માણ્ડૂક્યોપનિષત્કારિકા · અધ્યાય 3

ઉપાસનાશ્રિતો ધર્મો જાતે બ્રહ્મણિ વર્તતે ।
પ્રાગુત્પત્તેર્ અજં સર્વં તેનાસૌ કૃપણઃ સ્મૃતઃ

અતો વક્ષ્યામ્ય્ અકાર્પણ્યમ્ અજાતિ સમતાં ગતમ્ ।
યથા ન જાયતે કિઞ્ચિજ્ જાયમાનં સમન્તતઃ

આત્મા હ્ય્ આકાશવજ્જીવૈર્ ઘટાકાશૈર્ ઇવોદિતઃ ।
ઘટાદિવચ્ ચ સંઘાતૈર્ જાતાવ્ એતન્ નિદર્શનમ્

ઘટાદિષુ પ્રલીનેષુ ઘટાકાશાદયો યથા ।
આકાશે સંપ્રલીયન્તે તદ્વજ્ જીવા ઇહાત્મનિ

યથૈકસ્મિન્ ઘાટાકાશે રજોધૂમાદિભિર્ યુતે ।
ન સર્વે સંપ્રયુજ્યન્તે તદ્વજ્ જીવાઃ સુખાદિભિઃ

રૂપકાર્યસમાખ્યાશ્ ચ ભિદ્યન્તે તત્ર તત્ર વૈ ।
આકાશસ્ય ન ભેદો ઽસ્તિ તદ્વજ્ જીવેષુ નિર્ણયઃ

નાકાશસ્ય ઘટાકાશો વિકારાવયવૌ યથા ।
નૈવાત્મનઃ સદા જીવો વિકારાવયવૌ તથા

યથા ભવતિ બાલાનાં ગગનં મલિનં મલૈઃ ।
તથા ભવત્ય્ અબુદ્ધાનામ્ આત્માપિ મલિનો મલૈઃ

મરણે સંભવે ચૈવ ગત્યાગમનયોર્ અપિ ।
સ્થિતૌ સર્વશરીરેષુ આકાશેનાવિલક્ષણઃ

સંઘાતાઃ સ્વપ્નવત્ સર્વે આત્મમાયાવિસર્જિતાઃ ।
આધિક્યે સર્વસામ્યે વા નોપપત્તિર્ હિ વિદ્યતે

રસાદયો હિ યે કોશા વ્યાખ્યાતાસ્ તૈત્તિરીયકે ।
તેષામ્ આત્મા પરો જીવઃ ખં યથા સંપ્રકાશિતઃ

દ્વયોર્ દ્વયોર્ મધુજ્ઞાને પરં બ્રહ્મ પ્રકાશિતમ્ ।
પૃથિવ્યામુદરે ચૈવ યથાકાશઃ પ્રકાશિતઃ

જીવાત્મનોર્ અનન્યત્વમ્ અભેદેન પ્રશસ્યતે ।
નાનાત્વં નિન્દ્યતે યચ્ ચ તદ્ એવં હિ સમઞ્જસમ્

જીવાત્મનોઃ પૃથક્ત્વં યત્ પ્રાગુત્પત્તેઃ પ્રકીર્તિતમ્ ।
ભવિષ્યદ્વૃત્યા ગૌણં તન્ મુખ્યત્વં હિ ન યુજ્યતે

મૃલ્લોહવિસ્ફુલિઙ્ગાદ્યૈઃ સૃષ્ટિર્ યા ચોદિતાન્યથા ।
ઉપાયઃ સો ઽવતારાય નાસ્તિ ભેદઃ કથઞ્ચન

આશ્રમાસ્ત્રિવિધા હીનમધ્યમોત્કૃષ્ટદૃષ્ટયઃ ।
ઉપાસનોપદિષ્ટેયં તદર્થમ્ અનુકમ્પયા

સ્વસિદ્ધાન્તવ્યવસ્થાસુ દ્વૈતિનો નિશ્ચિતા દૃઢમ્ ।
પરસ્પરં વિરુધ્યન્તે તૈરયં ન વિરુધ્યતે

અદ્વૈતં પરમાર્થો હિ દ્વૈતં તદ્ભેદ ઉચ્યતે ।
તેષામ્ ઉભયથા દ્વૈતં તેનાયં ન વિરુદ્ધ્યતે

માયયા ભિદ્યતે હ્ય્ એતન્ નાન્યથાજં કથઞ્ચન ।
તત્ત્વતો ભિદ્યમાને હિ મર્ત્યતામ્ અમૃતં વ્રજેત્

અજાતસ્યૈવ ભાવસ્ય જાતિમ્ ઇચ્છન્તિ વાદિનઃ ।
અજાતો હ્ય્ અમૃતો ભાવો મર્ત્યતાં કથમ્ એષ્યતિ

ન ભવત્ય્ અમૃતં મર્ત્યં ન મર્ત્યમ્ અમૃતં તથા ।
પ્રકૃતેર્ અન્યથાભાવો ન કથઞ્ચિદ્ ભવિષ્યતિ

સ્વભાવેનામૃતો યસ્ય ભાવો ગચ્છતિ મર્ત્યતામ્ ।
કૃતકેનામૃતસ્ તસ્ય કથં સ્થાસ્યતિ નિશ્ચલઃ

ભૂતતો ઽભૂતતો વાપિ સૃજ્યમાને સમા શ્રુતિઃ ।
નિશ્ચિતં યુક્તિયુક્તં ચ યત્ તદ્ ભવતિ નેતરત્

નેહ નાનેતિ ચામ્નાયાદ્ ઇન્દ્રો માયાભિર્ ઇત્ય્ અપિ ।
અજાયમાનો બહુધા માયયા જાયતે તુ સઃ

સંભૂતેર્ અપવાદાચ્ ચ સંભવઃ પ્રતિષિધ્યતે ।
કો ન્વ્ એનં જનયેદ્ ઇતિ કારણં પ્રતિષિધ્યતે

સ એષ નેતિ નેતીતિ વ્યાખ્યાતં નિહ્નુતે યતઃ ।
સર્વમ્ અગ્રાહ્યભાવેન હેતુનાજં પ્રકાશતે

સતો હિ માયયા જન્મ યુજ્યતે ન તુ તત્ત્વતઃ ।
તત્ત્વતો જાયતે યસ્ય જાતં તસ્ય હિ જાયતે

અસતો માયયા જન્મ તત્ત્વતો નૈવ યુજ્યતે ।
વન્ધ્યાપુત્રો ન તત્ત્વેન માયયા વાપિ જાયતે

યથા સ્વપ્ને દ્વયાભાસં સ્પન્દતે માયયા મનઃ ।
તથા જાગ્રદ્દ્વયાભાસં સ્પન્દતે માયયા મનઃ

અદ્વયં ચ દ્વયાભાસં મનઃ સ્વપ્ને ન સંશયઃ ।
અદ્વયં ચ દ્વયાભાસં તથા જાગ્રન્ ન સંશયઃ

મનોદૃશ્યમ્ ઇદં દ્વૈતં યત્ કિઞ્ચિત્ સચરાચરમ્ ।
મનસો હ્ય્ અમનીભાવે દ્વૈતં નૈવોપલભ્યતે

આત્મસત્યાનુબોધેન ન સંકલ્પયતે યદા ।
અમનસ્તાં તદા યાતિ ગ્રાહ્યાભાવે તદગ્રહમ્

અકલ્પમજં જ્ઞાનં જ્ઞેયાભિન્નં પ્રચક્ષતે ।
બ્રહ્મ જ્ઞેયમ્ અજં નિત્યમ્ અજેનાજં વિબુધ્યતે

નિગૃહીતસ્ય મનસો નિર્વિકલ્પસ્ય ધીમતઃ ।
પ્રચારઃ સ તુ વિજ્ઞેયઃ સુષુપ્તે ઽન્યો ન તત્સમઃ

લીયતે હિ સુષુપ્તે તન્ નિગૃહીતં ન લીયતે ।
તદ્ એવ નિર્ભયં બ્રહ્મ જ્ઞાનલોકં સમન્તતઃ

અજમ્ અનિન્દ્રમ્ અસ્વપ્નમ્ અનામકમ્ અરૂપકમ્ ।
સકૃદ્વિભાતં સર્વજ્ઞં નોપચારઃ કથઞ્ચન

સર્વાભિલાપવિગતઃ સર્વચિન્તાસમુત્થિતઃ ।
સુપ્રશાન્તઃ સકૃજ્જ્યોતિઃ સમાધિર્ અચલો ઽભયઃ

ગ્રહો ન તત્ર નોત્સર્ગશ્ ચિન્તા યત્ર ન વિદ્યતે ।
આત્મસંસ્થં તદા જ્ઞાનમ્ અજાતિ સમતાં ગતમ્

અસ્પર્શયોગો વૈ નામ દુર્દર્શઃ સર્વયોગિભિઃ ।
યોગિનો બિભ્યતિ હ્ય્ અસ્માદ્ અભયે ભયદર્શિનઃ

મનસો નિગ્રહાયત્તમ્ અભયં સર્વયોગિનામ્ ।
દુઃખક્ષયઃ પ્રબોધશ્ ચાપ્ય્ અક્ષયા શાન્તિર્ એવ ચ

ઉત્સેક ઉદધેર્ યદ્વત્ કુશાગ્રેણૈકબિન્દુના ।
મનસો નિગ્રહસ્ તદ્વદ્ ભવેદ્ અપરિખેદતઃ

ઉપાયેન નિગૃહ્ણીયાદ્ વિક્ષિપ્તં કામભોગયોઃ ।
સુપ્રસન્નં લયે ચૈવ યથા કામો લયસ્ તથા

દુઃખં સર્વમ્ અનુસ્મૃત્ય કામભોગાન્ નિવર્તયેત્ ।
અજં સર્વમનુસ્મૃત્ય જાતં નૈવ તુ પશ્યતિ

લયે સંબોધયેચ્ ચિત્તં વિક્ષિપ્તં શમયેત્ પુનઃ ।
સકષાયં વિજાનીયાત્ સમપ્રાપ્તં ન ચાલયેત્

નાસ્વાદયેત્ સુખં તત્ર નિઃસઙ્ગઃ પ્રજ્ઞયા ભવેત્ ।
નિશ્ચલં નિશ્ચરચ્ ચિત્તમ્ એકીકુર્યાત્ પ્રયત્નતઃ

યદા ન લીયતે ચિત્તં ન ચ વિક્ષિપ્યતે પુનઃ ।
અનિઙ્ગનમ્ અનાભાસં નિષ્પન્નં બ્રહ્મ તત્ તદા

સ્વસ્થં શાન્તં સનિર્વાણમ્ અકથ્યં સુખમ્ ઉત્તમમ્ ।
અજમ્ અજેન જ્ઞેયેન સર્વજ્ઞં પરિચક્ષતે

ન કશ્ચિજ્ જાયતે જીવઃ સંભવો ઽસ્ય ન વિદ્યતે ।
એતત્ તદ્ ઉત્તમં સત્યં યત્ર કિઞ્ચિન્ ન જાયતે