માણ્ડૂક્યોપનિષદ્ (ટીકા સહિત) · શ્લોક 1.14-1.28

મન્દુપ્ક્ચ્_1.18
વિકલ્પો વિનિવર્તેત યદિ કેનચિત્ કલ્પિતઃ સ્યાત્ ।
યથાયં પ્રપઞ્ચો માયારજ્જુસર્પવત્ તથાયં શિષ્યાદિ ભેદવિકલ્પો ઽપિ પ્રાક્ પ્રતિબોધાદેવોપદેશનિમિત્તો ઽતોપદેશાદયં વાદઃ શિષ્યઃ શાસ્તા શાસ્ત્રમ્ ઇતિ ।
ઉપદેશકાર્યે તુ જ્ઞાને નિર્વૃત્તે જ્ઞાતે પરમાર્થતત્વે દ્વૈતં ન વિદ્યતે ॥18॥
_______________________________________________________________________
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ 8
અભિધેયપ્રધાન ઓંકારશ્ ચતુષ્પાદાત્મેતિ વ્યાખ્યાતો યઃ
સો ઽયમ્ આત્માધ્યક્ષરમ્ ઓંકારઃ ।
અધિમાત્રં પાદા માત્રા માત્રાશ્ચ પાદા અકાર ઉકારો મકાર ઇતિ

__________
મન્દુપ્ચ્_8
સો ઽયમ્ આત્માધ્યક્ષરમક્ષરમ્ અધિકૃત્યાભિધાનપ્રાધાન્યેન વર્ણ્યમાનો ઽધ્યક્ષરમ્ ।
કિં પુનસ્ તદક્ષરમ્ ઇત્ય્ આહ ઓંકારઃ ।
સો ઽયમ્ ઓંકારઃ પાદશઃ પ્રવિભજ્યમાનો ઽધિમાત્રં માત્રામ્ અધિકૃત્ય વર્તત ઇત્ય્ અધિમાત્રમ્ ।
કથમ્? આત્મનો યે પાદાસ્ત ઓંકારસ્ય માત્રાઃ ।
કાસ્ તાઃ? અકારોકારો મકાર ઇતિ ॥8॥
_______________________________________________________________________
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ 9
તત્ર વિશેષનિયમઃ ક્રિયતે
જાગરિતસ્થાનો વૈશ્વાનરઃ અકારઃ પ્રથમા માત્રાપ્તેરાદિમત્ત્વાદ્ વા ।
આપ્નોતિ હ વૈ સર્વાન્ કામાન્ આદિશ્ ચ ભવતિ ય એવં વેદ

__________
મન્દુપ્ચ્_9
જાગરિતસ્થાનો વૈશ્વાનરો યઃ સ ઓંકારસ્યાકારઃ પ્રથમા માત્રા ।
કેન સામાન્યેનેત્ય્ આહ આપ્તેરાપ્તિર્વ્યાપ્તિકારેણ સર્વા વાગ્ વ્યાપ્તા ।
"અકારો વૈ સર્વા વાક્"(ઐ.આ.2 । 3 । 6) ઇતિ શ્રુતેઃ ।
તથા વૈશ્વાનરેણ જગત્"તસ્ય હ વૈતસ્યાત્મનો વૈશ્વાનરસ્ય મૂર્ધૈવ સુતેજાઃ"(છા.ઉ.5 । 18 । 2) ઇત્યાદિ શ્રુતેઃ ।
અભિધાનાભિધેયયરેકત્વં ચાવોચામ ।
આદિરસ્ય વિદ્યત ઇત્યાદિ મદ્યથૈવાદિમદકારાખ્યમક્ષરં તથૈવ વૈશ્વાનરસ્ તસ્માદ્ વા સામાન્યાદ્ અકારત્વં વૈશ્વાનરસ્ય ।
તદ્ એકત્વવિદઃ ફલમ્ આહ આપ્નોતિ હ વૈ સર્વાન્ કામાનાદિઃ પ્રથમશ્ ચ ભવતિ મહતાં ય એવં વેદ યદોક્તમ્ એકત્વં વેદેત્ય્ અર્થઃ ॥9॥
_______________________________________________________________________
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ 10
સ્વપ્નસ્થાનસ્ તૈજસ ઉકારો દ્વિતીયા માત્રોત્કર્ષાદ્ ઉભયત્વાદ્ વા ।
ઉત્કર્ષતિ હ વૈ જ્ઞાનસંતતિં ।
સમાનશ્ ચ ભવતિ ।
નાસ્યાબ્રહ્મવિત્ કુલે ભવતિ ય એવં વેદ

__________
મન્દુપ્ચ્_10
સ્વપ્નસ્થાનસ્ તૈજસો યઃ સ ઓંકારસ્યોકારો દ્વિતીયા માત્રા ।
કેન સામાન્યેત્ય્ આહોત્કર્ષાત્ ।
અકારાદ્ ઉત્કૃષ્ટ ઇવ હ્ય્ ઉકારસ્ તથા તૈજસો વિશ્વાદ્ ઉભયત્વાદ્ અકારમકારયોર્ મધ્યસ્યોકારસ્ તથા વિશ્વપ્રાજ્ઞયોર્ મધ્યે તૈજસો ઽતોભયભાક્ત્વસામાન્યાત્ ।
વિદ્વત્ફલમુચ્યતે ઉત્કર્ષતિ હ વૈ જ્ઞાનસંતતિમ્ ।
વિજ્ઞાનસંતતિં વર્ધયતીત્ય્ અર્થઃ ।
સમાનસ્ તુલ્યશ્ ચ મિત્રપક્ષસ્યૈવ શત્રુપક્ષાણામ્ અપ્ય્ અપ્રદ્વેષ્યો ભવતિ ।
અબ્રહ્મવિદસ્ય કુલે ન ભવતિ ય એવં વેદ ॥10॥
_______________________________________________________________________
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ 11
સુષુપ્તસ્થાનઃ પ્રાજ્ઞો મકારઃ તૃતીયા માત્રા મિતેર્ અપીતેર્ વા ।
મિનોતિ હ વા ઇદં સર્વમ્ અપીતિશ્ ચ ભવતિ ય એવં વેદ

મન્દુપ્ક્ચ્_1.23
અકારો નયતે વિશ્વં પ્રાપયતિ ।
અકારાલમ્બનમ્ ઓંકારં વિદ્વાન્ વૈશ્વાનરો ભવતીત્ય્ અર્થઃ ।
તથાકારસ્ તૈજસમ્ ।
મકારશ્ ચાપિ પુનઃ પ્રાજ્ઞમ્ ।
ચ શબ્દાન્ નયત ઇત્ય્ અનુવર્તતે ।
ક્ષીણે તુ મકારે બીજભાવક્ષયાદમાત્ર ઓંકારે ગતિર્ ન વિદ્યતે ક્વચિદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ ॥23॥
_______________________________________________________________________
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ 12
અમાત્રશ્ ચતુર્થો ઽવ્યવહાર્યઃ પ્રપઞ્ચોપશમઃ શિવો ઽદ્વૈતઃ ।
એવમ્ ઓંકાર આત્મૈવ ।
સંવિશત્ય્ આત્મનાત્માનં ય એવં વેદ