મનુસ્મૃતિ · અધ્યાય 5
શ્રુત્વૈતાન્ ઋષયો ધર્માન્ સ્નાતકસ્ય યથોદિતાન્
ઇદમ્ ઊચુર્ મહાત્માનમ્ અનલપ્રભવં ભૃગુમ્ ॥
એવં યથોક્તં વિપ્રાણાં સ્વધર્મમ્ અનુતિષ્ઠતામ્
કથં મૃત્યુઃ પ્રભવતિ વેદશાસ્ત્રવિદાં પ્રભો ॥
સ તાન્ ઉવાચ ધર્માત્મા મહર્ષીન્ માનવો ભૃગુઃ
શ્રૂયતાં યેન દોષેણ મૃત્યુર્ વિપ્રાન્ જિઘાંસતિ ॥
અનભ્યાસેન વેદાનામ્ આચારસ્ય ચ વર્જનાત્
આલસ્યાદ્ અન્નદોષાચ્ ચ મૃત્યુર્ વિપ્રાઞ્ જિઘાંસતિ ॥
લશુનં ગૃઞ્જનં ચૈવ પલાણ્ડું કવકાનિ ચ
અભક્ષ્યાણિ દ્વિજાતીનામ્ અમેધ્યપ્રભવાનિ ચ ॥
લોહિતાન્ વૃક્ષનિર્યાસાન્ વૃશ્ચન વ્રશ્ચન પ્રભવાંસ્ તથા
શેલું ગવ્યં ચ પેયૂષં પીયૂષં પ્રયત્નેન વિવર્જયેત્ ॥
વૃથા કૃસરસંયાવં પાયસાપૂપમ્ એવ ચ
અનુપાકૃતમાંસાનિ દેવાન્નાનિ હવીંષિ ચ ॥
અનિર્દશાયા ગોઃ ક્ષીરમ્ ઔષ્ટ્રમ્ ઐકશફં તથા
આવિકં સંધિનીક્ષીરં વિવત્સાયાશ્ ચ ગોઃ પયઃ ॥
આરણ્યાનાં ચ સર્વેષાં મૃગાણાં માહિષં વિના
સ્ત્રીક્ષીરં ચૈવ વર્જ્યાનિ સર્વશુક્તાનિ ચૈવ હિ ॥
દધિ ભક્ષ્યં ચ શુક્તેષુ સર્વં ચ દધિસંભવમ્
યાનિ ચૈવાભિષૂયન્તે પુષ્પમૂલફલૈઃ શુભૈઃ ॥
ક્રવ્યાદાઞ્ શકુનાન્ ક્રવ્યાદઃ શકુનીન્ સર્વાંસ્ તથા ગ્રામનિવાસિનઃ
અનિર્દિષ્ટાંશ્ ચૈકશફાંષ્ ટિટ્ટિભં ચ વિવર્જયેત્ ॥
કલવિઙ્કં પ્લવં હંસં ચક્રાહ્વં ગ્રામકુક્કુટમ્
સારસં રજ્જુવાલં રજ્જુદાલં ચ દાત્યૂહં શુકસારિકે ॥
પ્રતુદાઞ્ જાલપાદાંશ્ ચ કોયષ્ટિનખવિષ્કિરાન્
નિમજ્જતશ્ ચ મત્સ્યાદાન્ સૌનં વલ્લૂરમ્ એવ ચ ॥
બકં ચૈવ બલાકાં ચ કાકોલં ખઞ્જરીટકમ્
મત્સ્યાદાન્ વિડ્વરાહાંશ્ ચ મત્સ્યાન્ એવ ચ સર્વશઃ ॥
યો યસ્ય માંસમ્ અશ્નાતિ સ તન્માંસાદ ઉચ્યતે
મત્સ્યાદઃ સર્વમાંસાદસ્ તસ્માન્ મત્સ્યાન્ વિવર્જયેત્ ॥
પાઠીનરોહિતાવ્ આદ્યૌ નિયુક્તૌ હવ્યકવ્યયોઃ
રાજીવાન્ રાજીવાઃ સિંહતુણ્ડાશ્ ચ સશલ્કાશ્ ચૈવ સર્વશઃ ॥
ન ભક્ષયેદ્ એકચરાન્ અજ્ઞાતાંશ્ ચ મૃગદ્વિજાન્
ભક્ષ્યેષ્વ્ અપિ સમુદ્દિષ્ટાન્ સર્વાન્ પઞ્ચનખાંસ્ તથા ॥
શ્વાવિધં શલ્યકં ગોધાં ખડ્ગકૂર્મશશાંસ્ તથા
ભક્ષ્યાન્ પઞ્ચનખેષ્વ્ આહુર્ અનુષ્ટ્રાંશ્ ચૈકતોદતહ્ ॥
છત્રાકં વિડ્વરાહં ચ લશુનં ગ્રામકુક્કુટમ્
પલાણ્ડું ગૃઞ્જનં ચૈવ મત્યા જગ્ધ્વા પતેદ્ દ્વિજઃ ॥
અમત્યૈતાનિ ષડ્ જગ્ધ્વા કૃચ્છ્રં સાન્તપનં ચરેત્
યતિચાન્દ્રાયાણં વાપિ શેષેષૂપવસેદ્ અહઃ ॥
સંવત્સરસ્યૈકમ્ અપિ ચરેત્ કૃચ્છ્રં દ્વિજોત્તમઃ
અજ્ઞાતભુક્તશુદ્ધ્યર્થં જ્ઞાતસ્ય તુ વિષેશતઃ ॥
યજ્ઞાર્થં બ્રાહ્મણૈર્ વધ્યાઃ પ્રશસ્તા મૃગપક્ષિણઃ
ભૃત્યાનાં ચૈવ વૃત્ત્યર્થમ્ અગસ્ત્યો હ્ય્ આચરત્ પુરા ॥
બભૂવુર્ હિ પુરોડાશા ભક્ષ્યાણાં મૃગપક્ષિણામ્
પુરાણેષ્વ્ અપિ યજ્ઞેષુ ઋષિયજ્ઞેષુ બ્રહ્મક્ષત્રસવેષુ ચ ॥
યત્ કિં ચિત્ સ્નેહસંયુક્તં ભક્ષ્યં ભોજ્યમ્ અગર્હિતમ્
તત્ પર્યુષિતમ્ અપ્ય્ આદ્યં હવિઃશેષં ચ યદ્ ભવેત્ ॥
ચિરસ્થિતમ્ અપિ ત્વ્ આદ્યમ્ અસ્નેહાક્તં દ્વિજાતિભિઃ
યવગોધૂમજં સર્વં પયસશ્ ચૈવ વિક્રિયા ॥
એતદ્ ઉક્તં દ્વિજાતીનાં ભક્ષ્યાભક્ષ્યમ્ અશેષતઃ
માંસસ્યાતઃ પ્રવક્ષ્યામિ વિધિં ભક્ષણવર્જને ॥
પ્રોક્ષિતં ભક્ષયેન્ માંસં બ્રાહ્મણાનાં ચ કામ્યયા
યથાવિધિ નિયુક્તસ્ તુ પ્રાણાનામ્ એવ ચાત્યયે ॥
પ્રાણસ્યાન્નમ્ ઇદં સર્વં પ્રજાપતિર્ અકલ્પયત્
સ્થાવરં જઙ્ગમં ચૈવ સર્વં પ્રાણસ્ય ભોજનમ્ ॥
ચરાણામ્ અન્નમ્ અચરા દંષ્ટ્રિણામ્ અપ્ય્ અદંષ્ટ્રિણઃ
અહસ્તાશ્ ચ સહસ્તાનાં શૂરાણાં ચૈવ ભીરવઃ ॥
નાત્તા દુષ્યત્ય્ અદન્ન્ આદ્યાન્ પ્રાણિનો ઽહન્યહન્ય્ અપિ
ધાત્રૈવ સૃષ્ટા હ્ય્ આદ્યાશ્ ચ પ્રાણિનો ઽત્તાર એવ ચ ॥
યજ્ઞાય જગ્ધિર્ માંસસ્યેત્ય્ એષ દૈવો વિધિઃ સ્મૃતઃ
અતો ઽન્યથા પ્રવૃત્તિસ્ તુ રાક્ષસો વિધિર્ ઉચ્યતે ॥
ક્રીત્વા સ્વયં વાપ્ય્ ઉત્પાદ્ય પરોપકૃતમ્ એવ વા
દેવાન્ પિતૄંશ્ ચાર્ચયિત્વા ખાદન્ માંસં ન દુષ્યતિ ॥
નાદ્યાદ્ અવિધિના માંસં વિધિજ્ઞો ઽનાપદિ દ્વિજઃ
જગ્ધ્વા હ્ય્ અવિધિના માંસં પ્રેતસ્ તૈર્ અદ્યતે ઽવશઃ ॥
ન તાદૃશં ભવત્ય્ એનો મૃગહન્તુર્ ધનાર્થિનઃ
યાદૃશં ભવતિ પ્રેત્ય વૃથામાંસાનિ ખાદતઃ ॥
નિયુક્તસ્ તુ યથાન્યાયં યો માંસં નાત્તિ માનવઃ
સ પ્રેત્ય પશુતાં યાતિ સંભવાન્ એકવિંશતિમ્ ॥
અસંસ્કૃતાન્ પશૂન્ મન્ત્રૈર્ નાદ્યાદ્ વિપ્રઃ કદા ચન
મન્ત્રૈસ્ તુ સંસ્કૃતાન્ અદ્યાચ્ છાશ્વતં વિધિમ્ આસ્થિતઃ ॥
કુર્યાદ્ ઘૃતપશું સઙ્ગે કુર્યાત્ પિષ્ટપશું તથા
ન ત્વ્ એવ તુ વૃથા હન્તું પશુમ્ ઇચ્છેત્ કદા ચન ॥
યાવન્તિ પશુરોમાણિ તાવત્કૃત્વો હ મારણમ્
વૃથાપશુઘ્નઃ પ્રાપ્નોતિ પ્રેત્ય જન્મનિ જન્મનિ ॥
યજ્ઞાર્થં પશવઃ સૃષ્ટાઃ સ્વયમ્ એવ સ્વયંભુવા
યજ્ઞો ઽસ્ય ભૂત્યૈ સર્વસ્ય તસ્માદ્ યજ્ઞે વધો ઽવધઃ ॥
ઓષધ્યઃ પશવો વૃક્ષાસ્ તિર્યઞ્ચઃ પક્ષિણસ્ તથા
યજ્ઞાર્થં નિધનં પ્રાપ્તાઃ પ્રાપ્નુવન્ત્ય્ ઉત્સૃતીઃ ઉચ્છ્રિતીઃ પુનઃ ॥
મધુપર્કે ચ યજ્ઞે ચ પિતૃદૈવતકર્મણિ
અત્રૈવ પશવો હિંસ્યા નાન્યત્રેત્ય્ અબ્રવીન્ મનુઃ ॥
એષ્વ્ અર્થેષુ પશૂન્ હિંસન્ વેદતત્ત્વાર્થવિદ્ દ્વિજઃ
આત્માનં ચ પશું ચૈવ ગમયત્ય્ ઉત્તમં ગતિમ્ ॥
ગૃહે ગુરાવ્ અરણ્યે વા નિવસન્ન્ આત્મવાન્ દ્વિજઃ
નાવેદવિહિતાં હિંસામ્ આપદ્ય્ અપિ સમાચરેત્ ॥
યા વેદવિહિતા હિંસા નિયતાસ્મિંશ્ ચરાચરે
અહિંસામ્ એવ તાં વિદ્યાદ્ વેદાદ્ ધર્મો હિ નિર્બભૌ ॥
યો ઽહિંસકાનિ ભૂતાનિ હિનસ્ત્ય્ આત્મસુખેચ્છયા
સ જીવાંશ્ ચ મૃતશ્ ચૈવ ન ક્વ ચિત્ સુખમ્ એધતે ॥
યો બન્ધનવધક્લેશાન્ પ્રાણિનાં ન ચિકીર્ષતિ
સ સર્વસ્ય હિતપ્રેપ્સુઃ સુખમ્ અત્યન્તમ્ અશ્નુતે ॥
યદ્ ધ્યાયતિ યત્ કુરુતે રતિં બધ્નાતિ યત્ર ચ
તદ્ અવાપ્નોત્ય્ અયત્નેન યો હિનસ્તિ ન કિં ચન ॥
નાકૃત્વા પ્રાણિનાં હિંસાં માંસમ્ ઉત્પદ્યતે ક્વ ચિત્
ન ચ પ્રાણિવધઃ સ્વર્ગ્યસ્ તસ્માન્ માંસં વિવર્જયેત્ ॥
સમુત્પત્તિં ચ માંસસ્ય વધબન્ધૌ ચ દેહિનામ્
પ્રસમીક્ષ્ય નિવર્તેત સર્વમાંસસ્ય ભક્ષણાત્ ॥
ન ભક્ષયતિ યો માંસં વિધિં હિત્વા પિશાચવત્
ન લોકે પ્રિયતાં યાતિ વ્યાધિભિશ્ ચ ન પીડ્યતે ॥
અનુમન્તા વિશસિતા નિહન્તા ક્રયવિક્રયી
સંસ્કર્તા ચોપહર્તા ચ ખાદકશ્ ચેતિ ઘાતકાઃ ॥
સ્વમાંસં પરમાંસેન યો વર્ધયિતુમ્ ઇચ્છતિ
અનભ્યર્ચ્ય પિતૄન્ દેવાંસ્ તતો ઽન્યો નાસ્ત્ય્ અપુણ્યકૃત્ ॥
વર્ષે વર્ષે ઽશ્વમેધેન યો યજેત શતં સમાઃ
માંસાનિ ચ ન ખાદેદ્ યસ્ તયોઃ પુણ્યફલં સમમ્ ॥
ફલમૂલાશનૈર્ મેધ્યૈર્ મુન્યન્નાનાં ચ ભોજનૈઃ
ન તત્ ફલમ્ અવાપ્નોતિ યન્ માંસપરિવર્જનાત્ ॥
માં સ ભક્ષયિતામુત્ર યસ્ય માંસમ્ ઇહાદ્મ્ય્ અહમ્
એતન્ માંસસ્ય માંસત્વં પ્રવદન્તિ મનીષિણઃ ॥
ન માંસભક્ષણે દોષો ન મદ્યે ન ચ મૈથુને
પ્રવૃત્તિર્ એષા ભૂતાનાં નિવૃત્તિસ્ તુ મહાફલા ॥
પ્રેતશુદ્ધિં પ્રવક્ષ્યામિ દ્રવ્યશુદ્ધિં તથૈવ ચ
ચતુર્ણામ્ અપિ વર્ણાનાં યથાવદ્ અનુપૂર્વશઃ ॥
દન્તજાતે ઽનુજાતે ચ કૃતચૂડે ચ સંસ્થિતે
અશુદ્ધા બાન્ધવાઃ સર્વે સૂતકે ચ તથોચ્યતે ॥
દશાહં શાવમ્ આશૌચં સપિણ્ડેષુ વિધીયતે
અર્વાક્ સંચયનાદ્ અસ્થ્નાં ત્ર્યહમ્ એકાહમ્ એવ વા ॥
સપિણ્ડતા તુ પુરુષે સપ્તમે વિનિવર્તતે
સમાનોદકભાવસ્ તુ જન્મનામ્નોર્ અવેદને ॥
યથેદં શાવમ્ આશૌચં સપિણ્ડેષુ વિધીયતે
જનને ઽપ્ય્ એવમ્ એવ સ્યાન્ નિપુણં શુદ્ધિમ્ ઇચ્છતામ્ ॥
સર્વેષાં શાવમ્ આશૌચં જનને ઽપ્ય્ એવમ્ એવ સ્યાન્ માતાપિત્રોસ્ તુ સૂતકમ્
સૂતકં માતુર્ એવ સ્યાદ્ ઉપસ્પૃશ્ય પિતા શુચિઃ ॥
નિરસ્ય તુ પુમાઞ્ શુક્રમ્ ઉપસ્પૃસ્યૈવ શુધ્યતિ
બૈજિકાદ્ અભિસંબન્ધાદ્ અનુરુન્ધ્યાદ્ અઘં ત્ર્યહમ્ ॥
અહ્ના ચૈકેન રાત્ર્યા ચ ત્રિરાત્રૈર્ એવ ચ ત્રિભિઃ
શવસ્પૃશો વિશુધ્યન્તિ ત્ર્યહાદ્ ઉદકદાયિનઃ ॥
ગુરોઃ પ્રેતસ્ય શિષ્યસ્ તુ પિતૃમેધં સમાચરન્
પ્રેતહારૈઃ પ્રેતાહારૈઃ સમં તત્ર દશરાત્રેણ શુધ્યતિ ॥
રાત્રિભિર્ માસતુલ્યાભિર્ ગર્ભસ્રાવે વિશુધ્યતિ
રજસ્ય્ ઉપરતે સાધ્વી સ્નાનેન સ્ત્રી રજસ્વલા ॥
નૃણામ્ અકૃતચૂડાનાં વિશુદ્ધિર્ નૈશિકી સ્મૃતા
નિર્વૃત્ત ચૂડકાનાં મુણ્ડકાનાં તુ ત્રિરાત્રાચ્ છુદ્ધિર્ ઇષ્યતે ॥
ઊનદ્વિવાર્ષિકં પ્રેતં નિદધ્યુર્ બાન્ધવા બહિઃ
અલંકૃત્ય શુચૌ ભૂમાવ્ અસ્થિસંચયનાદ્ ઋતે ॥
નાસ્ય કાર્યો ઽગ્નિસંસ્કારો ન ચ કાર્યોદકક્રિયા
અરણ્યે કાષ્ઠવત્ ત્યક્ત્વા ક્ષપેયુસ્ ત્ર્યહમ્ એવ તુ ક્ષપેત ત્ર્યહમ્ એવ ચ ॥
નાત્રિવર્ષસ્ય કર્તવ્યા બાન્ધવૈર્ ઉદકક્રિયા
જાતદન્તસ્ય વા કુર્યુર્ નામ્નિ વાપિ કૃતે સતિ ॥
સબ્રહ્મચારિણ્ય્ એકાહમ્ અતીતે ક્ષપણં સ્મૃતમ્
જન્મન્ય્ એકોદકાનાં તુ ત્રિરાત્રાચ્ છુદ્ધિર્ ઇષ્યતે ॥
સ્ત્રીણામ્ અસંસ્કૃતાનાં તુ ત્ર્યહાચ્ છુધ્યન્તિ બાન્ધવાઃ
યથોક્તેનૈવ કલ્પેન શુધ્યન્તિ તુ સનાભયઃ ॥
અક્ષારલવણાન્નાઃ સ્યુર્ નિમજ્જેયુશ્ ચ તે ત્ર્યહમ્
માંસાશનં ચ નાશ્નીયુઃ શયીરંશ્ ચ પૃથક્ ક્ષિતૌ ॥
સંનિધાવ્ એષ વૈ કલ્પઃ શાવાશૌચસ્ય કીર્તિતઃ
અસંનિધાવ્ અયં જ્ઞેયો વિધિઃ સંબન્ધિબાન્ધવૈઃ ॥
વિગતં તુ વિદેશસ્થં શૃણુયાદ્ યો હ્ય્ અનિર્દશમ્
યચ્ છેષં દશરાત્રસ્ય તાવદ્ એવાશુચિર્ ભવેત્ ॥
અતિક્રાન્તે દશાહે ચ ત્રિરાત્રમ્ અશુચિર્ ભવેત્
સંવત્સરે વ્યતીતે તુ સ્પૃષ્ટ્વૈવાપો વિશુધ્યતિ ॥
નિર્દશં જ્ઞાતિમરણં શ્રુત્વા પુત્રસ્ય જન્મ ચ
સવાસા જલમ્ આપ્લુત્ય શુદ્ધો ભવતિ માનવઃ ॥
બાલે દેશાન્તરસ્થે ચ પૃથક્પિણ્ડે ચ સંસ્થિતે
સવાસા જલમ્ આપ્લુત્ય સદ્ય એવ વિશુધ્યતિ ॥
અન્તર્દશાહે સ્યાતાં ચેત્ ચેત્ સ્યાતાં પુનર્ મરણજન્મની
તાવત્ સ્યાદ્ અશુચિર્ વિપ્રો યાવત્ તત્ સ્યાદ્ અનિર્દશમ્ ॥
ત્રિરાત્રમ્ આહુર્ આશૌચમ્ આચાર્યે સંસ્થિતે સતિ
તસ્ય પુત્રે ચ પત્ન્યાં ચ દિવારાત્રમ્ ઇતિ સ્થિતિઃ ॥
શ્રોત્રિયે તૂપસંપન્ને ત્રિરાત્રમ્ અશુચિર્ ભવેત્
માતુલે પક્ષિણીં રાત્રિં શિષ્યર્ત્વિગ્બાન્ધવેષુ ચ ॥
પ્રેતે રાજનિ સજ્યોતિર્ યસ્ય સ્યાદ્ વિષયે સ્થિતઃ
અશ્રોત્રિયે ત્વ્ અહઃ કૃત્સ્નમ્ કૃત્સ્નામ્ અનૂચાને તથા ગુરૌ ॥
શુદ્ધ્યેદ્ વિપ્રો દશાહેન દ્વાદશાહેન ભૂમિપઃ
વૈશ્યઃ પઞ્ચદશાહેન શૂદ્રો માસેન શુધ્યતિ ॥
ન વર્ધયેદ્ અઘાહાનિ પ્રત્યૂહેન્ નાગ્નિષુ ક્રિયાઃ
ન ચ તત્કર્મ કુર્વાણઃ સનાભ્યો ઽપ્ય્ અશુચિર્ ભવેત્ ॥
દિવાકીર્તિમ્ ઉદક્યાં ચ પતિતં સૂતિકાં તથા
શવં તત્સ્પૃષ્ટિનં ચૈવ સ્પૃષ્ટ્વા સ્નાનેન શુધ્યતિ ॥
આચમ્ય પ્રયતો નિત્યં જપેદ્ અશુચિદર્શને
સૌરાન્ મન્ત્રાન્ યથોત્સાહં પાવમાનીશ્ ચ શક્તિતઃ ॥
નારં સ્પૃષ્ટ્વાસ્થિ સસ્નેહં સ્નાત્વા વિપ્રો વિશુધ્યતિ
આચમ્યૈવ તુ નિઃસ્નેહં ગામ્ આલભ્યાર્કમ્ ઈક્ષ્ય વા ॥
આદિષ્ટી નોદકં કુર્યાદ્ આ વ્રતસ્ય સમાપનાત્
સમાપ્તે તૂદકં કૃત્વા ત્રિરાત્રેણૈવ શુધ્યતિ ॥
વૃથાસંકરજાતાનાં પ્રવ્રજ્યાસુ ચ તિષ્ઠતામ્
આત્મનસ્ ત્યાગિનાં ચૈવ નિવર્તેતોદકક્રિયા ॥
પાષણ્ડમ્ આશ્રિતાનાં ચ ચરન્તીનાં ચ કામતઃ
ગર્ભભર્તૃદ્રુહાં ચૈવ સુરાપીનાં ચ યોષિતામ્ ॥
આચાર્યં સ્વમ્ ઉપાધ્યાયં પિતરં માતરં ગુરુમ્
નિર્હૃત્ય તુ વ્રતી પ્રેતાન્ ન વ્રતેન વિયુજ્યતે ॥
દક્ષિણેન મૃતં શૂદ્રં પુરદ્વારેણ નિર્હરેત્
પશ્ચિમોત્તરપૂર્વૈસ્ તુ યથાયોગં દ્વિજન્મનઃ ॥
ન રાજ્ઞામ્ અઘદોષો ઽસ્તિ વ્રતિનાં ન ચ સત્ત્રિણામ્
ઐન્દ્રં સ્થાનમ્ ઉપાસીના બ્રહ્મભૂતા હિ તે સદા ॥
રાજ્ઞો મહાત્મિકે સ્થાને સદ્યઃશૌચં વિધીયતે
પ્રજાનાં પરિરક્ષાર્થમ્ આસનં ચાત્ર કારણમ્ ॥
ડિમ્ભાહવ ડિમ્બાહવ હતાનાં ચ વિદ્યુતા પાર્થિવેન ચ
ગોબ્રાહ્મણસ્ય ચૈવાર્થે યસ્ય ચેચ્છતિ પાર્થિવઃ ॥
સોમાગ્ન્યર્કાનિલેન્દ્રાણાં વિત્તાપ્પત્યોર્ યમસ્ય ચ
અષ્ટાનાં લોકપાલાનાં વપુર્ ધારયતે નૃપઃ ॥
લોકેશાધિષ્ઠિતો રાજા નાસ્યાશૌચં વિધીયતે
શૌચાશૌચં હિ મર્ત્યાનાં લોકેભ્યઃ પ્રભવાપ્યયૌ ॥
ઉદ્યતૈર્ આહવે શસ્ત્રૈઃ ક્ષત્રધર્મહતસ્ય ચ
સદ્યઃ સંતિષ્ઠતે યજ્ઞસ્ તથાશૌચમ્ ઇતિ સ્થિતિઃ ॥
વિપ્રઃ શુધ્યત્ય્ અપઃ સ્પૃષ્ટ્વા ક્ષત્રિયો વાહનાયુધમ્
વૈશ્યઃ પ્રતોદં રશ્મીન્ વા યષ્ટિં શૂદ્રઃ કૃતક્રિયઃ ॥
એતદ્ વો ઽભિહિતં શૌચં સપિણ્ડેષુ દ્વિજોત્તમાઃ
અસપિણ્ડેષુ સર્વેષુ પ્રેતશુદ્ધિં નિબોધત ॥
અસપિણ્ડં દ્વિજં પ્રેતં વિપ્રો નિર્હૃત્ય બન્ધુવત્
વિશુધ્યતિ ત્રિરાત્રેણ માતુર્ આપ્તાંશ્ ચ બાન્ધવાન્ ॥
યદ્ય્ અન્નમ્ અત્તિ તેષાં તુ દશાહેનૈવ શુધ્યતિ
અનદન્ન્ અન્નમ્ અહ્નૈવ ન ચેત્ તસ્મિન્ ગૃહે વસેત્ ॥
અનુગમ્યેચ્છયા પ્રેતં જ્ઞાતિમ્ અજ્ઞાતિમ્ એવ ચ વા
સ્નાત્વા સચૈલઃ સચૈલં સ્પૃષ્ટ્વાગ્નિં ઘૃતં પ્રાશ્ય વિશુધ્યતિ ॥
ન વિપ્રં સ્વેષુ તિષ્ઠત્સુ મૃતં શૂદ્રેણ નાયયેત્
અસ્વર્ગ્યા હ્ય્ આહુતિઃ સા સ્યાચ્ છૂદ્રસંસ્પર્શદૂષિતા ॥
જ્ઞાનં તપો ઽગ્નિર્ આહારો મૃન્ મનો વાર્ય્ ઉપાઞ્જનમ્
વાયુઃ કર્માર્કકાલૌ ચ શુદ્ધેઃ કર્તૄણિ દેહિનામ્ ॥
સર્વેષામ્ એવ શૌચાનામ્ અર્થશૌચં પરં સ્મૃતં
યો ઽર્થે શુચિર્ હિ સ શુચિર્ ન મૃદ્વારિશુચિઃ શુચિઃ ॥
ક્ષાન્ત્યા શુધ્યન્તિ વિદ્વાંસો દાનેનાકાર્યકારિણઃ
પ્રચ્છન્નપાપા જપ્યેન તપસા વેદવિત્તમાઃ ॥
મૃત્તોયૈઃ શુધ્યતે શોધ્યં નદી વેગેન શુધ્યતિ
રજસા સ્ત્રી મનોદુષ્ટા સંન્યાસેન દ્વિજોત્તમાઃ ॥
અદ્ભિર્ ગાત્રાણિ શુધ્યન્તિ મનઃ સત્યેન શુધ્યતિ
વિદ્યાતપોભ્યાં ભૂતાત્મા બુદ્ધિર્ જ્ઞાનેન શુધ્યતિ ॥
એષ શૌચસ્ય વઃ પ્રોક્તઃ શરીરસ્ય વિનિર્ણયઃ
નાનાવિધાનાં દ્રવ્યાણાં શુદ્ધેઃ શૃણુત નિર્ણયમ્ ॥
તૈજસાનાં મણીનાં ચ સર્વસ્યાશ્મમયસ્ય ચ
ભસ્મનાદ્ભિર્ મૃદા ચૈવ શુદ્ધિર્ ઉક્તા મનીષિભિઃ ॥
નિર્લેપં કાઞ્ચનં ભાણ્ડમ્ અદ્ભિર્ એવ વિશુધ્યતિ
અબ્જમ્ અશ્મમયં ચૈવ રાજતં ચાનુપસ્કૃતમ્ ॥
અપામ્ અગ્નેશ્ ચ સંયોગાદ્ ધૈમં રૌપ્યં ચ નિર્બભૌ
તસ્માત્ તયોઃ સ્વયોન્યૈવ નિર્ણેકો ગુણવત્તરઃ ॥
તામ્રાયઃકાંસ્યરૈત્યાનાં ત્રપુણઃ સીસકસ્ય ચ
શૌચં યથાર્હં કર્તવ્યં ક્ષારામ્લોદકવારિભિઃ ॥
દ્રવાણાં ચૈવ સર્વેષાં શુદ્ધિર્ ઉત્પવનં સ્મૃતમ્
પ્રોક્ષણં સંહતાનાં ચ દારવાણાં ચ તક્ષણમ્ ॥
માર્જનં યજ્ઞપાત્રાણાં પાણિના યજ્ઞકર્મણિ
ચમસાનાં ગ્રહાણાં ચ શુદ્ધિઃ પ્રક્ષાલનેન તુ ॥
ચરૂણાં સ્રુક્સ્રુવાણાં ચ શુદ્ધિર્ ઉષ્ણેન વારિણા
સ્ફ્યશૂર્પશકટાનાં ચ મુસલોલૂખલસ્ય ચ ॥
અદ્ભિસ્ તુ પ્રોક્ષણં શૌચં બહૂનાં ધાન્યવાસસામ્
પ્રક્ષાલનેન ત્વ્ અલ્પાનામ્ અદ્ભિઃ શૌચં વિધીયતે ॥
ચૈલવચ્ ચર્મણાં શુદ્ધિર્ વૈદલાનાં તથૈવ ચ
શાકમૂલફલાનાં ચ તુ ધાન્યવચ્ છુદ્ધિર્ ઇષ્યતે ॥
કૌશેયાવિકયોર્ ઊષૈઃ કુતપાનામ્ અરિષ્ટકૈઃ
શ્રીફલૈર્ અંશુપટ્ટાનાં ક્ષૌમાણાં ગૌરસર્ષપૈઃ ॥
ક્ષૌમવચ્ છઙ્ખશૃઙ્ગાણામ્ અસ્થિદન્તમયસ્ય ચ
શુદ્ધિર્ વિજાનતા કાર્યા ગોમૂત્રેણોદકેન વા ॥
પ્રોક્ષણાત્ તૃણકાષ્ઠં ચ પલાલં ચૈવ શુધ્યતિ
માર્જનોપાઞ્જનૈર્ વેશ્મ પુનઃપાકેન મૃન્મયમ્ ॥
મદ્યૈર્ મૂત્રૈઃ પુરીષૈર્ વા ષ્ઠીવનૈહ્ પૂયશોણિતૈઃ
સંસ્પૃષ્ટં નૈવ શુદ્ધ્યેત પુનઃપાકેન મૃન્મયમ્ ॥
સંમાર્જનોપાઞ્જનેન સેકેનોલ્લેખનેન ચ
ગવાં ચ પરિવાસેન ભૂમિઃ શુધ્યતિ પઞ્ચભિઃ ॥
પક્ષિજગ્ધં ગવા ઘ્રાતમ્ અવધૂતમ્ અવક્ષુતમ્
દૂષિતં કેશકીટૈશ્ ચ મૃત્પ્રક્ષેપેણ શુધ્યતિ ॥
યાવન્ નાપૈત્ય્ અમેધ્યાક્તાદ્ ગન્ધો લેપશ્ ચ તત્કૃતઃ
તાવન્ મૃદ્વારિ ચાદેયં સર્વાસુ દ્રવ્યશુદ્ધિષુ ॥
ત્રીણિ દેવાઃ પવિત્રાણિ બ્રાહ્મણાનામ્ અકલ્પયન્
અદૃષ્ટમ્ અદ્ભિર્ નિર્ણિક્તં યચ્ ચ વાચા પ્રશસ્યતે ॥
આપઃ શુદ્ધા ભૂમિગતા વૈતૃષ્ણ્યં યાસુ ગોર્ ભવેત્
અવ્યાપ્તાશ્ ચેદ્ અમેધ્યેન ગન્ધવર્ણરસાન્વિતાઃ ॥
નિત્યં શુદ્ધઃ કારુહસ્તઃ પણ્યે પણ્યં યચ્ ચ પ્રસારિતમ્
બ્રહ્મચારિગતં ભૈક્ષ્યં નિત્યં મેધ્યમ્ ઇતિ સ્થિતિઃ ॥
નિત્યમ્ આસ્યં શુચિ સ્ત્રીણાં શકુનિઃ ફલપાતને
પ્રસ્રવે ચ શુચિર્ વત્સઃ શ્વા મૃગગ્રહણે શુચિઃ ॥
શ્વભિર્ હતસ્ય યન્ માંસં શુચિ તન્ મનુર્ અબ્રવીત્
ક્રવ્યાદ્ભિશ્ ચ હતસ્યાન્યૈશ્ ચણ્ડાલાદ્યૈશ્ ચ દસ્યુભિઃ ॥
ઊર્ધ્વં નાભેર્ યાનિ ખાનિ તાનિ મેધ્યાનિ સર્વશઃ
યાન્ય્ અધસ્ તાન્ય્ અમેધ્યાનિ દેહાચ્ ચૈવ મલાશ્ ચ્યુતાઃ ॥
મક્ષિકા વિપ્રુષશ્ છાયા ગૌર્ અશ્વઃ સૂર્યરશ્મયઃ
રજો ભૂર્ વાયુર્ અગ્નિશ્ ચ સ્પર્શે મેધ્યાનિ નિર્દિશેત્ ॥
વિણ્મૂત્રોત્સર્ગશુદ્ધ્યર્થં મૃદ્વાર્ય્ આદેયમ્ અર્થવત્
દૈહિકાનાં મલાનાં ચ શુદ્ધિષુ દ્વાદશસ્વ્ અપિ ॥
વસા શુક્રમ્ અસૃઙ્ મજ્જા મૂત્રવિટ્ ઘ્રાણકર્ણવિટ્
શ્લેશ્મ અશ્રુ દૂષિકા સ્વેદો દ્વાદશૈતે નૃણાં મલાઃ ॥
એકા લિઙ્ગે ગુદે તિસ્રસ્ તથૈકત્ર કરે દશ
ઉભયોઃ સપ્ત દાતવ્યા મૃદઃ શુદ્ધિમ્ અભીપ્સતા ॥
એતચ્ છૌચં ગૃહસ્થાનાં દ્વિગુણં બ્રહ્મચારિણામ્
ત્રિગુણં સ્યાદ્ વનસ્થાનાં યતીનાં તુ ચતુર્ગુણમ્ ॥
કૃત્વા મૂત્રં પુરીષં વા ખાન્ય્ આચાન્ત ઉપસ્પૃશેત્
વેદમ્ અધ્યેષ્યમાણશ્ ચ અન્નમ્ અશ્નંશ્ ચ સર્વદા ॥
ત્રિર્ આચામેદ્ અપઃ પૂર્વં દ્વિઃ પ્રમૃજ્યાત્ તતો મુખમ્
શરીરં શૌચમ્ ઇચ્છન્ હિ સ્ત્રી શૂદ્રસ્ તુ સકૃત્ સકૃત્ ॥
શૂદ્રાણાં માસિકં કાર્યં વપનં ન્યાયવર્તિનામ્
વૈશ્યવચ્ છૌચકલ્પશ્ ચ દ્વિજોચ્છિષ્ટં ચ ભોજનમ્ ॥
નોચ્છિષ્ટં કુર્વતે મુખ્યા વિપ્રુષો ઽઙ્ગં ન યાન્તિ યાઃ
ન શ્મશ્રૂણિ ગતાન્ય્ આસ્યં ન દન્તાન્તરધિષ્ઠિતમ્ ॥
સ્પૃશન્તિ બિન્દવઃ પાદૌ ય આચામયતઃ પરાન્
ભૌમિકૈસ્ તે સમા જ્ઞેયા ન તૈર્ આપ્રયતો અપ્રયતો ભવેત્ ॥
ઉચ્છિષ્ટેન તુ સંસ્પૃષ્ટો દ્રવ્યહસ્તઃ કથં ચન
અનિધાયૈવ તદ્ દ્રવ્યમ્ આચાન્તઃ શુચિતામ્ ઇયાત્ ॥
વાન્તો વિરિક્તઃ સ્નાત્વા તુ ઘૃતપ્રાશનમ્ આચરેત્
આચામેદ્ એવ ભુક્ત્વાન્નં સ્નાનં મૈથુનિનઃ સ્મૃતમ્ ॥
સુપ્ત્વા ક્ષુત્વા ચ ભુક્ત્વા ચ નિષ્ઠીવ્યોક્ત્વાનૃતાનિ ચ
પીત્વાપો ઽધ્યેષ્યમાણશ્ ચ આચામેત્ પ્રયતો ઽપિ સન્ ॥
એષાં એષ શૌચવિધિઃ કૃત્સ્નો દ્રવ્યશુદ્ધિસ્ તથૈવ ચ
ઉક્તો વઃ સર્વવર્ણાનાં સ્ત્રીણાં ધર્માન્ નિબોધત ॥
બાલયા વા યુવત્યા વા વૃદ્ધયા વાપિ યોષિતા
ન સ્વાતન્ત્ર્યેણ કર્તવ્યં કિં ચિદ્ કાર્યં ગૃહેષ્વ્ અપિ ॥
બાલ્યે પિતુર્ વશે તિષ્ઠેત્ પાણિગ્રાહસ્ય યૌવને
પુત્રાણાં ભર્તરિ પ્રેતે ન ભજેત્ સ્ત્રી સ્વતન્ત્રતામ્ ॥
પિત્રા ભર્ત્રા સુતૈર્ વાપિ નેચ્છેદ્ વિરહમ્ આત્મનઃ
એષાં હિ વિરહેણ સ્ત્રી ગર્હ્યે કુર્યાદ્ ઉભે કુલે ॥
સદા પ્રહૃષ્ટયા ભાવ્યં ગૃહકાર્યે ચ દક્ષયા
સુસંસ્કૃતોપસ્કરયા વ્યયે ચામુક્તહસ્તયા ॥
યસ્મૈ દદ્યાત્ પિતા ત્વ્ એનાં ભ્રાતા વાનુમતે પિતુઃ
તં શુશ્રૂષેત જીવન્તં સંસ્થિતં ચ ન લઙ્ઘયેત્ ॥
મઙ્ગલાર્થં સ્વસ્ત્યયનં યજ્ઞશ્ ચાસાં પ્રજાપતેઃ
પ્રયુજ્યતે વિવાહે તુ પ્રદાનં સ્વામ્યકારણમ્ ॥
અનૃતાવ્ ઋતુકાલે ચ મન્ત્રસંસ્કારકૃત્ પતિઃ
સુખસ્ય નિત્યં દાતેહ પરલોકે ચ યોષિતઃ ॥
વિશીલઃ કામવૃત્તો વા ગુણૈર્ વા પરિવર્જિતઃ
ઉપચાર્યઃ સ્ત્રિયા સાધ્વ્યા સતતં દેવવત્ પતિઃ ॥
નાસ્તિ સ્ત્રીણાં પૃથગ્ યજ્ઞો ન વ્રતં નાપ્ય્ ઉપોષણમ્ ઉપોષિતમ્
પતિં શુશ્રૂષતે યેન તેન સ્વર્ગે મહીયતે ॥
પાણિગ્રાહસ્ય સાધ્વી સ્ત્રી જીવતો વા મૃતસ્ય વા
પતિલોકમ્ અભીપ્સન્તી નાચરેત્ કિં ચિદ્ અપ્રિયમ્ ॥
કામં તુ ક્સપયેદ્ દેહં પુષ્પમૂલફલૈઃ શુભૈઃ
ન તુ નામાપિ ગૃહ્ણીયાત્ પત્યૌ પ્રેતે પરસ્ય તુ ॥
આસીતા મરણાત્ ક્સાન્તા નિયતા બ્રહ્મચારિણી
યો ધર્મ એકપત્નીનાં કાઙ્ક્ષન્તી તમ્ અનુત્તમમ્ ॥
અનેકાનિ સહસ્રાણિ કુમારબ્રહ્મચારિણામ્
દિવં ગતાનિ વિપ્રાણામ્ અકૃત્વા કુલસંતતિમ્ ॥
મૃતે ભર્તરિ સાઢ્વી સ્ત્રી બ્રહ્મચર્યે વ્યવસ્થિતા
સ્વર્ગં ગચ્છત્ય્ અપુત્રાપિ યથા તે બ્રહ્મચારિણઃ ॥
અપત્યલોભાદ્ યા તુ સ્ત્રી ભર્તારમ્ અતિવર્તતે
સેહ નિન્દામ્ અવાપ્નોતિ પરલોકાચ્ ચ હીયતે ॥
નાન્યોત્પન્ના પ્રજાસ્તીહ ન ચાપ્ય્ અન્યપરિગ્રહે ન ચાન્યસ્ય પરિગ્રહે
ન દ્વિતીયશ્ ચ સાધ્વીનાં ક્વ ચિદ્ ભર્તોપદિશ્યતે ॥
પતિં હિત્વાપકૃષ્ટં હિત્વાવકૃષ્ટં સ્વમ્ ઉત્કૃષ્ટં યા નિષેવતે
નિન્દ્યૈવ સા ભવેલ્ લોકે પરપૂર્વેતિ ચોચ્યતે ॥
વ્યભિચારાત્ વ્યભિચારે તુ ભર્તુઃ સ્ત્રી લોકે પ્રાપ્નોતિ નિન્દ્યતામ્
શૃગાલયોનિં પ્રાપ્નોતિ પાપરોગૈશ્ ચ પીડ્યતે ॥
પતિં યા નાભિચરતિ મનોવાગ્દેહ સંયુતા સંયતા
સા ભર્તૃલોકમ્ આપ્નોતિ સદ્ભિઃ સાધ્વીતિ ચોચ્યતે ॥
અનેન નારી વૃત્તેન મનોવાગ્દેહસંયતા
ઇહાગ્ર્યાં કીર્તિમ્ આપ્નોતિ પતિલોકં પરત્ર ચ ॥
એવં વૃત્તાં સવર્ણાં સ્ત્રીં દ્વિજાતિઃ પૂર્વમારિણીમ્
દાહયેદ્ અગ્નિહોત્રેણ યજ્ઞપાત્રૈશ્ ચ ધર્મવિત્ ॥
ભાર્યાયૈ પૂર્વમારિણ્યૈ દત્ત્વાગ્નીન્ અન્ત્યકર્મણિ
પુનર્ દારક્રિયાં કુર્યાત્ પુનર્ આધાનમ્ એવ ચ ॥
અનેન વિધિના નિત્યં પઞ્ચયજ્ઞાન્ ન હાપયેત્
દ્વિતીયમ્ આયુષો ભાગં કૃતદારો ગૃહે વસેત્ ॥
મૂળ પાઠ: Manusmṛti · Edition: Manusmṛti with the commentary of Kullūka Bhaṭṭa, based on Shastri 1983 , compared with Śāstrī 1982 . Manusmṛti with the commentary of Medhātithi, based on the Calcutta Edition from 1967 and Jha 1992 . J.L. Shastri Manusmṛti with the Sanskrit commentary Manvartha-Muktāvalī of Kullūka Bhaṭṭa Delhi Motilal Banarsidass Haragovinda Śāstrī Gopāla Śāstrī Nene Manusmṛti with the Manvartha-Muktāvalī of Ku · Data entry Michio Yano Yasuke Ikari · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0