માણ્ડૂક્યોપનિષત્કારિકા · અધ્યાય 2

વૈતથ્યં સર્વભાવાનાં સ્વપ્ન આહુર્ મનીષિણઃ ।
અન્તઃસ્થાનાત્ તુ ભાવાનાં સંવૃતત્વેન હેતુના

અદીર્ઘત્વાચ્ ચ કાલસ્ય ગત્વા દેશાન્ ન પશ્યતિ ।
પ્રતિબુદ્ધશ્ ચ વૈ સર્વસ્ તસ્મિન્ દેશે ન વિદ્યતે

અભાવશ્ ચ રથાદીનાં શ્રૂયતે ન્યાયપૂર્વકમ્ ।
વૈતથ્યં તેન વૈ પ્રાપ્તં સ્વપ્ન આહુઃ પ્રકાશિતમ્

અન્તસ્થાનાત્ તુ ભેદાનાં તસ્માજ્ જાગરિતે સ્મૃતમ્ ।
યથા તત્ર તથા સ્વપ્ને સંવૃતત્વેન ભિદ્યતે

સ્વપ્નજાગરિતસ્થાને હ્ય્ એકમ્ આહુર્ મનીષિણઃ ।
ભેદાનાં હિ સમત્વેન પ્રસિદ્ધેનૈવ હેતુના

આદાવન્તે ચ યન્ નાસ્તિ વર્તમાને ઽપિ તત્ તથા ।
વિતથૈઃ સદૃશાઃ સન્તો ઽવિતથા ઇવ લક્ષિતાઃ

સપ્રયોજનતા તેષાં સ્વપ્ને વિપ્રતિપદ્યતે ।
તસ્માદ્ આદ્યન્તવત્વેન મિથ્યૈવ ખલુ તે સ્મૃતાઃ

અપૂર્વં સ્થાનિધર્મો હિ યથા સ્વર્ગનિવાસિનામ્ ।
તાનયં પ્રેક્ષતે ગત્વા યથૈવેહ સુશિક્ષિતઃ

સ્વપ્નવૃત્તાવ્ અપિ ત્વ્ અન્તશ્ ચેતસા કલ્પિતં ત્વ્ અસત્ ।
બહિશ્ ચેતોગૃહીતં સદ્ દૃષ્ટં વૈતથ્યમ્ એતયોઃ

જાગ્રદ્વૃત્તાવપિ ત્વ્ અન્તશ્ ચેતસા કલ્પિતં ત્વ્ અસત્ ।
બહિશ્ચેતોગૃહીતં સદ્ યુક્તં વૈતથ્યમ્ એતયોઃ

ઉભયોર્ અપિ વૈતથ્યં ભેદાનાં સ્થાનયોર્ યદિ ।
ક એતાન્ બુધ્યતે ભેદાન્ કો વૈ તેષાં વિકલ્પકઃ

કલ્પયત્ય્ આત્મનાત્માનમ્ આત્મા દેવઃ સ્વમાયયા ।
સ એવ બુધ્યતે ભેદાન્ ઇતિ વેદાન્તનિશ્ચયઃ

વિકરોત્ય્ અપરાન્ ભાવાન્ અન્તશ્ચિત્તે વ્યવસ્થિતાન્ ।
નિયતાંશ્ ચ બહિશ્ચિત્ત એવં કલ્પયતે પ્રભુઃ

ચિત્તકાલા હિ યે ઽન્તસ્ તુ દ્વયકાલાશ્ ચ યે બહિઃ ।
કલ્પિતા એવ તે સર્વે વિશેષો નાન્યહેતુકઃ

અવ્યક્તા એવ યે ઽન્તસ્ તુ સ્ફુટા એવ ચ યે બહિઃ ।
કલ્પિતા એવ તે સર્વે વિશેષસ્ ત્વ્ ઇન્દ્રિયાન્તરે

જીવં કલ્પયતે પૂર્વં વચો ભાવાન્ પૃથગ્વિધાન્ ।
બાહ્યાન્ આધ્યાત્મિકાંશ્ ચૈવ યથાવિદ્યસ્ તથાસ્મૃતિઃ

અનિશ્ચિતા યથા રજ્જુર્ અન્ધકારે વિકલ્પિતા ।
સર્પધારાદિભિર્ ભાવૈસ્ તદ્વદ્ આત્મા વિકલ્પિતઃ

નિશ્ચિતાયાં યથા રજ્જ્વાં વિકલ્પો વિનિવર્તતે ।
રજ્જુર્ એવેતિ ચાદ્વૈતં તદ્વદ્ આત્મવિનિશ્ચયઃ

પ્રાણાદિભિર્ અનન્તૈશ્ ચ ભાવૈર્ એતૈર્ વિકલ્પિતઃ ।
માયૈષા તસ્ય દેવસ્ય યયા સંમોહિતઃ સ્વયમ્

પ્રાણ ઇતિ પ્રાણવિદો ભૂતાનીતિ ચ તદ્વિદઃ ।
ગુણા ઇતિ ગુણવિદસ્ તત્ત્વાનીતિ ચ તદ્વિદઃ

પાદા ઇતિ પાદવિદો વિષયા ઇતિ ચ તદ્વિદઃ ।
લોકા ઇતિ લોકવિદો દેવા ઇતિ ચ તદ્વિદઃ

વેદા ઇતિ વેદવિદો યજ્ઞા ઇતિ ચ તદ્વિદઃ ।
ભોક્તેતિ ચ ભોક્તૃવિદો ભોજ્યમ્ ઇતિ ચ તદ્વિદઃ ॥ મન્દુપ્ક્_2. 22 ॥
સૂક્ષ્મ ઇતિ સૂક્ષ્મવિદઃ સ્થૂલ ઇતિ ચ તદ્વિદઃ ।
મૂર્ત ઇતિ મૂર્તવિદો ઽમૂર્ત ઇતિ ચ તદ્વિદઃ

કાલ ઇતિ કાલવિદો દિશ ઇતિ ચ તદ્વિદઃ ।
વાદા ઇતિ વાદવિદો ભુવનાનીતિ તદ્વિદઃ

મન ઇતિ મનોવિદો બુદ્ધિર્ ઇતિ ચ તદ્વિદઃ ।
ચિત્તમ્ ઇતિ ચિત્તવિદો ધર્માધર્મૌ ચ તદ્વિદઃ

પઞ્ચવિંશક ઇત્ય્ એકે ષડ્વિશ ઇતિ ચાપરે ।
એકત્રિંશક ઇત્ય્ આહુર્ અનન્ત ઇતિ ચાપરે

લોકાંલ્ લોકવિદઃ પ્રાહુર્ આશ્રમા ઇતિ તદ્વિદઃ ।
સ્ત્રીપુંનપુંસકં લૈઙ્ગાઃ પરાપરમ્ અથાપરે

સૃષ્ટિર્ ઇતિ સૃષ્ટિવિદો લય ઇતિ ચ તદ્વિદઃ ।
સ્થિતિર્ ઇતિ સ્થિતિવિદઃ સર્વે ચેહ તુ સર્વદા

યં ભાવં દર્શયેદ્ યસ્ય તં ભાવં સ તુ પશ્યતિ ।
તં ચાવતિ સ ભૂત્વાસૌ તદ્ગ્રહઃ સમુપૈતિ તમ્

એતૈર્ એષો ઽપૃથગ્ભાવૈઃ પૃથગ્ એવેતિ લક્ષિતઃ ।
એવં યો વેદ તત્ત્વેન કલ્પયેત્ સો ઽવિશઙ્કિતઃ

સ્વપ્નમાયે યથા દૃષ્ટં ગન્ધર્વનગરં યથા ।
તથા વિશ્વમ્ ઇદં દૃષ્ટં વેદાન્તેષુ વિચક્ષણૈઃ

ન નિરોધો ન ચોત્પત્તિર્ ન બદ્ધો ન ચ સાધકઃ ।
ન મુમુક્ષુર્ ન વૈ મુક્ત ઇત્ય્ એષા પરમાર્થતા

ભાવૈર્ અસદ્ભિર્ એવાયમ્ અદ્વયેન ચ કલ્પિતઃ ।
ભાવા અપ્ય્ અદ્વયેનૈવ તસ્માદ્ અદ્વયતા શિવા

નાત્મભાવેન નાનેદં ન સ્વેનાપિ કથઞ્ચન ।
ન પૃથઙ્ નાપૃથક્ કિઞ્ચિદ્ ઇતિ તત્ત્વવિદો વિદુઃ

વીતરાગભયક્રોધૈર્ મુનિભિર્ વેદપારગૈઃ ।
નિર્વિકલ્પો હ્ય્ અયં દૃષ્ટઃ પ્રપઞ્ચોપશમો ઽદ્વયઃ

તસ્માદ્ એવં વિદિત્વૈનમ્ અદ્વૈતે યોજયેત્ સ્મૃતિમ્ ।
અદ્વૈતં સમનુપ્રાપ્ય જડવલ્લોકમ્ આચરેત્

નિઃસ્તુતિર્ નિર્નમસ્કારો નિઃસ્વધાકાર એવ ચ ।
ચલાચલનિકેતશ્ ચ યતિર્ યાદૃચ્છિકો ભવેત્

તત્ત્વમ્ આધ્યાત્મિકં દૃષ્ટ્વા તત્ત્વં દૃષ્ટ્વા તુ બાહ્યતઃ ।
તત્ત્વીભૂતસ્ તદારામસ્ તત્ત્વાદ્ અપ્રચ્યુતો ભવેત્