માર્કંડેય પુરાણ · અધ્યાય 18

ઇતિ શ્રીમાર્કણ્ડેપુરાણે પિતાપુત્રસંવાદે દત્તાત્રેયોત્પત્તિર્નામ સપ્તદશો ઽધ્યાયઃ
અષ્ટાદશો ઽધ્યાયઃ
પુત્ર ઉવાચ
કસ્યચિત્ત્વથ કાલસ્ય કૃતવીર્યાત્મજોર્ઽજુનઃ ।
કૃતવીર્યે દિવં યાતે મન્ત્રિભિઃ સપુરોહિતૈઃ

પૌરૈશ્ચાત્માભિષેકાર્થં સમાહૂતો ઽબ્રવીદિદમ્ ।
નાહં રાજ્યં કરિષ્યામિ મન્ત્રિણો નરકોત્તરમ્

યદર્થં ગૃહ્યતે શુલ્કં તદનિષ્પાદયન્ વૃથા ।
પણ્યાનાં દ્વાદશં ભાગં ભૂપાલાય વણિગ્જનઃ

દત્ત્વાર્થરક્ષિભિર્માર્ગે રક્ષિતો યાતિ દસ્યુતઃ ।
ગોપાશ્ચ ઘૃતતક્રાદેઃ ષડ્ભાગઞ્ચ કૃષીબલાઃ

દત્ત્વાન્યદ્ભૂભુજે દદ્યુર્યદિ ભાગં તતો ઽધિકમ્ ।
પણ્યાદીનામશેષાણાં વણિજો ગૃહ્ણતસ્તતઃ

ઇષ્ટાપૂર્તવિનાશાય તદ્રાજ્ઞશ્ચૌરધર્મિણઃ ।
યદ્યન્યૈઃ પાલ્યતે લોકસ્તદ્વૃત્તયન્તરસંશ્રિતૈઃ

ગૃહ્ણતો બલિષડ્ભાગં નૃપતેર્નરકો ધ્રુવમ્ ।
નિરૂપિતમિદં રાજ્ઞઃ પૂર્વૈ રક્ષણવેતનમ્

અરક્ષંશ્ચૌરતશ્ચૌર્યં તદેનો નૃપતેર્ભવેત્ ।
તસ્માદ્યદિ તપસ્તપ્ત્વા પ્રાપ્તો યોગિત્વમીપ્સિતમ્

ભુવઃ પાલનસામર્થ્ય-યુક્ત એકો મહીપતિઃ ।
પૃથિવ્યાં શસ્ત્રધૃઙ્માન્યસ્ત્વહમેવર્ધિસંયુતઃ ।
તતો ભવિષ્યે નાત્માનં કરિષ્યે પાપભાગિનમ્

પુત્ર ઉવાચ
તસ્ય તન્નિશ્ચયં જ્ઞાત્વા મન્ત્રિમધ્યસ્થિતો ઽબ્રવીત્ ।
ગર્ગો નામ મહાબુદ્ધિર્મુનિશ્રેષ્ઠો વયો ઽતિગઃ

યદ્યેવં કર્તુકામસ્ત્વં રાજ્યં સમ્યક્ પ્રશાસિતુમ્ ।
તતો શૃણુષ્વ મે વાક્યં કુરુષ્વ ચ નૃપાત્મજ

દત્તાત્રેયં મહાભાગં સહ્યદ્રોણીકૃતાશ્રયમ્ ।
તમારાધય ભૂપાલ ! પાતિ યો ભુવનત્રયમ્

યોગયુક્તં મહાભાગં સર્વત્ર સમદર્શિનમ્ ।
વિષ્ણોરંશં જગદ્ધાતુરવતીર્ણં મહીતલે

યમારાધ્ય સહસ્રાક્ષઃ પ્રાપ્તવાન્ પદમાત્મનઃ ।
હૃતં દુરાત્મભિર્દૈત્યૈર્જઘાન ચ દિતેઃ સુતાન્

અર્જુન ઉવાચ
કથમારાધિતો દેવૈર્દત્તાત્રેયઃ પ્રતાપવાન્ ।
કથઞ્ચાપહૃતં દૈત્યૈરિન્દ્રત્વં પ્રાપ વાસવઃ

ગર્ગ ઉવાચ
દેવાનાં દાનવાનાઞ્ચ યુદ્ધમાસીત્ સુદારુણમ્ ।
દૈત્યાનામીશ્વરો જમ્ભો દેવાનાઞ્ચ શચીપતિઃ

તેષાઞ્ચ યુધ્યમાનાનાં દિવ્યઃ સંવત્સરો ગતઃ ।
તતો દેવાઃ પરાભૂતા દૈત્યા વિજયિનો ઽભવન્

વિપ્રચિત્તિમુખૈર્દેવા દાનવૈસ્તે પરાજિતાઃ ।
પલાયનકૃતોત્સાહા નિરુત્સાહા દ્વિષજ્જયે

બૃહસ્પતિમુપાગમ્ય દૈત્યસૈન્યવધેપ્સવઃ ।
અમન્ત્રયન્ત સહિતા બાલખિલ્યૈસ્તથર્ષિભિઃ

બૃહસ્પતિરુવાચ
દત્તાત્રેયં મહાત્માનમત્રેઃ પુત્રં તપોધનમ્ ।
વિકૃતાચરણં ભક્ત્યા સન્તોષયિતુમર્હથ

સ વો દૈત્યવિનાશાય વરદો દાસ્યતે વરમ્ ।
તતો હનિષ્યથ સુરા સહિતા દૈત્યદાનવાન્

ગર્ગ ઉવાચ
ઇત્યુક્તાસ્તે તદા જગ્મુર્દત્તાત્રેયાશ્રમં સુરાઃ ।
દદૃશુશ્ચ મહાત્માનં તં તે લક્ષ્મ્યા સમન્વિતમ્

ઉદ્ગીયમાનં ગન્ધર્વૈઃ સુરાપાનરતં મુનિમ્ ।
તે તસ્ય ગત્વા પ્રણતિમવદન્ સાધ્યસાધનમ્

ચક્રુઃ સ્તવઞ્ચોપજહ્રુર્ભક્ષ્યભોજ્યસ્ત્રગાદિકમ્ ।
તિષ્ઠન્તમનુતિષ્ઠન્તિ યાન્તં યાન્તિ દિવૌકસઃ

આરાધયામાસુરધઃ સ્થિતાસ્તિષ્ઠન્તમાસને ।
સ પ્રાહ પ્રણતાન્ દેવાન્ દત્તાત્રેયઃ કિમિષ્યતે ।
મત્તો ભવદ્ભિર્યેનેયં શુશ્રૂષા ક્રિયતે મમ

દેવા ઊચુઃ
દાનવૈર્મુનિશાર્દૂલ ! જમ્ભાદ્યૈર્ભૂર્ભુવાદિકમ્ ।
હૃતં તૈલોક્યમાક્રમ્ય ક્રતુભાગાશ્ચ કૃત્સ્નશઃ

તદ્વધે કુરુ બુદ્ધિં ત્વં પરિત્રાણાય નો ઽનઘ ।
ત્વત્પ્રસાદાદભીપ્સામઃ પુનઃ પ્રાપ્તં ત્રિવિષ્ટપમ્

દત્તાત્રેય ઉવાચ
મદ્યાસક્તો ઽહમુચ્છિષ્ટો ન ચૈવાહં જિતેન્દ્રિયઃ ।
કથમિચ્છથ મત્તો ઽપિ દેવાઃ શત્રુપરાભવમ્

દેવા ઊચુઃ
અનઘસ્ત્વં જગન્નાથ ન લેપસ્તવ વિદ્યતે ।
વિદ્યાક્ષાલનશુદ્ધાન્તર્નિવિષ્ટજ્ઞાનદીધિતે !

દત્તાત્રેય ઉવાચ
સત્યમેતત્ સુરા વિદ્યા મમાસ્તિ સમદર્શિનઃ ।
અસ્યાસ્તુ યોષિતઃ સઙ્ગાદહમુચ્છિષ્ટતાં ગતઃ

સ્ત્રીસમ્ભોગો હિ દોષાય સાતત્યેનોપસેવિતઃ ।
એવમુક્તાસ્તતો દેવાઃ પુનર્વચનમબ્રુવન્

દેવા ઊચુઃ
અનઘેયં દ્વિજશ્રેષ્ઠ જગન્માતા ન દુષ્યતે ।
યથાંશુમાલા સૂર્યસ્ય દ્વિજ-ચાણ્ડાલસઙ્ગિની

ગર્ગ ઉવાચ
એવમુક્તસ્તતો દેવૈર્દત્તાત્રેયો ઽબ્રવીદિદમ્ ।
પ્રહસ્ય ત્રિદશાન્ સર્વાન્ યદ્યેતદ્ભવતાં મતમ્

તદાહૂયાસુરાન્ સર્વાન્ યુદ્ધાય સુરસત્તમાઃ ।
ઇહાનયત મદ્દૃષ્ટિગોચરં મા વિલમ્બતઃ

મદ્દૃષ્ટિપાતહુતભુક્-પ્રક્ષીણબલતેજસઃ ।
યેન નાશમશેષાસ્તે પ્રયાન્તિ મમ દર્શનાત્

ગર્ગ ઉવાચ
તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા દેવૈર્દૈત્યા મહાબલાઃ ।
આહવાય સમાહૂતા જગ્મુર્દેવગણાન્ રુષા

તે હન્યમાના દૈતેયૈર્દેવા શીઘ્રં ભયાતુરાઃ ।
દત્તાત્રેયાશ્રમં જગ્મુઃ સમેતાઃ શરણાર્થિનઃ

તમેવ વિવિશુર્દૈત્યાઃ કાલયન્તો દિવૌકસઃ ।
દદૃશુશ્ચ મહાત્માનં દત્તાત્રેયં મહાબલમ્

વામપાર્શ્વસ્થિતામિષ્ટામશેષજગતાં શુભામ્ ।
ભાર્યાઞ્ચાસ્ય સુચાર્વઙ્ગીં લક્ષ્મીમિન્દુનિભાનનામ્

નીલોત્પલાભનયનાં પીનશ્રોણિપયોધરામ્ ।
ગદન્તીં મધુરાં ભાષાં સર્વૈર્યોષિદ્ગુણૈર્યુતામ્

તે તાં દૃષ્ટ્વાગ્રતો દૈત્યાઃ સાભિલાષા મનોભવમ્ ।
ન શેસુરુદ્ધતં ધૈર્યાન્મનસા વોઢુમાતુરાઃ

ત્યક્ત્વા દેવાન્ સ્ત્રિયં તાં તુ હર્તુકામા હતૌજસઃ ।
તેન પાપેન મુહ્યન્તઃ સંશક્તાસ્તે તતો ઽબ્રુવન્

સ્ત્રોરત્નમેતત્ ત્રૈલોક્યે સારં નો યદિ વૈ ભવેત્ ।
કૃતકૃત્યાસ્તતઃ સર્વ ઇતિ નો ભાવિતં મનઃ

તસ્માત્ સર્વે સમુત્ક્ષિપ્ય શિવિકાયાં સુરાર્દનાઃ ।
આરોપ્ય સ્વમધિષ્ઠાનં નયામ ઇતિ નિશ્ચિતાઃ

ગર્ગ ઉવાચ
સાનુરાગાસ્તતસ્તે તુ પ્રોક્તાશ્ચેત્ત્થં પરસ્પરમ્ ।
તસ્ય તાં યોષિતં સાધ્વીં સમુત્ક્ષિપ્ય સ્મરાર્દિતાઃ

શિવિકાયાં સમારોપ્ય સહિતા દૈત્યદાનવાઃ ।
શિરઃ સુ શિવિકાં કૃત્વા સ્વસ્થાનાભિમુખં યયુઃ

દત્તાત્રેયસ્તતો દેવાન્ વિહસ્યેદમથાબ્રવીત્ ।
દિષ્ટ્યા વર્ધથ દૈત્યાનામેષા લક્ષ્મીઃ શિરોગતા ।
સપ્ત સથાનાન્યતિક્રાન્તા નવમન્યમુપૈષ્યતિ

દેવા ઊચુઃ
કથયસ્વ જગન્નાથ ! કેષુ સ્થાનેષ્વસ્થિતા ।
પુરુષસ્ય ફલં કિં વા પ્રયચ્છત્યથ નશ્યતિ

દત્તાત્રેય ઉવાચ
નૃણાં પદે સ્થિતા લક્ષ્મીર્નિલયં સમ્પ્રયચ્છતિ ।
સક્થ્ન્યોશ્ચ સંસ્થિતા વસ્ત્રં તથા નાનાવિધં વસુ

કલાત્રઞ્ચ ગુહ્યસંસ્થા ક્રોડસ્થાપત્યદાયિની ।
મનોરથાન્ પૂરયતિ પુરુષાણાં હૃદિ સ્થિતા

લક્ષ્મીર્લક્ષ્મીવતાં શ્રેષ્ઠા કણ્ઠસ્થા કણ્ઠભૂષણમ્ ।
અભીષ્ટબન્ધુદારૈશ્ચ તથાશ્લેષં પ્રવાસિભિઃ

સૃષ્ટાનુવાક્યલાવણ્યમાજ્ઞામવિતથાં તથા ।
મુખસંસ્થા કવિત્વઞ્ચ યચ્છત્યુદધિસમ્ભવા

શિરોગતા સન્ત્યજતિ તતો ઽન્યં યાતિ ચાશ્રયમ્ ।
સેયં શિરોગતા ચૈતાન્ પરિત્યક્ષ્યતિ સામ્પ્રતમ્

પ્રગૃહ્યાસ્ત્રાણિ બધ્યન્તાં તસ્માદેતે સુરારયઃ ।
ન ભેતવ્યં ભૃશઞ્ચૈતે મયા નિસ્તેજસઃ કૃતાઃ ।
પરદારાવમર્ષાચ્ચ દગ્ધપુણ્યા હતૌજસઃ

તતસ્તે વિવિધૈરસ્ત્રૈર્વધ્યમાનાઃ સુરારયઃ ।
મૂધ્નિ લક્ષ્મ્યા સમાક્રાન્તા વિનેશુરિતિ નઃ શ્રુતમ્

લક્ષ્મીશ્ચીત્પત્ય સમ્પ્રાપ્તા દત્તાત્રેયં મહામુનિમ્ ।
સ્તૂયમાના સુરૈઃ સર્વૈર્દૈત્યનાશાન્મુદાન્વિતૈઃ

પ્રણિપત્ય તતો દેવા દત્તાત્રેયં મનીષિણમ્ ।
નાકપૃષ્ઠમનુપ્રાપ્તા યથાપૂર્વં ગતજ્વરાઃ

તથા ત્વમપિ રોજેન્દ્ર ! યદીચ્છસિ યથેપ્સિતમ્ ।
પ્રાપ્તુમૈશ્વર્યમતુલં તૂર્ણમારાધયસ્વ તામ્