માણ્ડૂક્યોપનિષદ્ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 4

મન્દુપ્ક્ચ્_3.48
ન કશ્ચિજ્જાયતે જીવઃ કર્તા ભોક્તા ચ નોત્પદ્યતે કેનચિદપિ પ્રકારેણ ।
અતઃ સ્વભાવતો ઽજસ્યાસ્યૈકસ્યાત્મનઃ સંભવઃ કારણં ન વિદ્યતે નાસ્તિ ।
યસ્માન્ન વિદ્યતે ઽસ્ય કારણં તસ્માન્ન કશ્ચિજ્જાયતે જીવ ઇત્યેતત્ ।
પૂર્વેષૂપાયત્વેનોક્તાનાં સત્યાનામેતત્તદુત્તમં સત્યં યસ્મિન્સત્યસ્વરૂપે બ્રહ્મણ્યણુમાત્રમપિ કિઞ્ચિન્ન જાયત ઇતિ ॥48॥
અલાતશાન્તિપ્રકરણ
ઓંકારનિર્ણયદ્વારેણાગમતઃ પ્રતિજ્ઞાતસ્યાદ્વૈતસ્ય બાહ્યવિષયભેદવૈતથ્યાચ્ચ સિદ્ધસ્ય પુનરદ્વૈતે શાસ્ત્રયુક્તિભ્યાં સાક્ષાન્નિર્ધારિતસ્યૈતદુત્તમં સત્યમિત્યુપસંહારઃ કૃતો ઽન્તે ।
તસ્યૈતત્યાગમાર્થસ્યાદ્વૈતદર્શનસ્ય પ્રતિપક્ષભૂતા દ્વૈતિનો વૈનાશિકાશ્ચ તેષાં ચાન્યોન્યવિરોદાદ્રાગદ્વેષાદિક્લેશાસ્પદં દર્શનમિતિ મિથ્યાદર્શનત્વં સૂચિતમ્ ।
ક્લેશાનાસ્પદત્વાત્સમ્યગ્દર્શનમિત્યદ્વૈતદર્શનં સ્તૂયતે ।
તદિહ વિસ્તરેણાન્યોન્યવિરુદ્ધતયાસમ્યગ્દર્શનત્વં પ્રદર્શ્ય તત્પ્રતિષેધેનાદ્વૈતદર્શનસિદ્ધિરુપસંહર્તવ્યાવીતન્યાયેનેત્યલાતશાન્દ્ ઇરારભ્યતે ।
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 4.1
તત્રાદ્વૈતદર્શનસમ્પ્રદાયકર્તુર્ અદ્વૈતસ્વરૂપેણૈવ નમસ્કારાર્થો ઽયમાદ્યશ્લોકઃ ।
આચાર્યપૂજા હ્યભિપ્રેતાર્થસિદ્ધ્યર્થેષ્યતે શાસ્ત્રારમ્ભે ।
જ્ઞાનેનાકાશકલ્પેન ધર્માન્યો ગગનોપમાન્ ।
જ્ઞેયાભિન્નેન સંબુદ્ધસ્ તં વન્દે દ્વિપદાં વરમ્

મન્દુપ્ક્ચ્_4.1
આકાશેનેષદસમાપ્તમાકાશકલ્પમાકાશતુલ્યમેતત્ ।
તેનાકાશકલ્પેન જ્ઞાનેન, કિમ્? ધર્માનાત્મનઃ, કિંવિશિષ્ટાન્ગગનોપમાન્ગગનમુપમા યેષાં તે ગગનોપમાસ્તાનાત્મનો ધર્માન્ ।
જ્ઞાનસ્યૈવ પુનર્વિશેષણમ્- જ્ઞેયૈર્ધર્મૈરાત્મભિરભિન્નમગ્ન્યુષ્ણવત્સવિતૃપ્રકાશવચ્ચ જ્ઞાનં તેન જ્ઞેયાભિન્નેન જ્ઞાનેનાકાશકલ્પેન જ્ઞેયાત્મસ્વરૂપાવ્યતિરિક્તેન ગગનોપમાન્ધર્માન્યઃ સંબુદ્ધઃ સંબુદ્ધવાનિતિ, અયમેવેશ્વરો યો નારાયણાખ્યસ્તં વન્દે ઽભિવાદયે દ્વિપદાં વરં દ્વિપદોપલક્ષિતાનાં પુરુષાણાં વરં પ્રધાનં પુરુષોત્તમમિત્યભિપ્રાયઃ ।
ઉપદેષ્ટૃનમસ્કારમુખેન જ્ઞાનજ્ઞેયજ્ઞાતૃભેદરહિતં પરમાર્થદર્શનમિહ પ્રકરણે પ્રતિપિપાદયિષિતં પ્રતિપક્ષપ્રતિષેધદ્વારેણ પ્રતિજ્ઞાતં ભવતિ ॥1॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 4.2
અધુના9દ્વૈતદર્શનયોગસ્ય નમસ્કારસ્તત્સ્તુતયે-
અસ્પર્શયોગો વૈ નામ સર્વસત્ત્વસુખો હિતઃ ।
અવિવાદો ઽવિરુદ્ધશ્ ચ દેશિતસ્ તં નમામ્ય્ અહમ્

મન્દુપ્ક્ચ્_4.2
સ્પર્શનં સ્પર્શઃ સમ્બન્ધો ન વિદ્યતે યસ્ય યોગસ્ય કેનચિત્કદાચિદપિ સ અસ્પર્શયોગો બ્રહ્મસ્વભાવ એવ, વૈ નામેતિ બ્રહ્મવિદામસ્પર્શયોગ ઇત્યેવંપ્રસિદ્ધ ઇત્યર્થઃ ।
સ ચ સર્વસત્ત્વસુખઃ ।
ભવતિ કશ્ચિદત્યન્તસુખસાધનવિશિષ્ટો ઽપિ દુઃખરૂપઃ, યથા તપઃ ।
અયં તુ ન તથા ।
કિં તર્હિ સર્વસત્ત્વાનાં સુખઃ ।
તથેહ ભવતિ કશ્ચિદ્વિષયોપભોગઃ સુખો ન હિતો ઽયં તુ સુખો હિતશ્ચ નિત્યમપ્રચલિતસ્વભાવત્વાત્ કિં ચાવિવાદો વિરુદ્ધ વદનં વિવાદઃ પક્ષપ્રતિપક્ષપરિગ્રહેણ યસ્મિન્ન વિદ્યતે સ અવિવાદઃ ।
કસ્માત્? યતો ઽવિરુદ્ધશ્ચ ।
ય ઈદૃશો યોગો દેશિત ઉપદિષ્ટઃ શાસ્ત્રેણ તં નમામ્યહં પ્રણમામીત્યર્થઃ ॥2॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 4.3
કથં દ્વૈતિનઃ પરસ્પરં વિરુધ્યન્તે? ઇત્યુચ્યતે ।
ભૂતસ્ય જાતિમ્ ઇચ્છન્તિ વાદિનઃ કેચિદ્ એવ હિ ।
અભૂતસ્યાપરે ધીરા વિવદન્તઃ પરસ્પરમ્

મન્દુપ્ક્ચ્_4.3
ભૂતસ્ય વિદ્યમાનસ્ય વસ્તુનો જાતિમુત્પત્તિમિચ્છન્તિ વાદિનઃ કેચિદેવ હિ સાંખ્યા ન સર્વં એવ દ્વૈતિનઃ ।
યસ્માદભૂતસ્યાવિદ્યમાનસ્યાપરે વૈશેષિકા નૈયાયિકાશ્ચ ધીરા ધીમન્તઃ પ્રજ્ઞાભિમાનિન ઇત્યર્થો વિવદન્તો વિરુદ્ધં વદન્તો હ્યન્યેન્યમિચ્છન્તિ જેતુમિત્યભિપ્રાયઃ ॥3॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 4.4
તૈરેવં વિરુદ્ધવદનેનાન્યોન્યપક્ષપ્રતિષેધં કુર્વદ્ભિઃ કિં ખ્યાપિતં ભવત્યુચ્યતે-
ભૂતં ન જાયતે કિઞ્ચિદ્ અભૂતં નૈવ જાયતે ।
વિવદન્તો ઽદ્વયા હ્ય્ એવમ્ અજાતિં ખ્યાપયન્તિ તે

મન્દુપ્ક્ચ્_4.4
ભૂતં વિદ્યમાનં વસ્તુ ન જાયતે કિઞ્ચિદ્વિદ્યમાનત્વાદેવાત્મવદિત્યેવં વદન્નસદ્વાદી સાંખ્યપક્ષં પ્રતિષેધતિ સજ્જન્મ ।
તથાભૂતમવિદ્યમાનમવિદ્યમાનત્વાન્નૈવ જાયતે શશવિષાણવદિત્યેવં વદન્સાંખ્યો ઽપ્યસદ્ધાદિપક્ષમસજ્જન્મ પ્રતિષેધતિ ।
વિવદન્તો વિરુદ્ધં વદન્તો ઽદ્વયા અદ્વૈતિનો હ્યેતે ઽન્યોન્યસ્ય પક્ષૌ સદસતોર્જન્મની પ્રતિષેધન્તો ઽજાતિમનુત્પત્તિમર્થાત્ખ્યાપયન્તિ પ્રકાશયન્તિ તે ॥4॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 4.5
ખ્યાપ્યમાનામ્ અજાતિં તૈર્ અનુમોદામહે વયમ્ ।
વિવદામો ન તૈઃ સાર્ધમ્ અવિવાદં નિબોધત

મન્દુપ્ક્ચ્_4.5
તૈરેવં ખ્યાપ્યમાનામજાતિમેવમસ્ત્વિત્યનુમોદામહે કેવલં ન તૈઃ સાર્ધં વિવદામઃ પક્ષપ્રતિપક્ષગ્રહણેન; યથા તે ઽન્યોન્યમિત્યભિપ્રાયઃ ।
અતસ્તમવિવાદં વિવાદરહિતં પરમાર્થદર્શનમનુજ્ઞાતમસ્માભિર્નિબોધત હે શિષ્યાઃ ॥5॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 4.6
અજાતસ્યૈવ ધર્મસ્ય જાતિમ્ ઇચ્છન્તિ વાદિનઃ ।
અજાતો હ્ય્ અમૃતો ધર્મો મર્ત્યતાં કથમ્ એષ્યતિ

મન્દુપ્ક્ચ્_4.6
સદસદ્વાદિનઃ સર્વે ઽપીતિ પુરસ્તાત્કૃતભાષ્યશ્લોકઃ ॥6॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 4.7-8
ન ભવત્ય્ અમૃતં મર્ત્યં ન મર્ત્યમ્ અમૃતં તથા ।
પ્રકૃતેર્ અન્યથાભાવો ન કથઞ્ચિદ્ ભવિષ્યતિ

સ્વભાવેનામૃતો યસ્ય ધર્મો ગચ્છતિ મર્ત્યતામ્ ।
કૃતકેનામૃતસ્ તસ્ય કથં સ્થાસ્યતિ નિશ્ચલઃ

મન્દુપ્ક્ચ્_4.7-8
ઉક્તાર્થાનાં શ્લોકાનામિહોપન્યાસઃ પરવાદિપક્ષાણામન્યોન્યવિરોધખ્યાપિતાનુત્પત્યનુમોદનપ્રદર્શનાર્થઃ ॥7-8॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 4.9
યસ્માલ્લૌકિક્યપિ પ્રકૃતિર્ન વિપર્યેતિ, કાસાવિત્યાહ-
સાંસિદ્ધિકી સ્વાભાવિકી સહજા અકૃતા ચ યા ।
પ્રકૃતિઃ સેતિ વિજ્ઞેયા સ્વભાવં ન જહાતિ યા

મન્દુપ્ક્ચ્_4.9
સમ્યક્સિદ્ધિઃ સંસિદ્ધિસ્તત્ર ભવા સાંસિદ્ધિકી યથા યોગિનાં સિદ્ધાનામ્ અણિમાદ્યૈશ્વર્યપ્રાપ્તિઃ પ્રકૃતિઃ ।
સા ભૂતભવિષ્યત્કાલયોરપિ યોગિનાં ન વિપર્યેતિ તથૈવ સા ।
તથા સ્વાભાવિકી દ્રવ્યસ્વભાવત એવ યથાગ્ન્યાદીનામ્ ઉષ્ણપ્રકાશાદિલક્ષણા, સાપિ ન કાલાન્તરે વ્યભિચરતિ દેશાન્તરે ચ ।
તથા સહજા આત્મના સહૈવ જાતા યથા પક્ષ્યાદીનામાકાશગમનાદિલક્ષણા ।
અન્યાપિ યા કાચિદકૃતા કેનચિન્ન કૃતા યતાપાં નિમ્નદેશગમનાદિલક્ષણા ।
અન્યાપિ યા કાજિત્સ્વભાવં ન જહાતિ સા સર્વા પ્રકૃતિરિતિ વિજ્ઞેયા લોકે ।
મિથ્યાકલ્પિતેષુ લૌકિકેષ્વપિ વસ્તુષુ પ્રકૃતિર્નાન્યથા ભવતિ કિમુતાજસ્વભાવેષુ પરમાર્થવસ્તુષ્વમૃતત્વલક્ષણા પ્રકૃતિર્નાન્યથા ભવતીત્યભિપ્રાયઃ ॥9॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 4.10
કિંવિષયા પુનઃ સા પ્રકૃતિર્યસ્યા અન્યથાભાવો વાદિભિઃ કલ્પ્યતે કલ્પનાયાં વા કો દોષ ઇત્યાહ-
જરામરણનિર્મુક્તાઃ સર્વે ધર્માઃ સ્વભાવતઃ ।
જરામરણમ્ ઇચ્છન્તશ્ ચ્યવન્તે તન્મનીષયા

મન્દુપ્ક્ચ્_4.10
જરામરણનિર્મુક્તાઃ- જરામરણાદિસર્વવિક્રિયાવર્જિતા ઇત્યર્થઃ ।
કે ? સર્વે ધર્માઃ સર્વ આત્માન ઇત્યેતત્સ્વભાવતઃ પ્રકૃતિતઃ ।
એવંસ્વભાવાઃ સન્તો ધર્માજરામરણમિચ્છન્ત ઇચ્છન્ત ઇવેચ્છન્તોરજ્જ્વામિવ સર્પમાત્મનિ કલ્પયન્તશ્ચ્યવન્તે સ્વભાવતશ્ચલન્તીત્યર્થઃ, તન્મનીષયા જન્મમરણચિન્તયા તદ્ભાવભાવિતત્વાદોષેણેત્યર્થઃ ॥10॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 4.11
કથં સજ્જાતિવાદિભિઃ સાંખ્યૈરનુપપન્નમુચ્યત ઇત્યાહ વૈશેષિકઃ-
કારણં યસ્ય વૈ કાર્યં કારણં તસ્ય જાયતે ।
જાયમાનં કથમ્ અજં ભિન્નં નિત્યં કથં ચ તત્

મન્દુપ્ક્ચ્_4.11
કારણં મૃદ્વદુપાદાનલક્ષણં યસ્ય વાદિનો વૈ કાર્યં કારણમેવ કાર્યાકારેણ પરિણમતે યસ્ય વાદિન ઇત્યર્થઃ, તસ્યાજમેવ સત્પ્રાધાનાદિ કારણં મહદાદિકાર્યરૂપેણ જાયત ઇત્યર્થઃ ।
મહદાદ્યાકારેણ ચેજ્જાયમાનં પ્રધાનં કથમજમુચ્યતે તૈર્વિપ્રતિષિદ્ધં ચેદં જાયતે ઽજં ચેતિ ।
નિત્યં ચ તૈરુચ્યતે પ્રધાનં ભિન્નં વિદીર્ણં સ્ફુટિતમેકદેશેન સત્કથં નિત્યં ભવેદિત્યર્થઃ ।
ન હિ સાવયવં ઘટાદ્ય્ એકદેશસ્ફુટનધર્મિ નિત્યં દૃષ્ટં લોક ઇત્યર્થઃ ।
વિદીર્ણં ચ સ્યાદેકદેશેનાજં નિત્યં ચેત્ય્ એતદ્વિપ્રતિષિદ્ધં તૈરભિધીયત ઇત્યભિપ્રાયઃ ॥11॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 4.12
ઉક્તસ્યૈવાર્થસ્ય સ્પષ્ટીકરણાર્થમાહ-
કારણાદ્ યદ્ય્ અનન્યત્વમ્ અતઃ કાર્યમ્ અજં યદિ ।
જાયમાનાદ્ ધિ વૈ કાર્યાત્ કારણં તે કથં ધ્રુવમ્

મન્દુપ્ક્ચ્_4.12
કારણાદજાત્કાર્યસ્ય યદ્યનન્યત્વમિષ્ટં ત્વયા તતઃ કાર્યમજમિતિ પ્રાપ્તમ્ ।
ઇદં ચાન્યદ્વિપ્રતિષિદ્ધં કાર્યમજં ચેતિ તવ ।
કિં ચાન્યત્કાર્યકારણયોનન્યત્વે જાયમાનાદ્ધિ વૈ કાર્યકારણમનન્યન્નિત્યં ધ્રુવં ચ તે કથં ભવેત્ ।
ન હિ કુક્કુટ્યા એકદેશઃ પચ્યત એકદેશઃ પ્રસવાય કલ્પ્યતે ॥12॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 4.13
કિં ચાન્યમ્-
અજાદ્ વૈ જાયતે યસ્ય દૃષ્ટાન્તસ્ તસ્ય નાસ્તિ વૈ ।
જાતાચ્ ચ જાયામાનસ્ય ન વ્યવસ્થા પ્રસજ્યતે

મન્દુપ્ક્ચ્_4.13
અજાદનુત્પન્નાદ્વસ્તુનો જાયતે યસ્ય વાદિનઃ કાર્યં દૃષ્ટાન્ત્તસ્તસ્ય નાસ્તિ વૈ, દૃષ્ટાન્તાભાવેર્ઽથાદજાન્ન કિઞ્ચિજ્જાયત ઇતિ સિદ્ધં ભવતીત્યર્થઃ ।
યદા પુનર્જાતાજ્જાયમાનસ્ય વસ્તુનો ઽભ્યુપગમસ્ તદપ્યન્યસ્માજ્ જાતાત્તદપ્યન્યસ્માદિતિ ન વ્યાવસ્થા પ્રસજ્યતે ।
અનવસ્થાનં સ્યાદિત્યર્થઃ ॥13॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 4.14
"યત્ર ત્વસ્ય સર્વમાત્મૈવાભૂત્"(બૃ.ઉ.2 । 4 । 18) ઇતિ પરમાર્થતો દ્વૈતાભાવઃ શ્રુત્યોક્તસ્તમાશ્રિત્યાહ-
હેતોર્ આદિઃ ફલં યેષામ્ આદિર્ હેતુઃ ફલસ્ય ચ ।
હેતોઃ ફલસ્ય ચાનાદિઃ કથં તૈર્ ઉપવર્ણ્યતે

મન્દુપ્ક્ચ્_4.14
હેતોર્ધર્માદેરાદિઃ કારણં દેહાદિસંઘાતઃ ફલં યેષાં વાદિનામ્ ।
તથાદિઃ કારણં હેતુર્ધર્માધર્માદિઃ ફલસ્ય ચ દેહાદિસંઘાતસ્ય ।
એવં હેતુફલયોરિતરેતરકાર્યકારણત્વેનાદિમત્ત્વં બ્રુવદ્ભિરેવં હેતોઃ ફલસ્ય ચાનાદિત્વં કથં તૈરુપવર્ણ્યતે? વિપ્રતિષિદ્ધમિત્યર્થઃ ।
ન હિ નિત્યસ્ય કૂટસ્થસ્યાત્મનો હેતુફલાત્મતા સમ્ભવતિ ॥14॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 4.15
કથં તૈર્વિરુદ્ધમભ્યુપગમ્યત ઇત્યુચ્યતે-
હેતોર્ આદિઃ ફલં યેષામ્ આદિર્ હેતુઃ કલસ્ય ચ ।
તથા જન્મ ભવેત્ તેષાં પુત્રાજ્ જન્મ પિતુર્ યથા

મન્દુપ્ક્ચ્_4.15
હેતુજન્યાદેવ ફલાદ્ધેતોર્જન્માભ્યુપગચ્છતાં તેષામીદૃશો વિરોધ ઉક્તો ભવતિ યથા પુત્રાજ્જન્મ પિતુઃ ॥15॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 4.16
યથોક્તો વિરોધો ન યુક્તો ઽભ્યુપગન્તુમિતિ ચેન્મન્યસે-
સંભવે હેતુફલયોર્ એષિતવ્યઃ ક્રમસ્ ત્વયા ।
યુગપત્સંભવે યસ્માદ્ અસંબન્ધો વિષાણવત્

મન્દુપ્ક્ચ્_4.16
સંભવે હેતુફલયોરુત્પત્તૌ ક્રમ એષિતવ્યસ્ત્વયાન્યેષ્ટવ્યો હેતુ ; પૂર્વં પશ્ચાત્ફલં ચેતિ ।
ઇતશ્ચ યુગપત્સંભવે યસ્માદ્ધેતુફલયોઃ કાર્યકારણત્વેનાસંબન્ધઃ, યથા યુગપત્સંભવતોઃ સવ્યેતરગોવિષાણયોઃ ॥16॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 4.17
કથમસંબન્ધઃ? ઇત્યાહ-
ફલાદ્ ઉત્પદ્યમાનઃ સન્ ન તે હેતુઃ પ્રસિધ્યતિ ।
અપ્રસિદ્ધઃ કથં હેતુઃ ફલમ્ ઉત્પાદયિષ્યતિ

મન્દુપ્ક્ચ્_4.17
જન્યાત્સ્વતો ઽલબ્ધાત્મકાત્ ફલાદુત્પદ્યમાનઃ સઞ્શશવિષાણાદેરિવાસતો ન હેતુઃ પ્રસિધ્યતિ જન્મ ન લભતે ।
અલબ્ધાત્મકો ઽપ્રસિદ્ધઃ સઞ્શશવિષાણાદિકલ્પસ્તવ કથં ફલમુત્પાદયિષ્યતિ? ન હીતરેતરાપેક્ષસિદ્ધ્યોઃ શશવિષાણકલ્પયોઃ કાર્યકારણભાવેન સંબન્ધઃ ક્વચિદ્ દૃષ્ટઃ, અન્યથા વેત્યભિપ્રાયઃ ॥17॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 4.18
યદિ હેતોઃ ફલાત્ સિદ્ધિઃ ફલસિદ્ધિશ્ ચ હેતુતઃ ।
કતરત્ પૂર્વનિષ્પન્નં યસ્ય સિદ્ધિર્ અપેક્ષયા

મન્દુપ્ક્ચ્_4.18
અસંબન્ધતાદોષેણાપોદિતે ઽપિ હેતુફલયોઃ કાર્યકારણભાવે યદિ હેતુફલયોરન્યોન્યસિદ્ધિરભ્યુપગમ્યત એવ ત્વયા કતરત્પૂર્વનિષ્પન્નં હેતુફલયોર્યસ્ય પશ્ચાદ્ભાવિનઃ સિદ્ધિઃ સ્યાત્પૂર્વસિદ્ધ્યપેક્ષયા તદ્ બ્રૂહીત્યર્થઃ ॥18॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 4.19
અથૈતન્ન શક્યતે વક્તુમિતિ મન્યસે-
અશક્તિર્ અપરિજ્ઞાનં ક્રમકોપો ઽથ વા પુનઃ ।
એવં હિ સર્વથા બુદ્ધૈર્ અજાતિઃ પરિદીપિતા

મન્દુપ્ક્ચ્_4.19
સેયમશક્તિરપરિજ્ઞાનં તત્ત્વાવિવેકો મૂઢતેત્યર્થઃ ।
અથ વા યો ઽયં ત્વયોક્તઃ ક્રમો હેતોઃ ફલસ્ય સિદ્ધિઃ ફલાચ્ચ હેતોઃ સિદ્ધિરિતીતરેતરાનન્તર્યલક્ષણસ્તસ્ય કોપો વિપર્યાસો ઽન્યથાભાવઃ સ્યાદિત્યભિપ્રાયઃ ।
એવં હેતુફલયોઃ કાર્યકારણભાવાનુપપત્તેરજાતિઃ સર્વસ્યાનુત્પત્તિઃ પરિદીપિતા પ્રકાશિતાન્યોન્યપક્ષદોષં બ્રુવદ્ભિર્વાદિભિર્બુદ્ધૈઃ પણ્ડિતૈરિત્યર્થઃ ॥19॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 4.20
નનુ હેતુલયોઃ કાર્યકારણભાવ ઇત્યસ્માભિરુક્તં શબ્દમાત્રમાશ્રિત્ય ચ્છલમિદં ત્વયોક્તં પુત્રાજ્જન્મ પિતુર્યથા, વિષાણવચ્ચાસંબન્ધ ઇત્યાદિ ।
ન હ્યસ્માભિરસિદ્ધાદ્ધેતોઃ ફલસિદ્ધિરસિદ્ધાદ્વા ફલાદ્ધેતુસિદ્ધરભ્યુપગતા ।
કિં તર્હિ? બીજાઙ્કુરવત્કાર્યકારણભાવો ઽભ્યુપગમ્યત ઇતિ ।
અત્રોચ્યતે-
બીજાઙ્કુરાખ્યો દૃષ્ટાન્તઃ સદા સાધ્યસમો હિ સ ।
ન હિ સાધ્યસમો હેતુઃ સિદ્ધૌ સાધ્યસ્ય યુજ્યતે

મન્દુપ્ક્ચ્_4.20
બીજાઙ્કુરાખ્યા દૃષ્ટાન્તો યઃ સ સાધ્યેન તુલ્યો મમેત્યભિપ્રાયઃ ।
નનુ પ્રત્યક્ષઃ કાર્યકારણભાવો બીજાઙ્કુરયોરનાદિઃ? ન, પૂર્વસ્ય પૂર્વસ્યાપરવદાદિમત્ત્વાભ્યુપગમાત્ ।
યથેદાનીમુત્પન્નો ઽપરો ઽઙ્કુરો બીજાદાદિમાન્બીજં ચાપરમન્યસ્માદઙ્કુરાદિતિ ક્રમેણોત્યન્નત્વાદાદિમત્ ।
એવં પૂર્વઃ પૂર્વો ઽઙ્કુરો બીજં ચ પૂર્વં પૂર્વમાદિમદેવિતિ પ્રત્યેકં સર્વસ્ય બીજાઙ્કુરજાતસ્યાદિમત્ત્વાત્કસ્યચિદપ્યનાદિત્વાનુપપત્તિ ।
એવં હેતુફલાનામ્ ।
અથ બીજાઙ્કુરસન્તતેરનાદિમત્ત્વમિતિ ચેત્? ન, એકત્વાનુપપત્તેઃ ।
ન હિ બીજાઙ્કુરવ્યતિરેકેણ બીજાઙ્કુરસન્તતિર્નામૈકાભ્યુપગમ્યતે હેતુફલસન્તતિર્વા તદનાદિત્વવાદિભિસ્ તસ્માત્સૂક્તં હેતોઃ ફલસ્ય ચાનાદિઃ કથં તૈરુપવર્ણ્યત ઇતિ ।
તથા ચાન્યદપ્યનુપપત્તેર્નચ્છલમિત્યભિપ્રાયઃ ।
ન ચ લોકે સાધ્યસમો હેતુઃ સાધ્યસિદ્ધૌ સિદ્ધિનિમિત્તં પ્રયુજ્યતે પ્રમાણકુશલૈરિત્યર્થઃ ।
હેતુરિતિ દૃષ્ટાન્તો ઽત્રાભિપ્રેતઃ, ગમકત્વાત્ ।
પ્રકૃતો હિ દૃષ્ટાન્તો ન હેતુરિતિ ॥20॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 4.21
કથં બુદ્ધૈરજાતિઃ પરિદીપિતેત્યાહ-
પૂર્વાપરાપરિજ્ઞાનમ્ અજાતેઃ પરિદીપકમ્ ।
જાયમાનાદ્ ધિ વૈ ધર્માત્ કથં પૂર્વં ન ગૃહ્યતે

મન્દુપ્ક્ચ્_4.21
યદેતદ્ધેતુફલયોઃ પૂર્વાપરાપરિજ્ઞાનં તચ્ચૈતદજાતેઃ પરિદીપકમવબોધકમિત્યર્થઃ ।
જાયમાનો હિ ચેદ્ધર્મો ગૃહ્યતે, કથં તસ્માત્પૂર્વં કારણં ન ગૃહ્યતે ।
અવશ્યં જાયમાનસ્ય ગ્રહીત્રા તજ્જનકં ગ્રહીતવ્યમ્ ।
જન્યજનકયોઃ સંબન્ધસ્યાનપેતત્વાત્ ।
તસ્માદજાતિપરિદીપકં તદિત્યર્થઃ ॥21॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 4.22
ઇતશ્ચ ન જાયતે કિઞ્ચિત્, યજ્જાયમાનં વસ્તુ-
સ્વતો વા પરતો વાપિ ન કિઞ્ચિદ્ વસ્તુ જાયતે ।
સદ્ અસત્ સદસદ્ વાપિ ન કિઞ્ચિદ્ વસ્તુ જાયતે

મન્દુપ્ક્ચ્_4.22
સ્વતઃ પરત ઉભયતો વા સદસત્સદસદ્વા ન જાયતે ન તસ્ય કેનચિદપિ પ્રકારેણ જન્મ સંભવતિ ।
ન તાવત્સ્વયમેવાપરિનિષ્પન્નાત્સ્વતઃ સ્વરૂપાત્સ્વયમેવ જાયતે યથા ઘટસ્તસ્માદેવ ઘટાત્ ।
નાપિ પરતો ઽન્યસ્માદન્યો યથા ઘટાત્પટઃ પટાત્પટાન્તરમ્ ।
તથા નોભયતઃ, વિરોધાત્; યથા ઘટપટાભ્યાં ઘટઃ પટો વા ન જાયતે ।
નનુ મૃદો ઘટો જાયતે પિતુશ્ચ પુત્રઃ ।
સત્યમ્, અસ્તિ જાયત ઇતિ પ્રત્યયઃ શબ્દશ્ચ મૂઢાનામ્ ।
તાવેવ શબ્દપ્રત્યયૌ વિવેકિભિઃ પરીક્ષ્યેતે કિં સત્યમેવ તાવુત મૃષેતિ ।
યાવતા પરીક્ષ્યમાણે શબ્દપ્રત્યવિષયં વસ્તુ ઘટપુત્રાદિલક્ષણં શબ્દમાત્રમેવ તત્ ।
"વાચારમ્ભણમ્"(છા.ઉ.6 । 1 । 4) ઇતિ શ્રુતેઃ ।
સચ્ચેન્ન જાયતે સત્ત્વાન્મૃત્પિત્રાદિવદ્ ।
યદ્યસત્તથાપિ ન જાયતે ઽસત્ત્વાદેવ શશવિષાણાદિવત્ ।
અથ સદસત્તથાપિ ન જાયતે વિરુદ્ધસ્યૈકસ્યાસંભવાત્ ।
અતો ન કિઞ્ચદ્વસ્તુ જાયત ઇતિ સિદ્ધમ્ ।
યેષાં પુનર્જનિરેવ જાયત ઇતિ ક્રિયાકારકફલૈકત્વમ્ અભ્યુપગમ્યતે ક્ષણિકત્વં ચ વસ્તુનઃ, તે દૂરત એવ ન્યાયાપેતાઃ ।
ઇદમિત્થમિત્યવધારણક્ષણાન્તરાનવસ્થાનાદનનુભૂતસ્ય સ્મૃત્યનુપપત્તેશ્ચ ॥22॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 4.23
કિં ચ હેતુફલયોરનાદિત્વમભ્યુપગચ્છતા ત્વયા બલાદ્ધેતુફલયોરજન્મૈવાભ્યુપગતં સ્યાત્ ।
તત્કથમ્?
હેતુર્ ન જાયતે ઽનાદેઃ ફલં ચાપિ સ્વભાવતઃ ।
આદિર્ ન વિદ્યતે યસ્ય તસ્ય હ્ય્ આદિર્ ન વિદ્યતે

મન્દુપ્ક્ચ્_4.23
અનાદેરાદિરહિતાત્ફલાદ્ધેતુર્ન જાયતે ।
ન હ્યનુત્પન્નાદનાદેઃ ફલાદ્ધેતોર્જન્મેષ્યતે ત્વયા ।
ફલં ચાદિરહિતાદનાદેર્હેતોરજાત્સ્વભાવત એવ નિર્નિમિત્તં જાયત ઇતિ નાભ્યુપગમ્યતે ।
તસ્માદનાદિત્વમભ્યુપગચ્છતા ત્વયા હેતુફલયોરજન્માવાભ્યુપગમ્યતે ।
યસ્માદાદિઃ કારણં ન વિદ્યતે યસ્ય લોકે તસ્ય હ્યાદિઃ પૂર્વોક્તા જાતિર્ન વિદ્યતે ।
કારણવત એવ હ્યાદિરભ્યુપગમ્યતે નાકારણવતઃ ॥23॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 4.24
ઉક્તસ્યૈવાર્થસ્ય દૃઢીકરણચિકીર્ષયા પુનરાક્ષિપતિ-
પ્રજ્ઞપ્તેઃ સનિમિત્તત્વમ્ અન્યથા દ્વયનાશતઃ ।
સંક્લેશસ્યોપલબ્ધેશ્ ચ પરતન્ત્રાસ્તિતા મતા

મન્દુપ્ક્ચ્_4.24
પ્રજ્ઞાનં પ્રજ્ઞપ્તિઃ શબ્દાદિપ્રતીતિસ્તસ્યાઃ સનિમિત્તત્વમ્; નિમિત્તં કારણં વિષય ઇત્યેતત્સન્નિમિત્તત્વં સવિષત્વં સ્વાત્મવ્યતિરિક્તવિષયતેત્યેતત્ પ્રતિજાનીમહે ।
ન હિ નિર્વિષયા પ્રજ્ઞપ્તિઃ શબ્દાદિપ્રતીતિઃ સ્યાત્, તસ્યાઃ સનિમિત્તત્વાત્ ।
અન્યથા નિર્વિષયત્વે શબ્દસ્પર્શનીલપીતલોહિતાદિપ્રત્યયવૈચિત્ર્યસ્ય દ્વયસ્ય નાશતો નાશો ઽભાવઃ પ્રસજ્યેતેત્યર્થઃ ।
ન ચ પ્રત્યયવૈચિત્ર્યસ્ય દ્વયસ્યાભાવો ઽસ્તિ પ્રત્યક્ષત્વાત્ ।
અતઃ પ્રત્યવૈચિત્ર્યસ્ય દ્વયસ્ય દર્શાનાત્, પરેષાં તન્ત્રં પરતન્ત્રમિત્યન્યશાસ્ત્રમ્, તસ્ય પરતન્ત્રસ્ય પરતન્ત્રાશ્રયસ્ય બાહ્યાર્થસ્ય જ્ઞાનવ્યતિરિક્તસ્યાસ્થિતા મતાભિપ્રેતા ।
ન હિ પ્રજ્ઞપ્તેઃ પ્રકાશમાત્રસ્વરૂપાયા નીલપીતાદિબાહ્યાલમ્બનવૈચિત્ર્યમન્તરેણ સ્વભાવભેદેનૈવ વૈચિત્ર્યં સંભવતિ ।
સ્ફટિકસ્યેવ નીલાદ્યુપાધ્યાશ્રયૈર્વિના વૈચિત્ર્યં ન ઘટત ઇત્યભિપ્રાયઃ ।
ઇતશ્ચ પરતન્ત્રાશ્રયસ્ય બાહ્યાર્થસ્ય જ્ઞાનવ્યતિરિક્તસ્યાસ્તિતા ।
સંક્લેશનં સંક્લેશો દુઃખમિત્યર્થઃ ।
ઉપલભ્યતે હ્યગ્નિદાહાદિનિમિત્તં દુઃખમ્ ।
યદ્યગ્ન્યાદિબાહ્યં દાહાદિનિમિત્તં વિજ્ઞાનવ્યતિરિક્તં ન સ્યાત્તતો દાહાદિદુઃખં નોપલભ્યતે ।
ઉપલભ્યતે તુ ।
અતસ્તેન મન્યમહે ઽસ્તિ બાહ્યોર્ઽથ ઇતિ ।
ન હિ વિજ્ઞાનમાત્રે સંક્લોશો યુક્તઃ, અન્યત્રાદર્શનાદિત્યભિપ્રાયઃ ॥24॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 4.25
અત્રોચ્યતે-
પ્રજ્ઞપ્તેઃ સનિમિત્તત્વમ્ ઇષ્યતે યુક્તિદર્શનાત્ ।
નિમિત્તસ્યાનિમિત્તત્વમ્ ઇષ્યતે ભૂતદર્શનાત્

મન્દુપ્ક્ચ્_4.25
બાઢમેવં પ્રજ્ઞપ્તેઃ સનિમિત્તત્વં દ્વયસંક્લેશોપલબ્ધિયુક્તિદર્શનાદિષ્યતે ત્વયા ।
સ્થિરીભવ તાવત્ત્વં યુક્તિદર્શનં વસ્તુનસ્તથાત્વાભ્યુપગમે કારણમિત્યત્ર ।
બ્રૂહિ કિં તત ઇતિ ।
ઉચ્યતે ।
નિમિત્તસ્ય પ્રજ્ઞપ્ત્યાલમ્બનાભિમતસ્ય ઘટાદેરનિમિત્તત્વમનાલમ્બનત્વં વૈચિત્ર્યાહેતુત્વમિષ્યતે ઽસ્માભિઃ ।
કથમ્? ભૂતદર્શનાત્પરમાર્થદર્શનાદિત્યેતત્ ।
ન હિ ઘટો યથાભૂતમૃદ્રૂપદર્શને સતિ તદ્વ્યતિરેકેણાસ્તિ, યથાશ્વાન્મહિષઃ પટો વા તન્તુવ્યતિરેકેણ, તન્તવશ્ચાંશુવ્યતિરેકેણેત્યેવમુત્તરોત્તર ભૂતદર્શન આશબ્દપ્રત્યયનિરોધાન્નૈવ નિમિત્તમુપલભામહ ઇત્યર્થઃ ।
અથવા ભૂતદર્શનાદ્બાહ્યાર્થસ્યાનિમિત્તત્વમિષ્યતે, રજ્જ્વાદાવિવ સર્પાદેરિત્યર્થઃ ।
ભ્રાન્તિદર્શનવિષયત્વાચ્ચ નિમિત્તસ્યાનિમિત્તત્વં ભવેત્ ।
તદભાવે ઽભાવાન્ ન હિ સુષુપ્તસમાહિતમુક્તાનાં ભ્રાન્તિદર્શનાભાવ આત્મવ્યતિરિક્તો બાહ્યોર્ઽથ ઉપલભ્યતે ।
ન હ્યુન્મત્તાવગતં વસ્ત્વનુન્મત્તૈરપિ તથાભૂતં ગમ્યતે ।
એતેન દ્વયદર્શનં સંક્લેશોપલબ્ધિશ્ચ પ્રત્યુક્તા ॥25॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 4.26
યસ્માન્નાસ્તિ બાહ્યં નિમિત્તમતઃ-
ચિત્તં ન સંસ્પૃશત્ય્ અર્થં નાર્થાભાસં તથૈવ ચ ।
અભૂતો હિ યતશ્ ચાર્થો નાર્થાભાસસ્ તતઃ પૃથક્

મન્દુપ્ક્ચ્_4.26
ચિત્તં ન સ્પૃશત્યર્થં બાહ્યાલમ્બનવિષયમ્, નાપ્યર્થાભાસં ચિત્તત્વાત્સ્વપ્નચિત્તવત્ ।
અભૂતો હિ જાગરિતે ઽપિ સ્વપ્નાર્થવદેવ બાહ્યઃ શબ્દાદ્યર્થો યત ઉક્તહેતુત્વાચ્ચ ।
નાપ્યર્થાભાસશ્ચિત્તાત્પૃથક્ચિત્તમેવ હિ ઘટાદ્યર્થવદવભાસતે યથા સ્વપ્ને ॥26॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 4.27
નનુ વિપર્યાસસ્તર્હ્યસતિ ઘટાદૌ ઘટાદ્યાભાસતા ચિત્તસ્ય ।
તથા ચ સત્યવિપર્યાસઃ ક્વચિદ્વક્તવ્ય ઇતિ ।
અત્રોચ્યતે-
નિમિત્તં ન સદા ચિત્તં સંસ્પૃશત્ય્ અધ્વસુ ત્રિષુ ।
અનિમિત્તો વિપર્યાસઃ કથં તસ્ય ભવિષ્યતિ

મન્દુપ્ક્ચ્_4.27
નિમિત્તં વિષયમતીતાનાગતવર્તમાનાધ્વસુ ત્રિષ્વપિ સદા ચિત્તં ન સ્પૃશેદેવ હિ ।
યદિ હિ ક્વચિત્ સંસ્પૃશેત્ સ અવિપર્યાસઃ પરમાર્થ ઇતિ ।
અતસ્તદપેક્ષયાસતિ ઘટે ઘટાદ્યાભાસતા વિપર્યાસઃ સ્યાન્ન તુ તદસ્તિ કદાચિદપિ ચિત્તસ્યાર્થસંસ્પર્શનમ્ ।
તસ્માદનિમિત્તો વિપર્યાસઃ કથં તસ્ય ચિત્તસ્ય ભવિષ્યતિ; ન કથઞ્ચિદ્વિપર્યાસો ઽસ્તીત્યભિપ્રાયઃ ।
અયમેવ હિ સ્વભાવશ્ચિત્તસ્ય યદુતાસતિ નિમિત્તે ઘટાદૌ તદ્વદવભાસનમ્ ॥27॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 4.28
પ્રજ્ઞપ્તેઃ સનિમિત્તત્વમિત્યાદ્યેતદન્તં વિજ્ઞાનવાદિનો બૌદ્ધસ્થ વચનં બાહ્યાર્થવાદિપક્ષપ્રતિષેધપરમાચાર્યેણાનુમોદિતમ્ ।
તદેવ હેતું કૃત્વા તત્પક્ષપ્રતિષેધાય તદિદમુચ્યતે-
તસ્માન્ ન જાયતે ચિત્તં ચિત્તદૃશ્યં ન જાયતે ।
તસ્ય પશ્યન્તિ યે જાતિં ખે વૈ પશ્યન્તિ તે પદમ્

મન્દુપ્ક્ચ્_4.28
યસ્માદસત્યેવ ઘટાદૌ ઘટાદ્યાભાસતા ચિત્તસ્ય વિજ્ઞાનવાદિનાભ્યુપગતા તદનુમોદિતમ્ અસ્માભિરપિ ભૂતદર્શનાત્, તસ્માત્તસ્યાપિ ચિત્તસ્ય જાયમાનાવભાસતાસત્યેવ જન્મનિ યુક્તા ભવિતુમિત્યતો ન જાયતે ચિત્તમ્, યથા ચિત્તદૃશ્યં ન જાયતે ।
અતસ્તસ્ય ચિત્તસ્ય યે જાતિં પશ્યન્તિ વિજ્ઞાનવાદિનઃ ક્ષણિકત્વદુઃખિત્વશૂન્યત્વાનાત્મત્વાદિ ચ, તેનૈવ ચિત્તેન ચિત્તસ્વરૂપં દ્રષ્ટુમશક્યં પશ્યન્તઃ ખે વૈ પશ્યન્તિ તે પદં પક્ષ્યાદીનામ્ ।
અત ઇતરેભ્યો ઽપિ દ્વૈતિભ્યો ઽત્યન્તસાહસિકા ઇત્યર્થો યે ઽપિ શૂન્યવાદિનઃ પશ્યન્ત એવ સર્વશૂન્યતાં સ્વદર્શનસ્યાપિ શૂન્યતાં સ્વદર્શનસ્યાપિ શૂન્યતાં પ્રતિજાનતે તે તતો ઽપિ સાહસિકતરાઃ ખં મુષ્ટિનાપિ જિઘૃક્ષન્તિ ॥28॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 4.29
ઉક્તૈર્હેતુભિરજમેકં બ્રહ્મેતિ સિદ્ધં યત્પુનરાદૌ પ્રતિજ્ઞાતં તત્ફલોપસંહારાર્થોયં શ્લોકઃ-
અજાતં જાયતે યસ્માદ્ અજાતિઃ પ્રકૃતિસ્ તતઃ ।
પ્રકૃતેર્ અન્યથાભાવો ન કથઞ્ચિદ્ ભવિષ્યતિ

મન્દુપ્ક્ચ્_4.29
અજાતં યચ્ચિત્તં બ્રહ્મૈવ જાયત ઇતિ વાદિભિઃ પરિકલ્પ્યતે તદજાતં જાયતે યસ્માદજાતિઃ પ્રકૃતિસ્તસ્ય ।
તતસ્તસ્માદજાતરૂપાયાઃ પ્રકૃતેરન્યથાભાવો જન્મ ન કથઞ્ચિદ્ભવિષ્યતિ ॥29॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 4.30
અયં ચાપર આત્મનઃ સંસારમોક્ષયોઃ પરમાર્થસદ્ભાવવાદિનાં દોષ ઉચ્યતે-
અનાદેર્ અન્તવત્ત્વં ચ સંસારસ્ય ન સેત્સ્યતિ ।
અનન્તતા ચાદિમતો મોક્ષસ્ય ન ભવિષ્યતિ

મન્દુપ્ક્ચ્_4.30
અનાદેરતીતકોટિરહિતસ્ય સંસારસ્યાન્તવત્ત્વં સમાપ્તિર્ન સેત્સ્યતિ યુક્તિતઃ સિદ્ધિં નોપયાસ્યતિ ।
ન હ્યનાદિઃ સન્નન્તવાન્કશ્ચિત્પદાર્થો દૃષ્ટો લોકે ।
બીજાઙ્કુરસંબન્ધનૈરન્તર્યવિચ્છેદો ઇષ્ટ ઇતિ ચેત્, નૈ7કવસ્ત્વભાવેનાપોદિત્વાત્ ।
તથાનન્તતાપિ વિજ્ઞાનપ્રાપ્તિકાલપ્રભવસ્ય મોક્ષસ્યાદિમતો ન ભવિષ્યતિ, ઘટાદિષ્વદર્શનાત્ ।
ઘચાદિવિનાશવદવસ્તુત્વાદદોષ ઇતિ ચેત્, તથા ચ મોક્ષસ્ય પરમાર્થસદ્ભાવપ્રતિજ્ઞાહાનિઃ ।
અસત્ત્વાદેવ શશવિષાણસ્યેવાદિમત્ત્વાભાવશ્ચ ॥30॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 4.31-32
આદાવન્તે ચ યન્ નાસ્તિ વર્તમાને ઽપિ તત્ તથા ।
વિતથૈઃ સદૃશાઃ સન્તો ઽવિતથા ઇવ લક્ષિતાઃ

સપ્રયોજનતા તેષાં સ્વપ્ને વિપ્રતિપદ્યતે ।
તસ્માદ્ આદ્યન્તવત્ત્વેન મિથ્યૈવ ખલુ તે સ્મૃતાઃ

મન્દુપ્ક્ચ્_4.31-32
વૈતથ્યે કૃતવ્યાખ્યાનૌ શ્લોકાવિહ સંસારમોક્ષાભાવપ્રસઙ્ગેન પઠિતૌ ॥31-32 ॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 4.33
સર્વે ધર્મા મૃષા સ્વપ્ને કાયસ્યાન્તનિદર્શનાત્ ।
સંવૃત્તે ઽસ્મિન્ પ્રદેશે વૈ ભૂતાનાં દર્શનં કુતઃ

મન્દુપ્ક્ચ્_4.33
નિમિત્તસ્યાનિમિત્તત્વમિષ્યતે ભૂતદર્શનાદિત્યયમર્થઃ પ્રપઞ્ચ્યત એતૈઃ શ્લોકૈઃ ॥33॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 4.34
ન યુક્તં દર્શનં ગત્વા કાલસ્યાનિયમાદ્ ગતૌ ।
પ્રતિબુદ્ધશ્ ચ વૈ સર્વસ્ તસ્મિન્ દેશે ન વિદ્યતે

મન્દુપ્ક્ચ્_4.34
જાગરિતે ગત્યાગમનકાલો નિયતો દેશઃ પ્રમાણતો યસ્તસ્યા નિયમાન્નિયમસ્યાભાવાત્સ્વપ્ને ન દેશાન્તરાગમનમિત્યર્થઃ ॥34॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 4.35
મિત્રાદ્યૈઃ સહ સંમન્ત્ર્ય સંબુદ્ધૌ ન પ્રપદ્યતે ।
ગૃહીતં ચાપિ યત્ કિઞ્ચિત્ પ્રતિબુદ્ધો ન પશ્યતિ

મન્દુપ્ક્ચ્_4.35
મિત્રાદ્યૈઃ સહ સંમન્ત્ર્ય તદેવ મન્ત્રણં પ્રતિબુદ્ધૌ ન પ્રપદ્યતે ।
ગૃહીતં ચ યત્કિઞ્ચિદ્ધિરણ્યાદિ ન પ્રાપ્નોતિ ।
અતશ્ચ ન દેશાન્તરં ગચ્છન્તિ સ્વપ્ને ॥35॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 4.36
સ્વપ્ને ચાવસ્તુકઃ કાયઃ પૃથગ્ અન્યસ્ય દર્શનાત્ ।
યથા કાયસ્ તથા સર્વં ચિત્તદૃશ્યમ્ અવસ્તુકમ્

મન્દુપ્ક્ચ્_4.36
સ્વપ્ને ચાટન્દૃશ્યતે યઃ કાયઃ સ અવસ્તુકસ્તતો ઽન્યસ્ય સ્વાપદેશસ્તસ્ય પૃથક્કાયાન્તરસ્ય દર્શનાત્ ।
યથા સ્વપ્નદૃશ્યઃ કાયો ઽસંસ્તથા સર્વં ચિત્તદૃશ્યમવસ્તુકં જાગરિતે ઽપિ ચિત્તદૃશ્યત્વાદિત્યર્થઃ ।
સ્વપ્નસમત્વાદસજ્જાગરિતમપીતિ પ્રકરણાર્થઃ ॥36॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 4.37
ઇતશ્ચાસત્વં જાગ્રદ્વસ્તુનઃ-
ગ્રહણાજ્ જાગરિતવત્ તદ્ધેતુઃ સ્વપ્ન ઇષ્યતે ।
તદ્ ધેતુત્વાત્ તુ તસ્યૈવ સજ્જાગરિતમ્ ઇષ્યતે

મન્દુપ્ક્ચ્_4.37
જાગરિતવજ્જાગરિતસ્યે7વ ગ્રહણાદ્ગ્રાહ્યગ્રાહકરૂપેણાસ્વપ્નસ્ય તજ્જાગરિતં હેતુરસ્ય સ્વપ્નસ્ય સ સ્વપ્નસ્તદ્ધેતુજાગરિતકાર્યમિષ્યતે ।
તદ્ધેતુત્વાજ્જાગરિતકાર્યત્વાત્તસ્યૈવ સ્વપ્નદૃશ્ય એવ સજ્જાગરિતં ન ત્વન્યેષામ્ ।
યથા સ્વપ્ન ઇત્યભિપ્રાયઃ ।
યથા સ્વપ્નઃ સ્વપ્નદૃશ્ય એવ સન્સાધારણવિદ્યમાનવસ્તુવદવભાસતે તથા તત્કારણત્વાત્સાધારણવિદ્યમાનવસ્તુવદવભાસમાનં ન તુ સાધારણં વિદ્યમાનવસ્તુ સ્વપ્નવદેવેત્યભિપ્રાયઃ ॥37॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 4.38
નનુ સ્વપ્નકારણત્વે ઽપિ જાગરિતવસ્તુનો ન સ્વપ્નવદવસ્તુત્વમ્ ।
અત્યન્તચલો હિ સ્વપ્નો જાગરિતં તુ સ્થિરં લક્ષ્યતે ।
સત્યમેવમવિવેકિનાં સ્યાત્ ।
વિવેકિનાં તુ ન કસ્યચિદ્વસ્તુન ઉત્પાદઃ પ્રસિદ્ધે ઽતઃ-
ઉત્પાદસ્યાપ્રસિદ્ધત્વાદ્ અજં સર્વમ્ ઉદાહૃતમ્ ।
ન ચ ભૂતાદ્ અભૂતસ્ય સંભવો ઽસ્તિ કથઞ્ચન

મન્દુપ્ક્ચ્_4.38
અપ્રસિદ્ધત્વાદુત્પાદસ્યાત્મૈવ સર્વમિત્યજં સર્વમુદાહૃતં વેદાન્તેષુ"સબાહ્યાભ્યન્તરો હ્યજઃ"(મુ.ઉ.2 । 1 । 2) ઇતિ ।
યદ્યપિ મન્યસે જાગરિતાસ્તતો ઽસત્સ્વપ્નો જાયત ઇતિ તદસત્ ।
ન ભૂતાદ્વિદ્યમાનાદ ભૂતસ્યાસતઃ સમ્ભવો ઽસ્તિ લોકે ।
ન હ્યસતઃ શશવિષાણાદેઃ સમ્ભવો દૃષ્ટઃ કથઞ્ચિદપિ ॥38॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 4.39
નનૂક્તં ત્વયૈવ સ્વપ્નો જાગરિતકાર્યમિતિ તત્કથમુત્પાદો ઽપ્રસિદ્ધ ઇત્યુચ્યતે?
શૃણુ તત્ર યથા કાર્યકારણભાવો ઽસ્માભિરભિપ્રેત ઇતિ-
અસજ્ જાગરિતે દૃષ્ટ્વા સ્વપ્ને પશ્યતિ તન્મયઃ ।
અસત્સ્વપ્ને ઽપિ દૃષ્ટ્વા ચ પ્રતિબુદ્ધૌ ન પશ્યતિ

મન્દુપ્ક્ચ્_4.39
અસદવિદ્યમાનં રજ્જુસર્પદ્વિકલ્પિતં વસ્તુ જાગરિતે દૃષ્ટ્વા તદ્ભાવભાવિતસ્તન્મયઃ સ્વપ્ને ઽપિ જાગરિતવદ્ગ્રાહ્યગ્રાહકરૂપેણ વિકલ્પયન્પશ્યતિ ।
તથાસત્સ્વપ્ને ઽપિ દૃષ્ટ્વા ચ પ્રતિબુદ્ધૌ ન પશ્યત્યવિકલ્પયન્ ।
ચ શબ્દાત્તથા જાગરિતે ઽપિ દૃષ્ટ્વા સ્વપ્ને ન પશ્યતિ કદાચિદિત્યર્થઃ ।
તસ્માજ્જાગરિતં સ્વપ્નહેતુરુચ્યતે ન તુ પરમાર્થસદિતિ કૃત્વા ॥39॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 4.40
પરમાર્થતસ્તુ ન કસ્યચિત્કેનચિદપિ પ્રકારેણ કાર્યકારણભાવ ઉપપદ્યતે કથમ્?-
નાસ્ત્ય્ અસદ્ધેતુકમ્ અસત્ સદસદ્ધેતુકં તથા ।
સચ્ ચ સદ્ધેતુકં નાસ્તિ સદ્ધેતુકમ્ અસત્ કુતઃ

મન્દુપ્ક્ચ્_4.40
નાસ્ત્યસદ્ધેતુકમસચ્છશવિષાણાદિ હેતુઃ કારણં યસ્યાસત એવ સ્વકુસુમાદેસ્તદસદ્ધતુકમસન્ન વિદ્યતે ।
તથા સદપિ ઘટાદિવસ્ત્વ્ અસદ્ધેતુકં શશવિષાણાદિકાર્યં નાસ્તિ ।
તથા સચ્ચ વિદ્યમાનં ઘટાદિ વિદ્યમાનઘટાદિવસ્ત્વન્તરકાર્યં નાસ્તિ ।
સત્કાર્યમસત્કુત એવ સમ્ભવતિ? ન ચાન્યઃ કાર્યકારણભાવઃ સમ્ભવતિ શક્યો વા કલ્પયિતુમ્? અતો વિવેકિનામસિદ્ધ એવ કાર્યકારણભાવઃ કસ્ય ચિદિત્યભિપ્રાયઃ ॥40॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 4.41
પુનરપિ જાગ્રત્સ્વપ્નયોરસતોરપિ કાર્યકારણભાવાશઙ્કામપનયન્ન્ આહ-
વિપર્યાસાદ્ યથા જાગ્રદ્ અચિન્ત્યાન્ ભૂતવત્ સ્પૃશેત્ ।
તથા સ્વપ્ને વિપર્યાસાદ્ ધર્માંસ્ તત્રૈવ પશ્યતિ

મન્દુપ્ક્ચ્_4.41
વિપર્યાસાદવિવેકતો યથા જાગ્રજ્જાગરિતે ઽચિન્ત્યાન્ભાવાનશક્યચિન્તનીયાન્ રજ્જુસર્પાદીન્ ભૂતવત્પરમાર્થવત્સ્પૃશન્નિવ વિકલ્પયેદિત્યર્થઃ કશ્ચિદ્યથા, તથા સ્વપ્ને વિપર્યાસાદ્ધસ્ત્યાદીન્ધર્માન્ પશ્યન્નિવ વિકલ્પયતિ; તત્રૈવ પશ્યતિ ન તુ જાગરિતાદુત્પદ્યમાનાનિત્યર્થઃ ॥41॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 4.42
ઉપલમ્ભાત્ સમાચારાદ્ અસ્તિ વસ્તુત્વવાદિનામ્ ।
જાતિસ્ તુ દેશિતા બુદ્ધૈર્ અજાતેસ્ ત્રસતાં સદા

મન્દુપ્ક્ચ્_4.42
યાપિ બુદ્ધૈરદ્વૈતવાદિભિર્જાતિર્દેશિતોપદિષ્ટા, ઉપલમ્ભનમ્ ઉપલમ્ભસ્તસ્માદુપલબ્ધેરિત્યર્થઃ, સમાચારાદ્વર્ણાશ્રમાદિધર્મસમાચરણાત્, તાભ્યાં હેતુભ્યામસ્તિવસ્તુત્વવાદિનામ્ અસ્તિ વસ્તુભૂવ ઇત્યેવં વદનશીલાનાં દૃઢાગ્રહવતાં શ્રદ્દધાનાનાં મન્દવિવેકિનામનર્થેપાયત્વેન સા દેશિતા જાતિઃ ।
તાં ગૃહ્ણન્તુ તાવત્ ।
વેદાન્તાભ્યાસિનાં તુ સ્વયમેવાજાદ્વયાત્મવિષયો વિવેકો ભવિષ્યતીતિ ન તુ પરમાર્થબુદ્ધ્યા ।
તે હિ શ્રોત્રિયાઃ સ્થૂલબુદ્ધિત્વાદજાતેર્ અજાતિવસ્તુનઃ સદા ત્રસ્યન્ત્યાત્મનાશં મન્યમાના અવિવેકિન ઇત્યર્થઃ ।
ઉપાયઃ સ અવતારાયેત્યુક્તમ્ ॥42॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 4.43
અજાતેસ્ ત્રસતાં તેષામ્ ઉપલમ્ભાદ્ વિયન્તિ યે ।
જાતિદોષા ન સેત્સ્યન્તિ દોષો ઽપ્ય્ અલ્પો ભવિષ્યતિ

મન્દુપ્ક્ચ્_4.43
યે ચૈવમુપલમ્ભાત્સમાચરાચ્ચાજાતેરજાતિવસ્તુનસ્ત્રસન્તો ઽસ્તિવસ્ત્વિત્યદ્વયાદાત્મનો વિયન્તિ વિરુદ્ધં યન્તિ દ્વૈતં પ્રતિપદ્યન્ત ઇત્યર્થઃ ।
તેષામજાતેસ્ત્રસતાં શ્રદ્ધધાનાનાં સન્માર્ગાવલમ્બિનાં જાતિદોષા જાત્યુપલમ્ભકૃતા દોષા ન સેત્સ્યન્તિ સિદ્ધિં નોપયાસ્યન્તિ, વિવેકમાર્ગપ્રવૃત્તત્વાત્ ।
યદ્યપિ કશ્ચિદ્દોષઃ સ્યાત્સો ઽપ્યલ્પ એવ ભવિષ્યતિ ।
સમ્યગ્દર્શનાપ્રતિપત્તિહેતુક ઇત્યર્થઃ ॥43॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 4.44
નનૂપલમ્ભસમાચારયોઃ પ્રમાણત્વાદસ્ત્યેવ દ્વૈતં વસ્ત્વિતિ, ન; ઉપલમ્ભસમાચારયોર્વ્યભિચારાત્ ।
કથં વ્યભિચાર ઇત્યુચ્યતે-
ઉપલમ્ભાત્ સમાચારાન્ માયાહસ્તી યથોચ્યતે ।
ઉપલમ્ભાત્ સમાચારાદ્ અસ્તિ વસ્તુ તથોચ્યતે

મન્દુપ્ક્ચ્_4.44
ઉપલભ્યતે હિ માયાહસ્તી હસ્તીવ હસ્તિનમિવાત્ર સમાચરન્તિ, બન્ધનારોહણાદિહાસ્તિસમ્બન્ધિભિર્ધર્મૈર્હસ્તીતિ ચોચ્યતે ઽસન્નપિ યથા તથૈવોપલમ્ભાત્સમાચારાદ્દ્વૈતં ભેદરૂપમસ્તિ વસ્ત્વિત્યુચ્યતે ।
તસ્માન્નોપલમ્ભસમાચારૌ દ્વૈતવસ્તુસદ્ભાવે હેતુ ભવત ઇત્યભિપ્રાયઃ ॥44॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 4.45
કિં પુનઃ પરમાર્થસદ્વસ્તુ યદાસ્પદા જાત્યાહ્યસદ્બુદ્ધય ઇત્યાહ-
જાત્યાભાસં ચલાભાસં વસ્ત્વાભાસં તથૈવ ચ ।
અજાચલમ્ અવસ્તુત્વં વિજ્ઞાનં શાન્તમ્ અદ્વયમ્

મન્દુપ્ક્ચ્_4.45
અજાતિ સજ્જાતિવદવભાસત ઇતિ જાત્યાભાસમ્ ।
તદ્યથા દેવદત્તો જાયત ઇતિ ।
ચલાભાસં ચલમિવાભાસત ઇતિ ।
યથા સ એવ દેવદત્તો ગચ્છતીતિ ।
વસ્ત્વાભાસં વસ્તુ દ્રવ્યં ધર્મિ તદ્વદવભાસત ઇતિ વસ્ત્વાભાસમ્ ।
યથા સ એવ દેવદત્તો ગૌરો દીર્ઘ ઇતિ જાયતે દેવદત્તઃ સ્પન્દતે દીર્ઘો ગૌર ઇત્યેવમવભાસતે ।
પરમાર્થતસ્ત્વજમચલમવસ્તુત્વમદ્રવ્યં ચ કિં તદેવંપ્રકારમ્? વિજ્ઞાનં વિજ્ઞપ્તિઃ ।
જાત્યાદિરહિતત્વાચ્છાન્તમ્ ।
અત એવાદ્વયં ચ તદિત્તર્થઃ ॥45॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 4.46
એવં ન જાયતે ચિત્તમ્ એવં ધર્મા અજાઃ સ્મૃતાઃ ।
એવમ્ એવ વિજાનન્તો ન પતન્તિ વિપર્યયે

મન્દુપ્ક્ચ્_4.46
એવં યથોક્તેભ્યો હેતુભ્યો ન જાયતે ચિત્તમેવં ધર્મા આત્મનો ઽજાઃ સ્મૃતા બ્રહ્મવિદ્ભિઃ ।
ધર્મા ઇતિ બહુવચનં દેહભેદાનુવિધાયિત્વાદદ્વયસ્યૈવોપચારતઃ ।
એવમેવ યથોક્તં વિજ્ઞાનં જાત્યાદિરહિતમદ્વયમાત્મતત્ત્વં વિજાનન્તસ્ત્યક્તબાહ્યૈષણાઃ પુનર્નપતન્ત્યવિદ્યાધ્વાન્તસાગરે વિપર્યયે ।
"તત્ર કો મોહઃ કઃ શોક એકત્વમનુપશ્યતઃ" (ઈ.ઉ.7) ઇત્યાદિ મન્ત્રવર્ણાત્ ॥46॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 4.47
યથોક્તં પરમાર્થદર્શનં પ્રપઞ્ચયિષ્યન્નાહ-
ઋજુવક્રાદિકાભાસમ્ અલાતસ્પન્દિતં યથા ।
ગ્રહણગ્રાહકાભાસં વિજ્ઞાનસ્પન્દિતં તથા

મન્દુપ્ક્ચ્_4.47
યથા હિ લોક ઋજુવક્રાદિપ્રકારાભાસમલાતસ્પન્દિતમુલ્કાચલનં તથા ગ્રહણગ્રાહકાભાસં વિષયિવિષયાભાસમિત્યર્થઃ ।
કિં તદ્વિજ્ઞાનસ્પન્દિતમ્ ।
સ્પન્દિતમિવ સ્પન્દિતમવિદ્યયા ।
ન હ્યચસ્ય વિજ્ઞાનસ્ય સ્પન્દનમસ્તિ ।
અજાચલમિતિ હ્યુક્તમ્ ॥47॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 4.48
અસ્પન્દમાનમ્ અલાતમ્ અનાભાસમ્ અજં યથા ।
અસ્પન્દમાનં વિજ્ઞાનમ્ અનાભાસમ્ અજં તથા

મન્દુપ્ક્ચ્_4.48
અસ્પન્દમાનં સ્પન્દનવર્જિતં તદેવાલાતમૃજ્વાદ્યાકારેણાજાયમાનમનાભાસમજં યથા; તથાવિદ્યયા સ્પન્દમાનમવિદ્યોપરમે ઽસ્પન્દમાનં જાત્યાદ્યાકારેણાનાભાસમજમચલં ભવિષ્યિતીત્યર્થઃ ॥48॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 4.49
કિં ચ-
અલાતે સ્પન્દમાને વૈ નાભાસા અન્યતો ભુવઃ ।
ન તતો ઽન્યત્ર નિસ્પન્દાન્ નાલાતં પ્રવિશન્તિ તે

મન્દુપ્ક્ચ્_4.49
તસ્મિન્નેવાલાતે સ્પન્દમાન ઋજુવક્રાદ્યાભાસા અલાતાદન્યતઃ કુતશ્ચિદાગત્યાલાતે નૈવ ભવન્તી7તિ નાન્યતોભુવઃ ।
ન ચ તસ્માન્નિસ્પન્દાદલાતાદન્યત્ર નિર્ગતાઃ ।
ન ચ નિસ્પન્દમલાતમેવ પ્રવિશન્તિ તે ॥49॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 4.50
કિં ચ-
ન નિર્ગતા અલાતાત્ તે દ્રવ્યત્વાભાવયોગતઃ ।
વિજ્ઞાને ઽપિ તથૈવ સ્યુર્ આભાસસ્યાવિશેષતઃ

મન્દુપ્ક્ચ્_4.50
ન નિર્ગતા અલાતાત્ત આભાસા ગૃહાદિવદ્દ્રવ્યત્વાભાવયોગતો દ્રવ્યસ્યભાવો દ્રવ્યત્વમ્, તદભાવો દ્રવ્યત્વાભાવઃ, દ્રવ્યત્વાભાવયોગતો દ્રવ્યત્વાભાવયુક્તૈર્વસ્તુત્વાભાવાદિત્યર્થઃ, વસ્તુનો હિ પ્રવેશાદિ સમ્ભવતિ નાવસ્તુનઃ ।
વિજ્ઞાનો ઽપિ જાત્યાદ્યાભાસાસ્તથૈવ સ્યુરાભાસસ્યાવિશેષતસ્તુલ્યત્વાત્ ॥50॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 4.51-52
કથં તુલ્યત્વમિત્યાહ-
વિજ્ઞાને સ્પન્દમાને વૈ નાભાસા અન્યતોભુવઃ ।
ન તતો ઽન્યત્ર નિસ્પન્દાન્ ન વિજ્ઞાનં વિશન્તિ તે

ન નિર્ગતાસ્ તે વિજ્ઞાનાદ્ દ્રવ્યત્વાભાવયોગતઃ ।
કાર્યકારણતાભાવાદ્ યતો ઽચિન્ત્યાઃ સદૈવ તે

મન્દુપ્ક્ચ્_4.51-52
અલાતેન સમાનં સર્વં વિજ્ઞાનસ્ય ।
સદાચલત્વં તુ વિજ્ઞાનસ્ય વિશેષઃ ।
જાત્યાદ્યાભાસ વિજ્ઞાને ઽચલે કિઙ્કૃતા ઇત્યાહ ।
કાર્યકારણતાભાવાજ્જન્યજનકત્વાનુપપત્તેરભાવરૂપત્વાદચિન્ત્યાસ્તે યતઃ સદૈવ ।
યથાસત્સ્વૃજ્વાદ્યાભાસેષ્વ્ ઋજ્વાદિબુદ્ધિર્દૃષ્ટાલાતમાત્રે તથાસ્ત્વેવ જાત્યાદિષુ વિજ્ઞાનમાત્રે જાત્યાદિબુદ્ધિર્મૃષૈવેતિ સમુદાયાર્થઃ ॥51-52 ॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 4.53
અજમેકમાત્મતત્ત્વમિતિ સ્થિતં તત્ર યૈરપિ કાર્યકારણભાવઃ કલ્પ્યતે તેષામ્ ।
દ્રવ્યં દ્રવ્યસ્ય હેતુઃ સ્યાદ્ અન્યદ્ અન્યસ્ય ચૈવ હિ ।
દ્રવ્યત્વમ્ અન્યભાવો વા ધર્માણાં નોપપદ્યતે

મન્દુપ્ક્ચ્_4.53
દ્રવ્યં દ્રવ્યસ્યાન્યસ્યાન્યદ્ધેતુઃ કારણં સ્યાન્ન તુ તસ્યૈવ તત્ ।
નાપ્યદ્રવ્યં કસ્યચિત્કારણં સ્વતન્ત્રં દૃષ્ટં લોકે ।
ન ચ દ્રવ્યત્વં ધર્માણામાત્માનામુપપદ્યતે ઽન્યત્વં વા કુતશ્ચિદ્યેનાન્યસ્ય કારણત્વં કાર્યત્વં વા પ્રતિપદ્યતે ।
અતો ઽદ્રવ્યત્વાદનન્યત્વાચ્ચ ન કસ્યચિત્કાર્યં કારણં વાત્મેત્યર્થઃ ॥53॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 4.54
એવં ન ચિત્તજા ધર્માશ્ ચિત્તં વાપિ ન ધર્મજમ્ ।
એવં હેતુફલાજાતિં પ્રવિશન્તિ મનીષિણઃ

મન્દુપ્ક્ચ્_4.54
એવં યથોક્તેભ્યો હેતુભ્ય આત્મવિજ્ઞાનસ્વરૂપમેવ ચિત્તમિતિ ન ચિત્તજા બાહ્યધર્મા નાપિ બાહ્યધર્મજં ચિત્તમ્ ।
વિજ્ઞાનસ્વરૂપાભાસમાત્રત્વાત્સર્વધર્માણામ્ ।
એવં ન હેતોઃ ફલં જાયતે નાપિ ફલાદ્ધેતુરિતિ હેતુફલયોરજાતિં હેતુફલાજાતિં પ્રવિશન્ત્યધ્યવસ્યન્ત્ય્ આત્મનિ હેતુફલયોરભાવમેવ પ્રતિપદ્યન્તે બ્રહ્મવિદ ઇત્યર્થઃ ॥54॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 4.55
યે પુનર્હેતુફલયોરભિનિવિષ્ટાસ્તેષાં કિં સ્યાદિત્યુચ્યતે- ધર્માધર્માખ્યસ્ય હેતોરહં કર્તા મમ ધર્માધર્મૌ તત્ફલં કાલાન્તરે ક્વચિત્પ્રાણિનિકાયે જાતો ભોક્ષ્ય ઇતિ-
યાવદ્ ધેતુફલાવેશસ્ તાવદ્ ધેતુફલોદ્ભવઃ ।
ક્ષીણે હેતુફલાવેશે નાસ્તિ હેતુફલોદ્ભવઃ

મન્દુપ્ક્ચ્_4.55
યાવદ્ધેતુફલયોરાવેશો હેતુફલાગ્રહ આત્ન્યધ્યારોપણં તચ્ચિત્તતેત્યર્થઃ,તાવદ્ધેતુફલયોરુદ્ભવો ધર્માધર્મયોસત્ત્ફલસ્ય ચાનુચ્છેદેન પ્રવૃત્તિરિત્યર્થઃ ।
યદા પુનર્મન્ત્રૌષધિવીર્યેણેવ ગ્રહાવેશો યથોક્તાદ્વૈતદશનેનાવિદ્યોદ્ભૂતહેતુફલાવેશો ઽપનીતો ભવતિ તદા તસ્મિન્ક્ષીણે નાસ્તિ હેતુફલોદ્ભવઃ ॥55॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 4.56
યદિ હેતુફલોદ્ભવસ્તદા કો દોષ ઇત્યુચ્યતે-
યાવદ્ ધેતુફલાવેશઃ સંસારસ્ તાવદાયતઃ ।
ક્ષીણે હેતુફલાવેશે સંસારં ન પ્રપદ્યતે

મન્દુપ્ક્ચ્_4.56
યાવત્સમ્યગ્દર્શનેન હેતુફલાવેશો ન નિવર્તતે ઽક્ષીણઃ સંસારસ્તાવદાયતો દીર્ઘો ભવતીત્યર્થઃ ।
ક્ષીણે પુનર્હેતિફલાવેશે સંસારં ન પ્રપદ્યતે કારણાભાવાત્ ॥56॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 4.57
નન્વજાદાત્મનો ઽન્યન્નાસ્ત્યેવ તત્કથં હેતુફલયોઃ સંસારસ્ય ચોત્પત્તિવિનાશાવુચ્યેતે ત્વયા?
શૃણુ-
સંવૃત્યા જાયતે સર્વં શાશ્વતં નાસ્તિ તેન વૈ ।
સદ્ભાવેન હ્ય્ અજં સર્વમ્ ઉચ્છેદસ્ તેન નાસ્તિ વૈ

મન્દુપ્ક્ચ્_4.57
સંવૃત્યા સંવરણં સંવૃતિરવિદ્યાવિષયો લૌકિકો વ્યવહારસ્તા સંવૃત્યા જાયતે સર્વમ્ ।
તેનાવિદ્યાવિષયે શાશ્વતં નિત્યં નાસ્તિ વૈ ।
અત ઉત્પત્તિવિનાશલક્ષણઃ સંસાર આયત ઇત્યુચ્યતે ।
પરમાર્થસદ્ભાવેન ત્વજં સર્વમાત્મૈવ યસ્માત્ ।
અતો જાત્યભાવાદુચ્છેદસ્તેન નાસ્તિ વૈ કસ્યચિદ્ધેતુફલાદેરિત્યર્થઃ ॥57॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 4.58
ધર્મા ય ઇતિ જાયન્તે જાયન્તે તે ન તત્ત્વતઃ ।
જન્મ માયોપમં તેષાં સા ચ માયા ન વિદ્યતે

મન્દુપ્ક્ચ્_4.58
યે ઽપ્યાત્માનો ઽન્યે ચ ધર્મા જાયન્ત ઇતિ કલ્પ્યન્તે ત ઇત્યેવં પ્રકારા યથોક્તા સંવૃતિનિર્દિશ્યત ઇતિ સંવૃત્યૈવ ધર્મા જાયન્તે; ન તે તત્ત્વતઃ પરમાર્થતોય જાયન્તે ।
યત્પુનસ્તત્સંવૃત્યા જન્મ તેષાં ધર્માણાં યથોક્તાનાં યથા માયયા જન્મ તથા તન્માયોપમં પ્રત્યેતવ્યમ્ ।
માયા નામ વસ્તુ તર્હિ? નૈવમ્; સા ચ માયા ન વિદ્યતે, માયેત્યવિદ્યમાનસ્યાખ્યેત્યભિપ્રાયઃ ॥58॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 4.59
કથં માયોપમં તેષાં ધર્માણાં જન્મેત્યાહ-
યથા માયામયાદ્ બીજાજ્ જાયતે તન્મયોઙ્કુરઃ ।
નાસૌ નિત્યો ન ચોચ્છેદી તદ્વદ્ ધર્મેષુ યોજના

મન્દુપ્ક્ચ્_4.59
યથા માયામયાદ્બીજાજ્જાયતે તન્મયો માયામયો ઽઙ્કુરો નાસાઙ્કુરો નિત્યો ન ચોચ્છેદી વિનાશી વાભૂતત્વાત્તદ્વદેવ ધર્મેષુ જન્મનાશાદિયોજના યુક્તિર્ ન તુ પરમાર્થતો ધર્માણાં જન્મ નાશો વા યુજ્યત ઇત્યર્થઃ ॥59॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 4.60
નાજેષુ સર્વધર્મેષુ શાશ્વતાશાશ્વતાભિધા ।
યત્ર વર્ણા ન વર્તન્તે વિવેકસ્ તત્ર નોચ્યતે

મન્દુપ્ક્ચ્_4.60
પરમાર્થતસ્ત્વાત્મસ્વજેષુ નિત્યૈકરસવિજ્ઞપ્તિમાત્રસત્તાકેષુ શાશ્વતો ઽશાશ્વત ઇત વા નાભિધા નાભિધાનં પ્રવર્તત ઇત્યર્થઃ ।
યત્ર યેષુ વર્ણ્યન્તે યૈરર્થાસ્તે વર્ણાં શબ્દા ન પ્રવર્તન્તે ઽભિધાતું પ્રકાશયિતું ન પ્રવર્તન્ત ઇત્યર્થઃ ।
ઇદમેવમિતિ વિવેકો વિવિક્તતા તત્ર નિત્યો ઽનિત્ય ઇતિ નોચ્યતે ।
"યતો વાચો નિવર્તન્તે"(તૈ.ઉ.2 । 4 । 1) ઇતિ શ્રુતેઃ ॥60॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 4.61-62
યથા સ્વપ્ને દ્વયાભાસં ચિત્તં ચલતિ માયયા ।
તથા જાગ્રદ્ દ્વયાભાસં ચિત્તં ચલતિ માયયા

અદ્વયં ચ દ્વયાભાસં ચિત્તં સ્વપ્ને ન સંશયઃ ।
અદ્વયં ચ દ્વયાભાસં તથા જાગ્રન્ ન સંશયઃ

મન્દુપ્ક્ચ્_4.61-62
યત્પુનર્વાગ્ગોચરત્વં પરમાર્થતો ઽદ્વયસ્ય વિજ્ઞાનમાત્રસ્ય તન્મનસઃ સ્પન્દનમાત્રં ન પરમાર્થત ઇતિ ।
ઉક્તાર્થૌ શ્લોકૌ ॥61-62 ॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 4.63
ઇતશ્ચ વાગ્ગોચરસ્યાભાવો દ્વૈતસ્ય-
સ્વપ્નદૃક્ પ્રચરન્ સ્વપ્ને દિક્ષુ વૈ દશસુ સ્થિતાન્ ।
અણ્ડજાન્ સ્વેદજાન્ વાપિ જીવાન્ પશ્યતિ યાન્ સદા

મન્દુપ્ક્ચ્_4.63
સ્વપ્નાન્પશ્યતીતિ સ્વપ્નદૃક્પ્રચરન્પર્યટન્સ્વપ્ને સ્વપ્નસ્થાને દિક્ષુ વૈ દશસુ સ્થિતાન્વર્તમાનાઞ્જીવાન્પ્રાણિનો ઽણ્ડજાન્સ્વેદજાન્વા યાન્સદા પશ્યતિ ॥63॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 4.64
યદ્યેવં તતઃ કિમ્? ઉચ્યતે-
સ્વપ્નદૃક્ચિત્તદૃશ્યાસ્ તે ન વિદ્યન્તે તતઃ પૃથક્ ।
તથા તદ્ દૃશ્યમ્ એવેદં સ્વપ્નદૃક્ચિત્તમ્ ઇષ્યતે

મન્દુપ્ક્ચ્_4.64
સ્વપ્નદૃશશ્ચિત્તં સ્વપ્નદૃક્ચિત્તં તેન દૃશ્યાસ્તે જીવાસ્તતસ્તસ્માત્સ્વપ્નદૃક્ચિત્તાત્પૃથઙ્ન વિદ્યન્તે ન સન્તીત્યર્થઃ ।
ચિત્તમેવ હ્યનેકજીવાદિભેદાકારેણ વિકલ્પ્યતે ।
તથા તદપિ સ્વપ્નદૃક્ચિત્તમિદં તદ્દૃશ્યમેવ, તેન સ્વપ્નદૃશા દૃશ્યં તદ્દૃશ્યમ્ ।
અતઃ સ્વપ્નદૃગ્વ્યતિરેકેણ ચિત્તં નામ નાસ્તીત્યર્થઃ ॥64॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 4.65-66
ચરઞ્ જાગરિતે જાગ્રદ્ દિક્ષુ વૈ દશસુ સ્થિતાન્ ।
અણ્ડજાન્ સ્વેદજાન્ વાપિ જીવાન્ પશ્યતિ યાન્ સદા

જાગ્રચ્ ચિત્તેક્ષણીયાસ્ તે ન વિદ્યન્તે તતઃ પૃથક્ ।
તથા તદ્ દૃશ્યમ્ એવેદં જાગ્રતશ્ ચિત્તમ્ ઇષ્યતે

મન્દુપ્ક્ચ્_4.65-66
જાગ્રતો દૃશ્યા જીવાસ્તચ્ચિત્તાવ્યતિરિક્તાશ્ચિત્તેક્ષણીયત્વાત્સ્વપ્નદૃક્ચિત્તેક્ષણીયજીવવત્ ।
તચ્ચ જીવેક્ષણાત્મકં ચિત્તં દ્રષ્ટુરવ્યતિરિક્તં દ્રષ્ટુદૃશ્યત્વાત્સ્વપ્નચિત્તવત્ ।
ઉક્તાર્થમન્યત્ ॥65-66 ॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 4.67
ઉભે હ્ય્ અન્યોન્યદૃશ્યે તે કિં તદ્ અસ્તીતિ ચોચ્યતે ।
લક્ષણાશૂન્યમ્ ઉભયં તન્ મતે નૈવ ગૃહ્યતે

મન્દુપ્ક્ચ્_4.67
જીવચિત્ત ઉભે ચિત્તચૈત્યે તે ઽન્યોન્યદૃશ્ય ઇતરેતરગમ્યે ।
જીવાદિવિષયાપેક્ષં હિ ચિત્તં નામ ભવતિ ।
ચિત્તાપેક્ષં હિ જીવાદિ દૃશ્યમ્ ।
અતસ્તે ઽન્યેન્યદૃશ્યે ।
તસ્માન્ન કિઞ્ચિદસ્તીતિ ચોચ્યતે ચિત્તં વા ચિત્તેક્ષણીયં વા કિં તદસ્તીતિ વિવેકિનોચ્યતે ।
ન હિ સ્વપ્ને હસ્તી હસ્તિચિત્તં વા વિદ્યતે તથેહાપિ વિવેકિનામિત્યભિપ્રાયઃ ।
કથમ્? લક્ષણાશૂન્યં લક્ષ્યતે ઽનયેતિ લક્ષણા પ્રમાણં પ્રમાણશૂન્યમુભયં ચિત્તં ચૈત્યં દ્વયં યતસ્તન્મતેનૈવ તચ્ચિત્તતયૈવ તદ્ગૃહ્યતે ।
ન હિ ઘટમતિં પ્રત્યાખ્યાય ઘટો ગૃહ્યતે નાપિ ઘટં પ્રત્યાખ્યાય ઘટમતિઃ ।
ન હિ તત્ર પ્રમાણપ્રમેયભેદઃ શક્યતે કલ્પયિતુમિત્યભિપ્રાયઃ ॥67॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 4.68-70
યથા સ્વપ્નમયો જીવો જાયતે મ્રિયતે ઽપિ ચ ।
તથા જીવા અમી સર્વે ભવન્તિ ન ભવન્તિ ચ

યથા માયામયો જીવો જાયતે મ્રિયતે ઽપિ ચ ।
તથા જીવા અમી સર્વે ભવન્તિ ન ભવન્તિ ચ

યથા નિર્મિતકો જીવો જાયતે મ્રિયતે ઽપિ ચ ।
તથા જીવા અમી સર્વે ભવન્તિ ન ભવન્તિ ચ

મન્દુપ્ક્ચ્_4.68-70
માયામયો માયાવિના યઃ કૃતો નિર્મિતકો મન્ત્રૌષધ્યાદિભિર્નિષ્પાદિતઃ ।
સ્વપ્નમાયાનિર્મિતકા અણ્ડજાતયો જીવા યતા જાયન્તે મ્રિયન્તે ચ તછા મનુષ્યાદિલક્ષણા અવિદ્યમાના એવ ચિત્ત વિકલ્પનામાત્રા ઇત્યર્તઃ ॥68-70 ॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 4.71
ન કશ્ચિજ્ જાયતે જીવઃ સંભવો ઽસ્ય ન વિદ્યતે ।
એતત્ તદ્ ઉત્તમં સત્યં યત્ર કિઞ્ચિન્ ન જાયતે

મન્દુપ્ક્ચ્_4.71
વ્યવહારસત્યવિષયે જીવાનાં જન્મમરણાદીઃ સ્વપ્નાદિ જીવવદિત્યુક્તમ્ ।
ઉત્તમં તુ પરમાર્થસત્યં ન કશ્ચિજ્જાયતે જીવ ઇતિ ।
ઉક્તાર્થમન્યત્ ॥71॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 4.72
ચિત્તસ્પન્દિકમ્ એવેદં ગ્રાહ્યગ્રાહકવદ્ દ્વયમ્ ।
ચિત્તં નિર્વિષયં નિત્યમ્ અસઙ્ગં તેન કીર્તિતમ્

મન્દુપ્ક્ચ્_4.72
સર્વં ગ્રાહ્યગ્રાહકવચ્ચિત્તસ્પન્દિતમેવ દ્વયં ચિત્તં પરમાર્થત આત્મૈવેતિ નિર્વિષયં તેન નિર્વિષયત્વેન નિત્યમસઙ્ગં કીર્તિતમ્ ।
"અસઙ્ગો હ્યયં પુરુષઃ"(બૃ.ઉ. 4 । 3 । 15,16) ઇતિ શ્રુતેઃ ।
સવિષયસ્ય હિ વિષયે સઙ્ગઃ ।
નિર્વિષયત્વાચ્ચિત્તમસઙ્ગમિત્યર્થઃ ॥72॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 4.73
નનુ નિર્વિષયત્વેન ચેદસઙ્ગત્વં ચિત્તસ્ય ન નિઃસઙ્ગતા ભવતિ યસ્માચ્છાસ્તા શાસ્ત્રં શિષ્યશ્ચેત્યેવમાદેર્વિષયસ્ય વિદ્યમાનત્વાત્ ।
નૈષ દોષઃ ; કસ્માત્-
યો ઽસ્તિ કલ્પિતસંવૃત્યા પરમાર્થેન નાસ્ત્ય્ અસૌ ।
પરતન્ત્રાભિસંવૃત્યા સ્યાન્ નાસ્તિ પરમાર્થતઃ

મન્દુપ્ક્ચ્_4.73
યઃ પદાર્થઃ શાસ્ત્રાદિર્વિદ્યતે સ કલ્પિતસંવૃત્યા; કલ્પિતા ચ સા પરમાર્થપ્રતિપત્યુપાયત્વેન સંવૃતિશ્ચ સા, તયા યો ઽસ્તિ પરમાર્થેન નાસ્ત્યસૌ ન વિદ્યતે ।
જ્ઞાતે દ્વૈતં ન વિદ્યત ઇત્યુક્તમ્ ।
યશ્ચ પરતન્ત્રાભિસંવૃત્યા પરશાસ્ત્રવ્યવહારેણ સ્યાત્પદાર્થઃ સ પરમાર્થતો નિરૂપ્યમાણો નાસ્ત્યેવ ।
તેન યુક્તમુક્તમસઙ્ગં તેન કીર્તિમિતિ ॥73॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 4.74
નનુ શાસ્ત્રાદીનાં સંવૃતિત્વે ઽજ ઇતીયમપિ કલ્પનાં સંવૃતિઃ સ્યાત્?
સત્યમેવમ્-
અજઃ કલ્પિતસંવૃત્યા પરમાર્થેન નાપ્ય્ અજઃ ।
પરતન્ત્રાદિનિષ્પત્ત્યા સંવૃત્યા જાયતે તુ સઃ

મન્દુપ્ક્ચ્_4.74
શાસ્ત્રાદિકલ્પિતસંવૃત્યૈવાજ ઇત્યુચ્યતે ।
પરમાર્થેન નાપ્યજો યસ્માત્પરતન્ત્રાભિનિષ્પત્ત્યા પરશાસ્ત્રસિદ્ધિમપેક્ષ્ય યો ઽજ ઇત્યુક્તઃ સ સંવૃત્યા જાયતે ।
અતો ઽજ ઇતીયમપિ કલ્પના પરમાર્થવિષયે નૈવ ક્રમત ઇત્યર્થઃ ॥74॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 4.75
યસ્માદસદ્વિષયસ્તસ્માત્-
અભૂતાભિનિવેશો ઽસ્તિ દ્વયં તત્ર ન વિદ્યતે ।
દ્વયાભાવં સ બુદ્ધ્વૈવ નિર્નિમિત્તો ન જાયતે

મન્દુપ્ક્ચ્_4.75
અસત્યભૂતે દ્વૈતે ઽભિનિવેશો ઽસ્તિ કેવલમ્ ।
અભિનિવેશ આગ્રહમાત્રમ્ ।
દ્વયં તત્ર ન વિદ્યતે ।
મિથ્યાભિનિવેશમાત્રં ચ જન્મનઃ કારણં યસ્માત્તસ્માદ્દ્વયાભાવં બુદ્ધ્વા નિર્નિમિત્તો નિવૃત્તમિથ્યાદ્વયાભિનિવેશો યઃ સ ન જાયતે ॥75॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 4.76
યદા ન લભતે હેતૂન્ ઉત્તમાધમમધ્યમાન્ ।
તદા ન જાયતે ચિત્તં હેત્વભાવે ફલં કુતઃ

મન્દુપ્ક્ચ્_4.76
જાત્યાશ્રમવિહિતા અશીર્વર્જિતૈરનુષ્ઠીયમાના ધર્મા દેવત્વાદિપ્રાપ્તિહેતવ ઉત્તમાઃ કેવલાશ્ચ ધર્માઃ ।
અધર્મવ્યામિશ્રા મનુષ્યત્વાદિપ્રાપ્ત્યર્થા મધ્યમાઃ ।
તિર્યગાદિપ્રાપ્તિનિમિત્તા અધર્મલક્ષણાઃ પ્રવૃત્તિવિશેષાશ્ચાધમાઃ ।
તાનુત્તમમધ્યમાધમાનવિદ્યાપરિકલ્પિતાન્યદૈકમેવાદ્વિતીયમાત્મતત્ત્વં સર્વકલ્પનાવર્જિતં જાનન્ન લભતે ન પશ્યતિ યથા બાલૈર્દૃશ્યમાનં ગગને મલં વિવેકી ન પશ્યતિ તદ્વત્તદા ન જાયતે નોત્પદ્યતે ચિત્તં દેવાદ્યાકારૈરુત્તમાધમમધ્યમફલરૂપેણ ન હ્યસતિ હેતૌ ફલમુત્પદ્યતે બીજાદ્યભાવ ઇવ સસ્યાદિ ॥76॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 4.77
હેત્વભાવે ચિત્તં નોત્પદ્યત ઇતિ હ્યુક્તમ્ ।
સ પુનરનુત્પત્તિશ્ચિત્તસ્ય કીદૃશીત્યુચ્યતે-
અનિમિત્તસ્ય ચિત્તસ્ય યાનુત્પત્તિઃ સમાદ્વયા ।
અજાતસ્યૈવ સર્વસ્ય ચિત્તદૃશ્યં હિ તદ્યતઃ

મન્દુપ્ક્ચ્_4.77
પરમાર્થદર્શનેન નિરસ્તધર્માધર્માખ્યોત્પત્તિનિમિત્તસ્યાનિમિત્તસ્ય ચિત્તસ્યેતિ યા મોક્ષાખ્યાનુત્પત્તિઃ સા સર્વદા સર્વાવસ્થાસુ સમા નિર્વિશેષાદ્વયા ચ ।
પૂર્વમપ્યજાતસ્યૈવાનુત્પન્નસ્ય ચિત્તસ્ય સર્વસ્યાદ્વયસ્યેત્યર્થઃ ।
યસ્માત્પ્રાગપુ વિજ્ઞાનાચ્ચિત્તદૃશ્યં તદદ્વયં જન્મ ચ તસ્માદજાતસ્ય સર્વસ્ય સર્વદા ચિત્તસ્ય સમાદ્વયૈવાનુત્પત્તિર્ન પુનઃ કદાચિદ્ભવતિ કદાચિદ્વા ન ભવતિ ।
સર્વદૈકરૂપૈવેત્યર્થઃ ॥77॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 4.78
યથોક્તેન ન્યાયેન જન્મનિમિત્તસ્ય દ્વયસ્યાભાવાત્-
બુદ્ધ્વા નિમિત્તતાં સત્યાં હેતું પૃથગ્ અનાપ્નુવન્ ।
વીતશોકં તથાકામમ્ અભયં પદમ્ અશ્નુતે

મન્દુપ્ક્ચ્_4.78
અનિમિત્તતાં ચ સત્યાં પરમાર્થરૂપાં બુદ્ધ્વા હેતું ધર્માદિકારણં દેવાદિયોનિપ્રાપ્તયે પૃથગનાપ્નુવન્નનુપાદદાનસ્ત્યક્તબાહ્યૈષણઃ સન્કામશોકાદિવર્જિતમવિદ્યાદિરહિતમભયં પદમશ્નુતે પુનર્ન જાયત ઇત્યર્થઃ ॥78॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 4.79
અભૂતાભિનિવેશાદ્ ધિ સદૃશે તત્ પ્રવર્તતે ।
વસ્ત્વભાવં સ બુધ્વૈવ નિઃસઙ્ગં વિનિવર્તતે

મન્દુપ્ક્ચ્_4.79
યસ્માદ્ ભૂતાભિનિવેશાદસતિ દ્વયે દ્વયાસ્તિત્વનિશ્ચયો ઽભૂતાભિનિવેશસ્તસ્માદવિદ્યાવ્યામોહરૂપાદ્ધિ સદૃશે તદનુરૂપે તચ્ચિત્તં પ્રવર્તતે ।
તસ્ય દ્વયસ્ય વસ્તુનો ઽભાવં યદા બુદ્ધવાંસ્તદા તસ્માન્નિઃસઙ્ગો નિરપેક્ષં સદ્વિનિવર્તતે ઽભૂતાભિનિવેશવિષયાત્ ॥79॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 4.80
નિવૃત્તસ્યાપ્રવૃત્તસ્ય નિશ્ચલા હિ તથા સ્થિતિઃ ।
વિષયઃ સ હિ બુદ્ધાનાં તત્ સામ્યમ્ અજમ્ અદ્વયમ્

મન્દુપ્ક્ચ્_4.80
નિવૃતસ્ય દ્વૈતવિષયાદ્વિષયાન્તરે ચાપ્રવૃત્તસ્યાભાવદર્શનેન ચિત્તસ્ય નિશ્ચલા ચલનવર્જિતા બ્રહ્મસ્વરૂપૈવ તદા સ્થિતિઃ ।
યૈષા બ્રહ્મસ્વરૂપા સ્થિતિશ્ચિત્તસ્યાદ્વયવિજ્ઞાનૈકરસઘનલક્ષણા, સ હિ યસ્માદ્વિષયો ગોચરઃ પરમાર્થદર્શિનાં બુદ્ધાનાં તસ્માત્તત્સામ્યં પરં નિર્વિશેષમજમદ્વયં ચ ॥80॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 4.81
પુનરપિ કીદૃશશ્ચાસૌ બુદ્ધાનાં વિષય ઇત્યાહ-
અજમ્ અનિદ્રમ્ અસ્વપ્નં પ્રભાતં ભવતિ સ્વયમ્ ।
સકૃદ્વિભાતો હ્ય્ એવૈષ ધર્મ ધાતુસ્વભાવતઃ

મન્દુપ્ક્ચ્_4.81
સ્વયમેવ તત્પ્રભાતં ભવતિ, નાદિત્યપાદ્યપેક્ષમ્; સ્યયઞ્જ્યોતિઃ સ્વભાવમિત્યર્થઃ ।
સકૃદ્વિભાતઃ સદૈવ વિભાત ઇત્યેતદેષ એવંલક્ષણ આત્માખ્યો ધર્મો ધાતુસ્વભાવતો વસ્તુસ્વભાવત ઇત્યર્થઃ ॥81॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 4.82
એવમુચ્યમાનમપિ પરમાર્થતત્ત્વં કસ્માલ્લૌકિકૈર્ન ગૃહ્યત ઇત્યુચ્યતે-
સુખમ્ આવ્રિયતે નિત્યં દુઃખં વિવ્રિયતે સદા ।
યસ્ય કસ્ય ચ ધર્મસ્ય ગ્રહેણ ભગવાન્ અસૌ

મન્દુપ્ક્ચ્_4.82
યસ્માદ્યસ્ય કસ્યચિદ્દ્વયવસ્તુનો ધર્મસ્ય ગ્રહેણ ગ્રહણાવેશેન મિથ્યાભિનિવિષ્ટતયા સુખમાવ્રિયતે ઽનાયાસેનાચ્છાદ્યત ઇત્યર્થઃ ।
દ્વયોપલબ્ધિનિમિત્તં હિ તત્રાવરણં ન યત્નાન્તરમપેક્ષ્યતે ।
દુઃખં ચ વિવ્રિયતે પ્રકટીક્રિયતે, પરમાર્થજ્ઞાનસ્ય દુર્લભત્વાત્ ।
ભગવાનસાવાત્મદ્વયો દેવ ઇત્યર્થઃ, અતો વેદાન્તૈરાચાર્યૈશ્ચ બહુશ ઉચ્યમાનો ઽપિ નૈવ જ્ઞાતું શક્ય ઇત્યર્થઃ ।
"આશ્ચર્યો વક્તા કુશલો ઽસ્ય લબ્ધા"(ક.ઉ.1 । 2 । 7) ઇતિ શ્રુતેઃ ॥82॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 4.83
અસ્તિ નાસ્તીત્યાદિસૂક્ષ્મવિષયા અપિ પણ્ડિતાનાં ગ્રહા ભગવતઃ પરમાત્મન આવરણ એવ કિમુત મૂઢજનાનાં બુદ્ધિલક્ષણા ઇત્યેવમર્થં પ્રદર્શયન્નાહ-
અસ્તિ નાસ્ત્ય્ અસ્તિ નાસ્તીતિ નાસ્તિ નાસ્તીતિ વા પુનઃ ।
ચલસ્થિરોભયાભાવૈર્ આવૃણોત્યે વ બાલિશઃ

મન્દુપ્ક્ચ્_4.83
અસ્ત્યાત્મેતિ વાદી કશ્ચિત્પ્રતિપદ્યતે ।
નાસ્તીત્યપરો વૈનાશિકો ઽસ્તિ નાસ્તીત્યપરોર્ઽધવૈનાશિકઃ સદસદ્વાદી દિગ્વાસાઃ ।
નાસ્તિ નાસ્તીત્યત્યન્તશૂન્યવાદી ।
તત્રાસ્તિભાવશ્ચલઃ, ઘટાદ્યનિત્યવિલક્ષણત્વાત્ ।
નાસ્તિભાવઃ સ્થિરઃ સદાવિશેષત્વાત્ ।
ઉભયં ચલસ્થિરવિષયત્વાત્સદસદ્ભાવો ઽભાવો ઽત્યન્તાભાવઃ ।
પ્રકારચતુષ્ટયસ્યાપિ તૈરતૈશ્ચલિસ્થિરોભયાભાવૈઃ સદસદાદિવાદી સર્વો ઽપિ ભગવન્તમાવૃણોત્યેવ બાલિશો ઽવિવેકી ।
યદ્યપિ પણ્ડિતો બાલિશ એવ પરમાર્થતત્ત્વાનવબોધાચ્કિમુ સ્વભાવમૂઢો જન ઇત્યભિપ્રાયઃ ॥83॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 4.84
કીદૃક્પુનઃ પરમાર્થતત્ત્વં યદવબોધાદબાલિશઃ પણ્ડિતો ભવતીત્યાહ-
કોઠ્યશ્ ચતસ્ર એતાસ્ તુ ગ્રહૈર્ યાસાં સદા વૃતઃ ।
ભગવાન્ આભિર્ અસ્પૃષ્ટો યેન દૃષ્ટઃ સ સર્વદૃક્

મન્દુપ્ક્ચ્_4.84
કોઠ્યઃ પ્રાવાદુકશાસ્ત્રનિર્ણયાન્તા એતા ઉક્તા અસ્તિ નાસ્તીત્યાદ્યાશ્ચતસ્રો યાસાં કોટીનાં ગ્રહૈર્ગ્રહણૈરૂપલબ્ધિનિશ્ચયૈઃ સદા સર્વદાવૃત આચ્છાદિતસ્તેષામેવ પ્રાવાદુકાનાં યઃ સ ભગવાનાભિરસ્તિનાસ્તીત્યાદિકોટિભિશ્ચતસૃભિરપ્યસ્પૃષ્ટો ઽસ્ત્યાદિવિકલ્પનાવર્જિત ઇત્યેતદ્યેન મુનિના દૃષ્ટો જ્ઞાતો વેદાન્તેષ્વૌપનિષદઃ પુરુષઃ સ સર્વદૃક્સર્વજ્ઞઃ પરમાર્થપણ્ડિત ઇત્યર્થઃ ॥84॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 4.85
પ્રાપ્ય સર્વજ્ઞતાં કૃત્સ્નાં બ્રાહ્મણ્યં પદમ્ અદ્વયમ્ ।
અનાપન્નાદિમધ્યાન્તં કિમ્ અતઃ પરમ્ ઈહતે

મન્દુપ્ક્ચ્_4.85
પ્રાપ્યૈતાં યથોક્તાં કૃત્સ્નાં સમસ્તાં સર્વજ્ઞતાં બ્રાહ્મણ્યં પદં"સ બ્રાહ્મણઃ"(બૃ.ઉ.3 । 8 । 10) "એષ નિત્યો મહિમા બ્રાહ્મણસ્ય" (બૃ.ઉ.4 । 4 । 23) ઇતિ શ્રુતેઃ ; આદિમધ્યાન્તા ઉત્પત્તિસ્થિતિલયા અનાપન્ના અપ્રાપ્તા યસ્યાદ્વયસ્ય પદસ્ય ન વિદ્યન્તે તદનાપન્નાદિમધ્યાન્તં બ્રાહ્મણ્યં પદમ્, તદેવ પ્રાપ્ય લબ્ધ્વા કિમતઃ પરમસ્માદાત્મલાભાદૂર્ધ્વમીહતે ચેષ્ટતે નિષ્પ્રયોજનમિત્યર્થઃ ।
"નૈવ તસ્ય કૃતેનાર્થઃ"(ગીતા 3 । 18) ઇત્યાદિસ્મૃતેઃ ॥85॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 4.86
વિપ્રાણાં વિનયો હ્ય્ એષ શમઃ પ્રાકૃત ઉચ્યતે ।
દમઃ પ્રકૃતિદાન્તત્વાદ્ એવં વિદ્વાઞ્ શમં વ્રજેત્

મન્દુપ્ક્ચ્_4.86
વિપ્રાણાં બ્રાહ્મણાનાં વિનયો વિનીતત્વં સ્વાભાવિકં યદેતાત્મસ્વરૂપેણાવસ્થાનમ્ ।
એષ વિનયઃ શમો ઽપ્યેષ એવ પ્રાકૃતઃ સ્વાભાવિકો ઽકૃતક ઉચ્યતે ।
દમો ઽપ્યેષ એવ પ્રકૃતિદાન્તત્વાત્સ્વભાવત એવ ચોપશાન્તરૂપત્વાદ્બ્રહ્મણઃ ।
એવં યથોક્તં સ્વભાવોપશાન્તં બ્રહ્મ વિદ્વાઞ્શમમુપશાન્તિં સ્વાભાવિકીં બ્રહ્મસ્વરૂપાં વ્રજેદ્ બ્રહ્મસ્વરૂપેણાવતિષ્ઠત ઇત્યર્થઃ ॥86॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 4.87
એવમન્યોન્યવિરુદ્ધત્વાત્સંસારકારણાનિ રાગદ્વેષદોષાસ્પદાનિ પ્રાવાદુકાનાં દર્શનાનિ ।
અતો મિથ્યાદર્શનાનિ તાનીતિ તદ્યુક્તિભિરેવ દર્શયિત્વા ચતુષ્કોટિવર્જિતત્વાદ્રાહાદિદોષાનાસ્પદં સ્વભાવશાન્તમદ્વૈતદર્શનમેવ સમ્યગ્દર્શમિત્યુપસંહૃતમ્ ।
અથેદાનીં સ્વપ્રક્રિયાપ્રદર્શનાર્થ આરમ્ભઃ-
સવસ્તુ સોપલમ્ભં ચ દ્વયં લૌકિકમ્ ઇષ્યતે ।
અવસ્તુ સોપલમ્ભં ચ શુદ્ધં લૌકિકમ્ ઇષ્યતે

મન્દુપ્ક્ચ્_4.87
સવસ્તુ સંવૃતિસતા વસ્તુના સહ વર્તત ઇતિ સવસ્તુ, તથા ચોપલબ્ધિરુપલમ્ભસ્તેન સહ વર્તત ઇતિ સોપલ્ભં ચ શાસ્ત્રાદિસર્વવ્યવહારાસ્પદં ગ્રાહ્યગ્રાહકલક્ષણં દ્વયં લૌકિકં લોકાદનપેતં લોકિકં જાગરિતમિત્યેતત્ ।
એવં લક્ષણં જાગરિતમિષ્યતે વેદાન્તેષુ ।
અવસ્તુ સંવૃતેરપ્યભાવાત્ ।
સોપલમ્ભં વસ્તુવદુપલમ્ભનમુપલમ્ભો ઽસત્યપિ વસ્તુનિ તેન સહ વર્તત ઇતિ સોપલમ્ભં ચ ।
શુદ્ધં કેવલં પ્રવિભક્તં જાગરિતાત્સ્થૂલાલ્લૌકિકં સર્વપ્રાણિસાધારણત્વાદિષ્યતે સ્વપ્ન ઇત્યર્થઃ ॥87॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 4.88
અવસ્ત્વ્ અનુપલમ્ભં ચ લોકોત્તરમ્ ઇતિ સ્મૃતમ્ ।
જ્ઞાનં જ્ઞેયં ચ વિજ્ઞેયં સદા બુદ્ધૈઃ પ્રકીર્તિતમ્

મન્દુપ્ક્ચ્_4.88
અવસ્ત્વનુપલમ્ભં ચ ગ્રાહ્યગ્રહણવર્જિતમિત્યેતત્, લોકોત્તરમ્ અત એવ લોકાતીતમ્ ।
ગ્રાહ્યગ્રહણવિષયો હિ લોકસ્તદભાવાત્સર્વપ્રવૃત્તિબીજં સુષુપ્તમિત્યેતદેવં સ્મૃતમ્ ।
સોપાયં પરમાર્થતત્ત્વં લૌકિકં શુદ્ધલૌકિકં લોકોત્તરં ચ ક્રમેણ યેન જ્ઞાનેન જ્ઞાયતે તજ્જ્ઞાનમ્ ।
જ્ઞેયમેતાન્યેવ ત્રીણિ ।
એતદ્વ્યતિરેકેણ જ્ઞેયાનુપપત્તેઃ સર્વપ્રાવાદુકકલ્પિતવસ્તુનો ઽત્રૈવાન્તર્ભાવાત્ ।
વિજ્ઞેયં પરમાર્થસત્યં તુર્યાખ્યમદ્વયમજમાત્મતત્ત્વમિત્યર્થઃ ।
સદા સર્વદૈ9તલ્લૌકિકાદિવિજ્ઞેયાન્તં બુદ્ધૈઃ પરમાર્થદર્શિભિર્બ્રહ્મવિદ્ભિઃ પ્રકીર્તિતમ્ ॥88॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 4.89
જ્ઞાને ચ ત્રિવિધે જ્ઞેયે ક્રમેણ વિદિતે સ્વયમ્ ।
સર્વજ્ઞતા હિ સર્વત્ર ભવતીહ મહાધિયઃ

મન્દુપ્ક્ચ્_4.89
જ્ઞાને ચ લૌકિકાદિવિષયે, જ્ઞેયે ચ લૌકિકાદૌ ત્રિવિધે- પૂર્વં લૌકિકં સ્થૂલમ્, તદભાવેન પશ્ચાચ્છુદ્ધં લૌકિકમ્, તથાભાવેન લોકોત્તરમિત્યેવં ક્રમેણ સ્થાનત્રયાભાવેન પરમાર્થસત્યે તુર્યે ઽદ્વયે ઽજે ઽભયે વિદિતે સ્વયમેવાત્મસ્વરૂપમેવ સર્વજ્ઞતા સર્વશ્ચાસૌ જ્ઞશ્ચ સર્વજ્ઞસ્તદ્ભાવઃ સર્વજ્ઞતા, ઇહાસ્મિંલ્લોકે ભવતિ મહાધિયો મહાબુદ્ધેઃ ।
સર્વલોકાતિશયવસ્તુવિષયબુદ્ધિત્વાદેવંવિદઃ સર્વત્ર સર્વદા ભવતિ ।
સકૃદ્વિદિતે સ્વરૂપે વ્યભિચારાભાવાદિત્યર્થઃ ।
ન હિ પરમાર્થવિદો જ્ઞાનોદ્ભવાભિભવૌ સ્તો યથાન્યેષાં પ્રાવાદુકાનામ્ ॥89॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 4.90
લૌકિકાદીનાં ક્રમેણ જ્ઞેયત્વેન નિર્દેશાદસ્તિત્વાશઙ્કા પરમાર્થતો મા ભૂદિત્યાહ-
હેયજ્ઞેયાપ્યપાક્યાનિ વિજ્ઞેયાન્ય્ અગ્રયાણતઃ ।
તેષામ્ અન્યત્ર વિજ્ઞેયાદ્ ઉપલમ્ભસ્ ત્રિષુ સ્મૃતઃ

મન્દુપ્ક્ચ્_4.90
હેયાનિ ચ લૌકિકાદીનિ ત્રીણિ જાગરિતસ્વપ્નસુષુપ્તાન્યાત્મન્યસત્ત્વેન રજ્જ્વાં સર્પવદ્ધાતવ્યાનીત્યર્થઃ ।
જ્ઞેયમિહ ચતુષ્કોટિવર્જિતં પરમાર્થતત્ત્વમ્ ।
આપ્યાન્યાપ્તવ્યાનિ ત્યક્તબાહ્યૈષણાત્રયેણ ભિક્ષુણા પાણ્ડિત્યબાલ્યમૌનાખ્યાનિ સાધનાનિ ।
પાક્યાનિ રાગદ્વેષમોહાદયો દોષાઃ કષાયાખ્યાનિ પક્તવ્યાનિ ।
સર્વાણ્યેતાનિ હેયજ્ઞેયાપ્યપાક્યાનિ વિજ્ઞેયાનિ ભિક્ષુણોપાયત્વેનેત્યર્થઃ, અગ્રયાણાતઃ પ્રથમતઃ ।
તેષાં હેયાદીનામન્યત્ર વિજ્ઞેયાત્પરમાર્થસત્યં વિજ્ઞેયં બ્રહ્મૈકં વર્જયિત્વા, ઉપલ્ભનમુપલમ્ભો ઽવિદ્યાકલ્પનામાત્રમ્ ।
હેયાપ્યાપક્યેષુ ત્રિષ્વપિ સ્મૃતો બ્રહ્મવિદ્ભિર્ન પરમાર્થસત્યતા ત્રયાણામિત્યર્થઃ ॥90॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 4.91
પરમાર્થતસ્તુ-
પ્રકૃત્યાકાશવજ્ જ્ઞેયાઃ સર્વે ધર્મા અનાદયઃ ।
વિદ્યતે ન હિ નાનાત્વં તેષાં ક્વચન કિઞ્ચનઃ

મન્દુપ્ક્ચ્_4.91
પ્રકૃત્યા સ્વભાવત આકાશવદાકાશતુલ્યાઃ સૂક્ષ્મનિરઞ્જનસર્વગતત્વૈઃ સર્વે ધર્મા આત્માનો જ્ઞેયાં મુમુક્ષુભિરનાદયો નિત્યાઃ ।
બહુવચનકૃતભેદાશઙ્કાં નિરાકુર્વન્નાહ- ક્વચન કિઞ્ચન કિન્દિદણુમાત્રમપિ તેષાં ન વિદ્યતે નાનાત્વમિતિ ॥91॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 4.92
જ્ઞેયતાપિ ધર્માણાં સંવૃત્યૈવ ન પરમાર્થત ઇત્યાહ-
આદિબુદ્ધાઃ પ્રકૃત્યૈવ સર્વે ધર્માઃ સુનિશ્ચિતાઃ ।
યસ્યૈવં ભવતિ ક્ષાન્તિઃ સો ઽમૃતત્વાય કલ્પતે

મન્દુપ્ક્ચ્_4.92
યસ્માદાદૌ બુદ્ધા આદિબુદ્ધાઃ પ્રકૃત્યૈવ સ્વભાવત એવ યથા નિત્યપ્રકાશસ્વરૂપઃ સવિતૈવં નિત્યબોધસ્વરૂપા ઇત્યર્થઃ સર્વે ધર્માઃ સર્વ આત્માનઃ ।
ન ચ તેષાં નિશ્ચયઃ કર્તવ્યો નિત્યનિશ્ચિતસ્વરૂપા ઇત્યર્થઃ ।
ન સંદિહ્યમાનસ્વરૂપા એવં નૈવં ચેતિ ।
યસ્ય મુમુક્ષોરેવં યથોક્તપ્રકારેણ સર્વદા બોધનિશ્ચયનિરપેક્ષતાત્માર્થં પરાર્થં વા યથા સવિતા નિત્યં પ્રકાશાન્તરનિરપેક્ષઃ સ્વાર્થં પરમાર્થં ચેત્યેવં ભવતિ ક્ષાન્તિર્બોધકર્તવ્યતાનિરપેક્ષતા સર્વદા સ્વાત્મનિ સ અમૃતત્વાયામૃતભાવાય કલ્પતે મોક્ષાય સમર્થો ભવતીત્યર્થઃ ॥92॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 4.93
તથા નાપિ શાન્તિકર્તવ્યતાત્મનીત્યાહ-
આદિશાન્તા હ્ય્ અનુત્પન્નાઃ પ્રકૃત્યૈવ સુનિર્વૃતાઃ ।
સર્વે ધર્માઃ સમાભિન્ના અજં સામ્યં વિશારદમ્

મન્દુપ્ક્ચ્_4.93
યસ્માદાદિશાન્તા નિત્યમેવ શાન્તા અનુત્પન્ના અજાશ્ચ પ્રકૃત્યૈવ સુનિર્વૃતાઃ સુષ્ઠૂપરતસ્વભાવા ઇત્યર્થઃ, સર્વે ધર્માઃ સમાશ્ચાભિન્નાશ્ચ સમાભિન્નાઃ, અજં સામ્યં વિશારદં વિશુદ્ધમાત્મતત્વં યસ્માત્તસ્માચ્છાન્તિર્મોક્ષો વા નાસ્તિ કર્તવ્ય ઇત્યર્થઃ, ન હિ નિત્યૈકસ્વભાવસ્ય કૃતં કિઞ્ચિદર્થવત્સ્યાત્ ॥93॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 4.94
યે યથોક્તં પરમાર્થતત્ત્વં પ્રતિપન્નાસ્ત એવાકૃપણા લોકે કૃપણા એવાન્ય ઇત્યાહ-
વૈશારદ્યં તુ વૈ નાસ્તિ ભેદે વિચરતાં સદા ।
ભેદનિમ્નાઃ પૃથગ્વાદાસ્ તસ્માત્ તે કૃપણાઃ સ્મૃતાઃ

મન્દુપ્ક્ચ્_4.94
યસ્માદ્ભેદનિમ્ના ભેદાનુયાયિનઃ સંસારાનુગા ઇત્યર્થઃ ; કે? પૃદગ્વાદાઃ પૃથઙ્નાના વસ્ત્વિત્યેવં વદનં યેષાં તે પૃથગ્વાદા દ્વૈતિન ઇત્યર્થઃ, તસ્માત્તે કૃપણાઃ ક્ષુદ્રાઃ સ્મૃતાઃ; યસ્માદ્વૈશારદ્યં વિશુદ્ધિર્નાસ્તિ તેષાં ભેદે વિચરતાં દ્વૈતમાર્ગે ઽવિદ્યાકલ્પિતે સર્વદા વર્તમાનાનામિત્યર્થઃ ।
અતો યુક્તમેવ તેષાં કાર્પણ્યમિત્યભિપ્રાયઃ ॥94॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 4.95
યદિદં પરમાર્થતત્ત્વમમહાત્મભિરપણ્ડિતૈર્વેદાન્તબહિઃષ્ઠૈઃ ક્ષુદ્રૈરલ્પપ્રજ્ઞૈરનવગાહ્યમિત્યાહ-
અજે સામ્યે તુ યે કેચિદ્ ભવિષ્યન્તિ સુનિશ્ચિતાઃ ।
તે હિ લોકે મહાજ્ઞાનાસ્ તચ્ ચ લોકો ન ગાહતે

મન્દુપ્ક્ચ્_4.95
અજે સામ્યે પરમાર્થતત્ત્વ એવમેવેતિ યે કેચિત્સ્ત્રાયદયો ઽપિ સુનિશ્ચિતા ભવિષ્યન્તિ ચેત્ત એવ હિ લોકે મહાજ્ઞાના નિરતિશય તત્ત્વવિષયજ્ઞાના ઇત્યર્થઃ ।
તચ્ચ તેષાં વર્ત્મ તેષાં વિદિતં પરમાર્થતત્ત્વં સામાન્યબુદ્ધિરન્યો લોકો ન ગાહતે નાવતરિતિ ન વિષયીકરોતીત્યર્થઃ ।
સર્વાભૂતાત્મભૂતસ્ય સર્વભૂતહિતસ્ય ચ ।
દેવા અપિ માર્ગે મુહ્યન્ત્યપદસ્ય પદૈષિણઃ ।
"શકુનીનામિવાકાશે ગતિર્નૈવોપલભ્યતે"(મહા.શા.239 । 23,24) ઇત્યાદિસ્મરણાત્ ॥95॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 4.96
કથં મહાજ્ઞાનત્વમિત્યાહ-
અજેષ્વ્ અજમ્ અસંક્રાન્તં ધર્મેષુ જ્ઞાનમ્ ઇષ્યતે ।
યતો ન ક્રમતે જ્ઞાનમ્ અસઙ્ગં તેન કીર્તિતમ્

મન્દુપ્ક્ચ્_4.96
અજેષ્વનુત્પન્નેષ્વચલેષુ ધર્મેષ્વાત્મસ્વજમચલં ચ જ્ઞાનમિષ્યતે સવિતરીવૌષ્ણ્યં પ્રકાશશ્ચ યતસ્તસ્માદસંક્રાન્તમર્થાન્તરે જ્ઞાનમજમિષ્યતે ।
યસ્માન્ન ક્રમતેર્ઽથાન્તરે જ્ઞાનં તેન કારણેનાસઙ્ગં તત્કીર્તિતમાકાશકલ્પમિત્યુક્તમ્ ॥96॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 4.97
અણુમાત્રે ઽપિ વૈધર્મ્યે જાયમાને ઽવિપશ્ચિતઃ ।
અસઙ્ગતા સદા નાસ્તિ કિમુતાવરણચ્યુતિઃ

મન્દુપ્ક્ચ્_4.97
ઇતો ઽન્યેષાં વાદિનામણુમાત્રે ઽપિ વૈધર્મ્યે વસ્તુનિ બહિરન્તર્વા જાયમાન ઉત્પાદ્યમાને ઽવિપશ્ચિતો ઽવિવેકિનો ઽસઙ્ગતા અસઙ્ગત્વં સદા નાસ્તિ કિમુત વક્તયવ્યમાવરણચ્યુતિર્બન્ધનાશો નાસ્તીતિ ॥97॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 4.98
તેષામાવરણચ્યુતિર્નાસ્તીતિ બ્રુવતાં સ્વસિદ્ધાન્તે ઽભ્યુપગતં તર્હિ ધર્માણામાવરણમ્ ।
નેત્યુચ્યતે ।
અલબ્ધાવરણાઃ સર્વે ધર્માઃ પ્રકૃતિનિર્મલાઃ ।
આદૌ બુદ્ધાસ્ તથા મુક્તા બુધ્યન્ત ઇતિ નાયકાઃ

મન્દુપ્ક્ચ્_4.98
અલબ્ધાવરણાઃ- અલબ્ધમપ્રાપ્તમાવરણમવિદ્યાદિબન્ધનં યેષાં તે ધર્મા અલબ્ધાવરણા બન્ધનરહિતા ઇત્યર્થઃ, પ્રકૃતિનિર્મલાઃ સ્વભાવશુદ્ધા આદૌ બુદ્ધાસ્તથા મુક્તા યસ્માન્નિત્યશુદ્ધબુદ્ધમુક્તસ્વભાવાઃ ।
યદ્યેવં કથં તર્હિ બુધ્યન્ત ઇત્યુચ્યતે?
નાયકાઃ સ્વામિનઃ સમર્થા બોદ્ધું બોધશક્તિમત્સ્વભાવા ઇત્યર્થઃ, યથા નિત્યપ્રકાશસ્વરૂપો ઽપિ સવિતા પ્રકાશત ઇત્યુચ્યતે યથા વા નિત્યનિવૃત્તગતયો ઽપિ નિત્યમેવ શૈલાસ્તિષ્ઠન્તીત્યુચ્યતે તદ્વત્ ॥98॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 4.99
ક્રમતે ન હિ બુદ્ધસ્ય જ્ઞાનં ધર્મેષુ તાયિનઃ ।
સર્વે ધર્માસ્ તથા જ્ઞાનં નૈતદ્ બુદ્ધેન ભાષિતમ્

મન્દુપ્ક્ચ્_4.99
યસ્માન્ન હિ ક્રમતે બુદ્ધસ્ય પરમાર્થદર્શિનો જ્ઞાનં વિષયાન્તરેષુ ધર્મેષુ ધર્મસંસ્થં સવિતરીવ પ્રભા, તાયિનસ્ તાયો ઽસ્યાસ્તીતિ તાયી, સંતાનવતો નિરન્તરસ્યાકાશકલ્પસ્યેત્યર્થઃ, પૂજાવતો વા પ્રજ્ઞાવતો વા, સર્વે ધર્મા આત્માનો ઽપિ તથા જ્ઞાનવદેવાકાશકલ્પત્વાન્ન ક્રમન્તે ક્વચિદપ્યર્થાન્તર ઇત્યર્થઃ ।
યદાદાવુપન્યસ્તં જ્ઞાનેનાકાશકલ્પેનેત્યાદિ તદિદમાકાશકલ્પસ્ય તાયિનો બુદ્ધસ્ય તદનન્યત્વાદાકાશકલ્પં જ્ઞાનં ન ક્રમયે ક્વચિદપ્યર્થાન્તરે ।
તથા ધર્મા ઇતિ ।
આકાશમિવાચલમવિક્રિયં નિરવયવં નિત્યમદ્વિતીયમસઙ્ગમદૃશ્યમગ્રાહ્યમશનાયાદ્યતીતં બ્રહ્માત્મતત્ત્વમ્ ।
"ન હિ દ્રષ્ટુર્દૃષ્ટેર્વિપરિલોપો વિદ્યતે"(બૃ.ઉ.4 । 3 । 23) ઇતિ શ્રુતેઃ ।
જ્ઞાનજ્ઞેયજ્ઞાતૃભેદરહિતં પરમાર્થતત્ત્વમદ્વયમ્ એતન્ન બુદ્ધેન ભાષિતમ્ ।
યદ્યપિ બાહ્યાર્થનિરાકરણં જ્ઞાનમાત્રકલ્પના ચાદ્વયવસ્તુસામીપ્યમુક્તમ્ ।
ઇદં તુ પરમાર્થતત્ત્વમદ્વૈતં વેદાન્તેષ્વેવ વિજ્ઞેયમિત્યર્થઃ ॥99॥
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ક્ 4.100
શાસ્ત્રસમાપ્તૌ પરમાર્થતત્ત્વસ્તુત્યર્થં નમસ્કાર ઉચ્યતે-
દુર્દર્શમ્ અતિગમ્ભીરમ્ અજં સામ્યં વિશારદમ્ ।
બુદ્ધ્વા પદમ્ અનાનાત્વં નમસ્કુર્મો યથાબલમ્