્રહ્મહત્યાયા બલદેવો મહાબલઃ ।
તીર્થયાત્રાપ્રસઙ્ગેન કસ્માચ્ચક્રે હલાયુધઃ

કથઞ્ચ દ્રૌપદેયાસ્તે ઽકૃતદારા મહારથાઃ ।
પાણ્ડુનાથા મહાત્માનો વધમાપુરનાથવત્

એતત્સર્વં વિસ્તરશો મમાખ્યાતુમિહાર્હસિ ।
ભવન્તો મૂઢબુદ્ધીનામવબોધકરાઃ સદા

ઇતિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા માર્કણ્ડેયો માહમુનિઃ ।
દશાષ્ટદોષરહિતો વક્તું સમુપચક્રમે

માર્કણ્ડેય ઉવાચ
ક્રિયાકાલો ઽયમસ્માકં સમપ્રાપ્તો મુનિસત્તમ ।
વિસ્તરે ચાપિ વક્તવ્યે નૈષ કાલઃ પ્રશસ્યતે

યે તુ વક્ષ્યન્તિ વક્ષ્યે ઽદ્ય તાનહં જૈમિને તવ ।
તથા ચ નષ્ટસન્દેહં ત્વાં કરિષ્યન્તિ પક્ષિણઃ

પિઙ્ગાક્ષશ્ચ વિબોધશ્ચ સુપુત્ત્રઃ સુમુખસ્તથા ।
દ્રોણપુત્રાઃ ખગશ્રેષ્ઠાસ્તત્ત્વજ્ઞાઃ શાસ્ત્રચિન્તકાઃ

વેદશાસ્ત્રાર્થવિજ્ઞાને યેષામવ્યાહતા મતિઃ ।
વિન્ધ્યકન્દરમધ્યસ્થાસ્તાનુપાસ્ય ચ પૃચ્છ ચ

એવમુક્તસ્તદા તેન માર્કણ્ડેયેન ધીમતા ।
પ્રત્યુવાચર્ષિશાર્દૂલો વિસ્મયોત્ફુલ્લલોચનઃ

જૈમિનિરુવાચ
અત્યદ્ભુતમિદં બ્રહ્મન્ ખગવાગિવ માનુષી ।
યત્ પક્ષિણસ્તે વિજ્ઞાનમાપુરત્યન્તદુર્લભમ્

તિર્યગ્યોન્યાં યદિ ભવસ્તેષાં જ્ઞાનં કુતો ઽભવત્ ।
કથઞ્ચ દ્રોણતનયાઃ પ્રોચ્યન્તે તે પતત્રિણઃ

કશ્ચ દ્રોણઃ પ્રવિખ્યાતો યસ્ય પુત્રચતુષ્ટયમ્ ।
જાતં ગુણવતાં તેષાં ધર્મજ્ઞાનં મહાત્મનામ્

માર્કણ્ડેય ઉવાચ
શૃણુષ્વાવહિતો ભૂત્વા યદ્વૃત્તં નન્દને પુરા ।
શક્રસ્યાપ્યસરસાં ચૈવ નારદસ્ય ચ સઙ્ગમે

નારદો નન્દને ઽપશ્યત્ પુંશ્ચલીગણમધ્યગમ્ ।
શક્રં સુરાધિરાજાનં તન્મુખાસક્તલોચનમ્

સ તેનર્ષિવરિષ્ઠેન દૃષ્ટમાત્રઃ શચીપતિઃ ।
સમુત્તસ્થૌ સ્વકં ચાસ્મૈ દદાવાસનમાદરાત્

તં દૃષ્ટ્વા બલવૃત્રઘ્નમુત્થિતં ત્રિદશાઙ્ગનાઃ ।
પ્રણેમુસ્તાશ્ચ દેવર્ષિ વિનયાવનતાઃ સ્થિતાઃ

તાભિરભ્યર્ચિતઃ સો ઽથ ઉપવિષ્ટે શતક્રતૌ ।
યથાર્હં કૃતસમ્ભાષઃ કથાશ્ચક્રે મનોરમાઃ

શક્ર ઉવાચ
તતઃ કથાન્તરે શક્રસ્તમુવાચ મહામુનિમ્ ।
દેહ્યાજ્ઞાં નૃત્યતામાસાં તવ યાભિમતેતિ વૈ

રમ્ભા વા કર્કશા વાથ ઉર્વશ્યથ તિલોત્તમા ।
ઘૃતાચી મેનકા વાપિ યત્ર વા ભવતો રુચિઃ

એતચ્છ્રુત્વા દ્વિજશ્રેષ્ઠો વચો શક્રસ્ય નારદઃ ।
વિચિન્ત્યાપ્સરસઃ પ્રાહ વિનયાવનતાઃ સ્થિતાઃ

યુષ્માકમિહ સર્વાસાં રૂપૌદાર્યગુણાધિકમ્ ।
આત્માનં મન્યતે યા તુ સા નૃત્યતુ મમાગ્રતઃ

ગુણરૂપવિહીનાયાઃ સિદ્ધિર્નાટ્યસ્ય નાસ્તિ વૈ ।
ચાર્વધિષ્ઠાનવન્નૃત્યં નૃત્યમન્યદ્વિડમ્બનમ્

તદ્વાક્યસમકાલં ચ એકૈકાસ્તા નતાસ્તતઃ ।
અહં ગુણાધિકા ન ત્વં ન ત્વં ચાન્યાબ્રવીદિદમ્

માર્કણ્ડેય ઉવાચ
તાસાં સંભ્રમમાલોક્ય ભગવાન્ પાકશાસનઃ ।
પૃચ્છ્યતાં મુનિરિત્યાહ વક્તા યાં વો ગુણાધિકામ્

શક્રચ્છન્દાનુયાતાભિઃ પૃષ્ટસ્તાભિઃ સનારદઃ ।
પ્રોવાચ યત્ તદા વાક્યં જૈમિને તન્નિબોધ મે

તપસ્યન્તં નગેન્દ્રસ્થં યા વઃ ક્ષોભયતે બલાત્ ।
દુર્વાસસં મુનિશ્રેષ્ઠં તાં વો મન્યે ગુણાધિકામ્

માર્કણ્ડેય ઉવાચ
તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા સર્વા વેપતકન્ધરાઃ ।
અશક્યમેતદસ્માકમિતિ તાશ્ચક્રિરે કથાઃ

તત્રાપ્સરા વપુર્નામ મુનિક્ષોભણગર્વિતા ।
પ્રત્યુવાચાદ્ય યાસ્યામિ યત્રાસૌ સંસ્થિતો મુનિઃ

અદ્ય તં દેહયન્તારં પ્રયુક્તેન્દ્રિયવાજિનમ્ ।
સ્મરશસ્ત્રગલદ્રશ્મિં કરિષ્યામિ કુસારથિમ્

બ્રહ્મા જનાર્દનો વાપિ યદિ વા નીલલોહિતઃ ।
તમપ્યદ્ય કરિષ્યામિ કામબાણક્ષતાન્તરમ્

ઇત્યુક્ત્વા પ્રજગામાથ પ્રાલેયાદ્રિં વપુસ્તદા ।
મુનેસ્તપઃ પ્રભાવેણ પ્રશાન્તશ્વાપદાશ્રમમ્

સ પુંસ્કોકિલમાધુર્યા યત્રાસ્તે સ મહામુનિઃ ।
ક્રોશમાત્રં સ્થિતા તસ્માદગાયત વરાપ્સરાઃ

તદ્ગીતધ્વનિમાકર્ણ્ય મુનિર્વિસ્મિતમાનસઃ ।
જગામ તત્ર યત્રાસ્તે સા બાલા રુચિરાનના

તાં દૃષ્ટ્વા ચારુસર્વાઙ્ગીં મુનિઃ સંસ્તભ્ય માનસમ્ ।
ક્ષોભણાયાગતાં જ્ઞાત્વા કોપામર્ષસન્વિતઃ

ઉવાચેદં તતો વાક્યં મહર્ષિસ્તાં મહાતપાઃ

યસ્માદ્દુઃ ખાર્જિતસ્યેહ તપસો વિધ્નકારણાત્ ।
આગતાસિ મદોન્મત્તે મમ દુઃ ખાય ખેચરિ

તસ્માત્ સુપર્ણગોત્રે ત્વં મત્ક્રોધકલુષીકૃતા ।
જન્મ પ્રાપ્સ્યસિ દુષ્પ્રજ્ઞે યાવદ્વર્ષાણિ ષોડશ

નિજરૂપં પરિત્યજ્ય પક્ષિણીરૂપધારિણી ।
ચત્વારસ્તે ચ તનયા જનિષ્યન્તે ઽધમાપ્સરાઃ

અપ્રાપ્ય તેષુ ચ પ્રીતિં શસ્ત્રપૂતા પુનર્દિવિ ।
વાસમાપ્સ્યસિ વક્તવ્યં નોત્તરં તે કથઞ્ચન

ઇતિ વચનમસહ્યં કોપસંરક્તદૃષ્ટિશ્
ચલકલબલયાં તાં માનિનીં શ્રાવયિત્વા ।
તરલતરતરઙ્ગાં ગાં પરિત્યજ્ય વિપ્રઃ
પ્રથિતગુણગણૌઘાં સંપ્રયાતાઃ ખગઙ્ગામ્