માણ્ડૂક્યોપનિષદ્ (ટીકા સહિત) · શ્લોક 1-1.13

ઓં
તત્સદ્બ્રહ્મણે+નમઃ
માણ્ડૂક્યોપનિષદ્
(મન્દુક્ય ઉપનિસ્હદ્)
શાન્તિપાઠ
ઓં ભદ્રં કર્ણેભિઃ શૃણુયામ દેવા ભદ્રં પશ્યેમાક્ષભિર્યજત્રાઃ ।
સ્થિરૈરઙ્ગૈસ્તુષ્ટુવા સસ્તનૂભિર્વ્યશેમ દેવહિતં યદાયુઃ ॥
ઓં શાન્તિઃ !! શાન્તિઃ !! શાન્તિઃ !!!
સ્વસ્તિ ન ઇન્દ્રો વૃદ્ધશ્રવાઃ સ્વસ્તિ નઃ પૂષા વિશ્વવેદાઃ ।
સ્વસ્તિ નસ્તાર્ક્ષ્યો અરિષ્ટનેમિઃ સ્વસ્તિ નો બૃહસ્પતિર્દધાતુ ॥
ઓં શાન્તિઃ !! શાન્તિઃ !! શાન્તિઃ!!!
આગમપ્રકરણ
ઇન્વોચતિઓન્
પ્રજ્ઞાનાંશુપ્રતાનૈઃ સ્થિરચરનિકરવ્યાપિભિર્ વ્યાપ્ય લોકાન્ ભુક્ત્વા ભોગાન્સ્થવિષ્ઠાન્પુનરપિ ધિષણોદ્ભાસિતાન્કામજન્યાન્ ।
પીત્વા સર્વાન્ વિશેષાન્ સ્વપિતિ મધુરભુઙ્ માયયા ભોજયન્નો માયાસંખ્યાતુરીયં પરમમૃતમજં બ્રહ્મ યત્તન્નતો ઽસ્મિ ॥1॥
યો વિશ્વાત્મા વિધિજવિષયાન્ પ્રાશ્ય ભોગાન્ સ્થવિષ્ઠાન્ પશ્ચાચ્ ચાન્યાન્ સ્વમતિવિભવાઞ્ જ્યોતિષા સ્વેન સૂક્ષ્માન્ ।
સર્વાન્ એતાન્ પુનર્ અપિ શનૈઃ સ્વાત્મનિ સ્થાપયિત્વા હિત્વા સર્વાન્વિશેષાન્વિગતગુણગણઃ પાત્વસૌ નસ્તુરીયઃ ॥2॥
_______________________________________________________________________
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ 1
ઓમિત્યેતદક્ષરમિદં સર્વમ્ ।
તસ્યોપવ્યાખ્યાનં વેદાન્તાર્થસારસંગ્રહભૂતમિદં પ્રકરણચતૃષ્ટયમોમિત્યેતદક્ષરમિત્યાદ્યારભ્યતે ।
અત એવ ન પૃથક્સમ્બન્ધાભિધેયપ્રયોજનાનિ વક્તવ્યાનિ ।
યાન્યેવ તુ વેદાન્તે સમ્બન્ધાભિધેય પ્રયોજનાનિ તાન્યેવેહ ભવિતુમર્હન્તિ ।
તથાપિ પ્રકરણવ્યાચિખ્યાસુના સંક્ષેપતો વક્તવ્યાનિ ।
તત્ર પ્રયોજનવત્ સાધનાભિવ્યઞ્જકત્વેનાભિધેયસમ્બદ્ધં શાસ્ત્રં પારમ્પર્યેણ વિશિષ્ટસંબન્ધાભિધેયપ્રયોજનવદ્ ભવતિ ।
કિં પુનસ્ તત્ પ્રયોજનમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે રોગાર્તસ્યૈવ રોગનિવૃત્તૌ સ્વસ્થતા ।
તથા દુઃખાત્મકસ્યાત્મનો દ્વૈતપ્રપઞ્ચોપશમે સ્વસ્થતા ।
અદ્વૈતભાવઃ પ્રયોજનમ્ ।
દ્વૈતપ્રપઞ્ચસ્યાવિદ્યાકૃતત્વાદ્ વિદ્યયા તદ્ ઉપશમઃ સ્યાદ્ ઇતિ બ્રહ્મવિદ્યાપ્રકાશનાયાસ્ય આરમ્ભઃ ક્રિયતે ।
"યત્ર હિ દ્વૈતમ્ ઇવ ભવતિ"(બૃ.ઉ 2 । 4 । 14) "યત્ર વાન્યદ્ ઇવ સ્યાત્ તત્રાન્યો ઽન્યત્ પશ્યેદ્ અન્યો ઽન્યદ્ વિજાનીયાત્"(બૃ.ઉ 4 । 3 । 31) "યત્ર વાસ્ય સર્વમ્ આત્મૈવાભૂત્ તત્ કેન કં પશ્યેત્ કેન કં વિજાનીયાત્"(બૃ.ઉ 2 । 4 । 14) ઇત્ય્ આદિ શ્રુતિભ્યો ઽસ્યાર્થસ્ય સિદ્ધિઃ ।
તત્ર તાવદ્ ઓંકારનિર્ણયાય પ્રથમં પ્રકરણમ્ આગમપ્રધાનામ્ આત્મતત્ત્વપ્રતિપત્ત્ય્ ઉપાયભૂતમ્ ।
યસ્ય દ્વૈતપ્રપઞ્ચસ્યોપશમે ઽદ્વૈતપ્રતિપત્તી રજ્જ્વામ્ ઇવ સર્પાદિવિકલ્પ ઉપશમે રજ્જુતત્ત્વપ્રતિપત્તિસ્ તસ્ય દ્વૈતસ્ય હેતુતો વૈતથ્યપ્રતિપાદનાય દ્વિતીયં પ્રકરણમ્ ।
તથાદ્વૈતસ્યાપિ વૈતથ્યપ્રસઙ્ગપ્રાપ્તૌ યુક્તિતસ્ તથાત્વદર્શનાય તૃતીયં પ્રકરણમ્ ।
અદ્વૈતસ્ય તથાત્વપ્રતિપત્તિપક્ષભૂતાનિ યાનિ વાદાન્તરાણ્યવૈદિકાનિ તેષામ્ અન્યોન્યવિરોધિત્વાદતથાર્થત્વેન તદુપપત્તિભિર્ એવ નિરાકરણાય ચતુર્થં પ્રકરણમ્ ।
કથં પુન ઓંકારનિર્ણય આત્મતત્ત્વપ્રતિપત્ત્ય્ ઉપાયત્વં પ્રતિપદ્યત ઇત્ય્ ઉચ્યતે"ઓં ઇત્ય્ એતત્"(ક.ઉ 1 । 2 । 15) "એતદ્ આલમ્બનમ્"(ક.ઉ.1 । 2 । 17) "એતદ્ વૈ સત્યકામ"(પ્ર.ઉ.5 । 2) "ઓં ઇત્ય્ આત્માનં યુઞ્જીત"(મૈત્ર્યુ.6 । 3) "ઓં ઇતિ બ્રહ્મ"(તૈ.ઉ.1 । 8 । 1) "ઓંકાર એવેદં સર્વમ્" (છા.ઉ.2 । 23 । 3) ઇત્ય્ આદિ શ્રુતિભ્યઃ ।
રજ્જુર્ આદિર્ ઇવ સર્પાદિવિકલ્પસ્યાસ્પદો ઽદ્વય આત્મા પરમાર્થઃ સન્પ્રાણાદિવિકલ્પસ્યાસ્પદો યથા તથા સર્વો ઽપિ વાક્પ્રપઞ્ચઃ પ્રાણાદ્ય્ આત્મવિકલ્પવિષય ઓંકાર એવ ।
સ ચાત્મસ્વરૂપમ્ એવ તદભિધાયકત્વાત્ ।
ઓંકારવિકારશબ્દાભિધેયશ્ ચ સર્વઃ પ્રાણાદિર્ આત્મવિકલ્પો ઽભિધાનવ્યતિરેકેણ નાસ્તિ ।
"વાચારમ્ભણં વિકારો નામધેયમ્"(છા.ઉ.6 । 1 । 4) "તદ્ અસ્યેદં વાચા તન્ત્યા નામભિર્ દામભિઃ સર્વં સિતમ્" "સર્વં હીદં નામાનિ"ઇત્ય્ આદિ શ્રુતિભ્યઃ ।
અત આહ
ઓં ઇત્ય્ એતદ્ અક્ષરમ્ ઇદં સર્વં તસ્યોપવ્યાખ્યાનં ભૂતં ભવદ્ ભવિષ્યદ્ ઇતિ સર્વમ્ ઓંકાર એવ ।
યચ્ ચાન્યત્ ત્રિકાલાતીતં તદ્ અપ્ય્ ઓંકાર એવ

__________
મન્દુપ્ચ્_1
ઓં ઇત્ય્ એતદ્ અક્ષરમ્ ઇદં સર્વમ્ ઇતિ ।
યદ્ ઇદમ્ અર્થજાતમ્ અભિધેયભૂતં તસ્યાભિધાનાવ્યતિરેકાદ્ અભિધાનસ્ય ચ ઓંકારાવ્યતિરેકાદ્ ઓંકાર એવેદં સર્વમ્ ।
પરં ચ બ્રહ્માભિધાનાભિધેય ઉપાયપૂર્વકમ્ એવ ગમ્યત ઇત્ય્ ઓંકાર એવ ।
તસ્યૈતસ્ય પરાપર બ્રહ્મરૂપસ્યાક્ષરસ્ય ઓં ઇત્ય્ એતસ્યોપવ્યાખ્યાનમ્; બ્રહ્મપ્રતિપત્ત્ય્ ઉપાયત્વાદ્ બ્રહ્મસમીપતયા વિસ્પષ્ટં પ્રકથનમ્ ઉપવ્યાખ્યાનં પ્રસ્તુતં વેદિતવ્યમ્ ઇતિ વાક્યશેષઃ ।
ભૂતં ભવદ્ભવિષ્યદ્ ઇતિ કાલત્રયપરિચ્છેદ્યં યત્ તદ્ અપ્ય્ ઓંકાર એવોક્તન્યાયતઃ ।
યચ્ ચાન્યત્ ત્રિકાલાતીતં કાર્યાધિગમ્યં કાલાપરિચ્છેદ્યમવ્યાકૃતાદિ તદ્ અપ્ય્ ઓંકાર એવ ॥1॥
_______________________________________________________________________
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ 2
અભિધાનાભિધેયયોર્ એકત્વે ઽપ્ય્ અભિધાનાપ્રાધાન્યેન નિર્દેશઃ કૃતઃ ।
ઓં ઇત્ય્ એતદ્ અક્ષરમ્ ઇદં સર્વમ્ ઇત્ય્ આદ્ય્ અભિધાનપ્રાધાન્યેન નિર્દિષ્ટસ્ય પુનો ઽભિધેયપ્રાધાન્યેન નિર્દેશો ઽભિધાનાભિધેયયોર્ એકત્વપ્રતિપત્ત્ય્ અર્થઃ ।
ઇતરો ઽથા હ્ય્ અભિધાનતન્ત્રાભિધેયપ્રતિપત્તિર્ ઇત્ય્ અભિધેયસ્યાભિધાનત્વં ગૌણામ્ ઇત્ય્ આશઙ્કા સ્યાત્ ।
એકત્વપ્રતિપત્તેશ્ ચ પ્રયોજનમ્ અભિધાનાભિધેયયોર્ એકેનૈવ પ્રયત્નેન યુગપત્પ્રવિલાપર્યસ્તદ્વિલક્ષણં બ્રહ્મ પ્રતિપદ્યેત ઇતિ ।
તથા ચ વક્ષ્યતિ"પાદા માત્રા માત્રાશ્ ચ પાદાઃ" (મા.ઉ.8) ઇતિ ।
તદાહ
સર્વં હ્ય્ એતદ્ બ્રહ્માયમ્ આત્મા બ્રહ્મ સો ઽયમ્ આત્મા ચતુષ્પાત્

__________
મન્દુપ્ચ્_2
સર્વં હ્ય્ એતદ્ બ્રહ્મેતિ ।
સર્વં યદ્ ઉક્તમ્ ઓંકારમાત્રમ્ ઇતિ તદેતદ્ બ્રહ્મ ।
તચ્ ચ બ્રહ્મ પરોક્ષાભિહિતં પ્રત્યક્ષતો વિશેષેણ નિર્દિશત્યયમાત્મા બ્રહ્મેતિ ।
અયમ્ ઇતિ ચતુષ્પાત્વેન પ્રવિભજ્યમાનં પ્રત્યગાત્મતયાભિનયેન નિર્દિશતિ અયમ્ આત્મેતિ ।
સો ઽયમાત્મ ઓંકારાભિધેયઃ પરાપરત્વેન વ્યવસ્થિતશ્ ચતુષ્પાત્કાર્ષાપણવન્ ન ગૌર્ ઇવેતિ ।
ત્રયાણાં વિશ્વાદીનાં પૂર્વપૂર્વપ્રવિલાપનેન તુરીયસ્ય પ્રતપત્તિર્ ઇતિ કરણસાધનઃ પાદશબ્દઃ ।
તુરીયસ્ય પદ્યત ઇતિ કર્મસાધનઃ પાદશબ્દઃ ॥2॥
_______________________________________________________________________
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ 3
કથં ચતુષ્પાત્વમ્ ઇત્ય્ આહ
જાગરિતસ્થાનો બહિઃપ્રજ્ઞઃ સપ્તાઙ્ગ એકોનવિંશતિમુખઃ સ્થૂલભુગ્ વૈશ્વાનરઃ પ્રથમઃ પાદઃ

__________
મન્દુપ્ચ્_3
જાગરિતં સ્થાનમ્ અસ્યેતિ જાગરિતસ્થાનઃ ।
બહિષ્પ્રજ્ઞઃ સ્વાત્મવ્યતિરિક્તે વિષયે પ્રજ્ઞા સ બહિષ્પ્રજ્ઞો બહિર્ વિષય એવ પ્રજ્ઞાવિદ્યાકૃતાવ્ અવભાસત ઇત્ય્ અર્થઃ ।
તથા સપ્તાઙ્ગાન્યસ્ય"તસ્ય હ વૈતસ્યાત્મનો વૈશ્વાનરસ્ય મૂર્ધૈવ સુતેજાશ્ ચક્ષુર્વિશ્વરૂપઃ પ્રાણઃ પૃથગ્વર્ત્માત્મા સંદોહો બહુલો વસ્તિર્ એવ રયિઃ પૃથિવ્ય્ એવ પાદૌ" (છા.ઉ.5 । 18 । 2) ઇત્ય્ અગ્નિહોત્રકલ્પનાશેષત્વેનાહવનીયો ઽગ્નિર્ અસ્ય મુખત્વેનોક્ત ઇત્ય્ એવં સપ્તાઙ્ગાનિ યસ્ય સ સપ્તાઙ્ગઃ ।
તથૈકોનવિંશતિર્ મુખાન્ય્ અસ્ય બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ કર્મેન્દ્રિયાણિ ચ દશ વાયવશ્ ચ પ્રાણાદયઃપઞ્ચ મનો બુદ્ધિરહઙ્કારચ્ચિત્તમ્ ઇતિ મુખાનીવ મુખાનિ તાન્ય્ ઉપલબ્ધિદ્વારાણિત્યર્થઃ સ એવં વિશિષ્ટો વૈશ્વાનરો યથોક્તૈર્ દ્વારૈઃ શબ્દાદીન્ સ્થૂલાન્ વિષયાન્ ભુઙ્ક્ત ઇતિ સ્થૂલભુક્ ।
વિશ્વેષાં નરાણામ્ અનેકધા નયનાદ્ વૈશ્વાનરઃ ।
યદ્ વા વિશ્વશ્ ચાસૌ નરશ્ ચેતિ વિશ્વાનરઃ ।
વિશ્વાનર એવ વૈશ્વાનરઃ ।
સર્વપિણ્ડાત્મનન્યત્વાત્ સઃ પ્રથમઃ પાદઃ ।
એતત્ પૂર્વકત્વાદ્ ઉત્તરપાદાધિગમસ્ય પ્રાથમ્યમસ્ય ।
કથમ્ અયમાત્મા બ્રહ્મેતિ પ્રત્યગાત્મનો ઽસ્ય ચતુષ્પાત્ત્વે પ્રકૃતે દ્યુલોકાદીનાં મૂર્ધાદ્યઙ્ગત્વમ્ ઇતિ ।
નૈષ દોષઃ ।
સર્વસ્યપ્રપઞ્ચસ્ય સાધિદૈવિકસ્યાનેન આત્મના ચતુષ્પાત્ત્વસ્ય વિવક્ષિતત્વાત્ ।
એવં ચ સતિ સર્વપ્રપઞ્ચ ઉપશમે ઽદ્વૈતસિદ્ધિઃ ।
સર્વભૂતસ્થશ્ ચાત્મૈકો દૃષ્ટઃ સ્યાત્ સર્વભૂતાનિ ચાત્મનિ ।
"યસ્ તુ સર્વાણિ ભૂતાનિ"(ઈ.ઉ.6) ઇત્ય્ આદિશ્રુત્યર્થોપસંહૃતશ્ ચૈવં સ્યાત્ ।
અન્યથા હિ સ્વદેહપરિચ્છિન્ન એવ પ્રત્યાગાત્મા સાંખ્યાદિભિર્ ઇવ દૃષ્ટઃ સ્યાત્ તથા ચ સત્યદ્વૈતમ્ ઇતિ શ્રુતિકૃતો વિશેષો ન સ્યાત્ સાંખ્યાદિદર્શનેનાવિશેષાત્ ।
ઇષ્યતે ચ સર્વ ઉપનિષદાં સર્વાત્મૈક્યપ્રતિપાદકત્વમ્ ।
અતો યુક્તમ્ એવાસ્યાધ્યાત્મિકસ્ય પિણ્ડાત્મનો દ્યુલોકાદ્ય્ અઙ્ગત્વેન વિરાડાત્મનાધિદૈવિકેનૈકત્વમ્ અભિપ્રેત્ય સપ્તાઙ્ગત્વવચનમ્ ।
"મૂર્ધા તે વ્યપતિષ્યત્"(છા.ઉ 5 । 12 । 2) ઇત્ય્ આદિ લિઙ્ગદર્શનાચ્ ચ ।
વિરાજ એકત્વમ્ ઉપલક્ષણાર્થં હિરણ્યગર્ભાવ્યાકૃતાત્મનોઃ ।
ઉક્તં ચૈતન્ મધુબ્રાહ્મણે"યશ્ ચાયમ્ અસ્યાં પૃથિવ્યાં તેજોમયો ઽમૃતમયઃ પુરુષો યચ્ ચાયમ્ અધ્યાત્મમ્"(બૃ.ઉ.2 । 5 । 1) ઇત્યાદિ ।
સુષુપ્તાવ્યાકૃતયઃ સ ત્વ્ એકત્વં સિદ્ધમ્ એવ નિર્વિશેષત્વાત્ ।
એવં ચ સત્યેતત્ સિદ્ધં ભવિષ્યતિ સર્વદ્વૈત ઉપશમે ચાદ્વૈતમ્ ઇતિ ॥3॥
_______________________________________________________________________
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ 4
સ્વપ્રસ્થાનો ઽન્તઃપ્રજ્ઞઃ સપ્તાઙ્ગ એકોનવિંશતિમુખઃ પ્રવિવિક્તભુક્તૈજસો દ્વિતીયઃ પાદઃ

__________
મન્દુપ્ચ્_4
સ્વપ્નઃ સ્થાનસ્ય તૈજસસ્ય સ્વપ્નસ્થાનઃ ।
જાગ્રત્પ્રજ્ઞાનેકસાધના બહિર્ વિષય એવાવભાસમાના મનઃસ્પન્દનમાત્રા સતી તથાભૂતં સંસ્કારં મનસ્યાધત્તે ।
તન્ મનસ્ તથા સંસ્કૃતં ચિત્રિત ઇવ પટો બાહ્યસાધનાન્ અનપેક્ષમ્ અવિદ્યાકામકર્મભિઃ પ્રેર્યમાણં જાગ્રદ્વદવભાસતે ।
તથા ચોક્તમ્"અસ્ય લોકસ્ય સર્વાવતો માત્રામ્ અપાદાય"(બૃ.ઉ.4 । 3 । 9) ઇતિ ।
તથા"પરે દેવે મનસ્ય્ એકીભવતિ"(પ્ર.ઉ.4 । 2) ઇતિ પ્રસ્તુત્ય"અત્રૈષ દેવઃ સ્વપ્ને મહિમાનમ્ અનુભવતિ"(પ્ર.ઉ.4 । 5) ઇત્યાથર્વણે ।
ઇન્દ્રિયાપેક્ષયાન્તઃસ્થત્વાન્ મનસસ્ તદ્ વાસનારૂપા ચ સ્વપ્ને પ્રજ્ઞા યસ્યાત્યન્તઃપ્રજ્ઞઃ ।
વિષયશૂન્યાનાં પ્રજ્ઞાયાં કેવલપ્રકાશસ્વરૂપાયાં વિષયિત્વેન ભવતીતિ તૈજસઃ ।
વિશ્વસ્ય સવિષયત્વેન પ્રજ્ઞાયાઃ સ્થૂલાયા ભોજ્યત્વમ્ ।
ઇહ પુનઃ કેવલા વાસનામાત્રા પ્રજ્ઞા ભોજ્યેતિ પ્રવિવિક્તો ભોગ ઇતિ ।
સમાનમન્યત્ ।
દ્વિતીયઃ પાદસ્ તૈજસઃ ॥4॥
_______________________________________________________________________
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ 5
દર્શનાદર્શનવૃત્ત્યસ્ તત્વાપ્રબોધલક્ષણસ્ય સ્વાપસ્ય તુલ્યત્વાત્ સુષુપ્તિગ્રહણાર્થં યત્ર સુપ્ત ઇત્યાદિ વિશેષણમ્ ।
અથ વા ત્રિષ્વ્ અપિ સ્થાનેષુ તત્ત્વાપ્રતિબોધલક્ષણઃ સ્વાપો ઽવિશિષ્ટ ઇતિ પૂર્વાભ્યાં સુષુપ્તં વિભજતે
યત્ર સુપ્તો ન કઞ્ચન કામં કામયતે ન કઞ્ચન સ્વપ્નં પશ્યતિ તત્ સુષુપ્તમ્ ।
સુષુપ્તસ્થાન એકીભૂતઃ પ્રજ્ઞાનઘન એવાન્દમયો હ્ય્ આનન્દભુક્ચેતોમુખઃ પ્રાજ્ઞઃ તૃતીયઃ પાદઃ

__________
મન્દુપ્ચ્_5
યત્ર યસ્મિન્ સ્થાને કાલે વા સુપ્તો ન કઞ્ચન સ્વપ્નં પશ્યતિ ન કઞ્ચન કામં કામયતે ।
ન હિ સુષુપ્તે પૂર્વયોર્ ઇવાન્યથાગ્રહણલક્ષણં સ્વપ્નદર્શનં કામો વા કશ્ચન વિદ્યને ।
તદેતત્ સુષુપ્તં સ્થાનમ્ અસ્યેતિ સુષુપ્તસ્થાનઃ ।
સ્થાનદ્વયપ્રવિભક્તં મનઃ સ્પન્દિતં દ્વૈતજાતં તથા રૂપાપરિત્યાગેનાવિવેકાપન્નં નૈશતમોગ્રસ્તમિવાહઃ સપ્રપઞ્ચમેકીભૂતમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે ।
અત એવ સ્વપ્નજાગ્રન્ મનઃસ્પન્દનાનિ પ્રજ્ઞાનાનિ ઘનીભૂતાનીવ સેયમવસ્થાવિવેકરૂપત્વાત્ પ્રજ્ઞાનઘનોચ્યતે ।
યથા રાત્રૌ નૈશેન તમસા વિભજ્યમાનં સર્વં ઘનમ્ ઇવ તદ્વત્ પ્રજ્ઞાનઘન એવ ।
એવ શબ્દાન્ ન જાત્યન્તરં પ્રજ્ઞાનવ્યતિરેકેણાસ્તીતાર્થઃ ।
મનસો વિષયીવિષય્યાકારસ્પન્દનાયાસદુઃખાભાવાદાનન્દમય આનન્દપ્રાયો નાનન્દ એવ ।
યથા લોકે નિરાયાસસ્થિતઃ સુખ્યાનન્દભુગુચ્યતે ઽત્યન્તાનાયાસરૂપા હીયં સ્થિતિરનેનાનુભૂયત ઇત્ય્ આનન્દભુક્"એષો ઽસ્ય પરમ આનન્દઃ"(બૃ.ઉ.4 । 3 । 32) ઇતિ શ્રુતેઃ ।
સ્વપ્નાદિપ્રતિબોધિચેતઃ પ્રતિ દ્વારીભૂતત્વાચ્ ચેતોમુખઃ ।
બોધલક્ષણં વા ચેતો દ્વારં મુખમ્ અસ્ય સ્વપ્નાદ્ય્ આગમનં પ્રતીતિ ચેતોમુખઃ ।
ભૂતભવિષ્યજ્ જ્ઞાતૃત્વં સર્વવિષયજ્ઞાતૃત્વમ્ અસ્યૈતિ પ્રાજ્ઞઃ ।
સુષુપ્તો ઽપિ હિ ભૂતપૂર્વગત્યા પ્રાજ્ઞોચ્યતે ।
અથવા પ્રજ્ઞપ્તિમાત્રમ્ અસ્યૈવાસાધારણં રૂપમ્ ઇતિ પ્રાજ્ઞ ઇતરયોર્ વિશિષ્ટમ્ અપિ વિજ્ઞાનમ્ અસ્તિ ।
સો ઽયં પ્રાજ્ઞસ્ તૃતીયઃ પાદઃ ॥5॥
_______________________________________________________________________
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ 6
એષઃ સર્વેશ્વર એષ સર્વજ્ઞ એષો ઽન્તર્યામ્ય્ એષ યોનિઃ સર્વસ્ય પ્રભવાપ્યયૌ હિ ભૂતાનામ્

મન્દુપ્ક્ચ્_1.9
ભોગાર્થં ક્રીડાર્થમ્ ઇતિ ચાન્યે સૃષ્ટિં મન્યન્તે ।
અનયોઃ પક્ષયોર્ દૂષણં દેવસ્યૈષ સ્વભાવો ઽયમ્ ઇતિ દેવસ્ય સ્વભાવપક્ષમ્ આશ્રિત્ય સર્વેષાં વા પક્ષાણામ્ આપ્તકામસ્ય કા સ્પૃહેતિ ।
ન હિ રજ્જ્વાદીનામ્ અવિદ્યાસ્વભાવવ્યતિરેકેણ સર્પાદ્યાભાસત્વે કારણં શક્યં વક્તુમ્ ॥9॥
_______________________________________________________________________
સ્તર્ત્ મન્દુપ્ 7
ચતુર્થઃ પાદઃ ક્રમપ્રાપ્તો વક્તવ્ય ઇત્ય્ આહનાન્તઃપ્રજ્ઞમ્ ઇત્યાદિના ।
સર્વશબ્દપ્રવૃત્તિનિમિત્તશૂન્યત્વાત્ તસ્ય શબ્દાનભિધેયત્વમ્ ઇતિ વિશેષપ્રતિષેધેન એવ ચ તુરીયં નિર્દિદિક્ષતિ ।
શૂન્યમ્ એવ તર્હિ તત્ ।
ન મિથ્યાવિકલ્પસ્ય નિર્નિમિત્તત્વાનુપપત્તેર્ ન હિ રજતસર્પપુરુષમૃગતૃષ્ણિકાદિવિકલ્પાઃ શુક્તિકારજ્જુસ્થાણુર્ ઊષરાદિ વ્યતિરેકેણાવસ્ત્વાસ્પદાઃ શક્યાઃ કલ્પયિતુમ્ ।
એવં તર્હિ પ્રાણાદિસર્વવિકલ્પાસ્પદત્વાત્ તુરીયસ્ય શબ્દવાચ્યત્વમ્ ઇતિ ન પ્રતિષેધૈઃ પ્રત્યાય્યત્વમ્ ।
ઉદકાધારાદેર્ ઇવ ઘટાદેઃ ।
ન પ્રાણાદિવિકલ્પસ્યાસત્વાચ્ છુક્તિકાદિષ્વ્ ઇવ રજતાદેઃ ।
ન હિ સદસતોઃ સંબન્ધઃ શબ્દપ્રવૃત્તિનિમિત્તભાગવસ્તુત્વાત્ ।
નાપિ પ્રમાણાન્તરવિષયત્વં સ્વરૂપેણ ગવાદિવદ્ આત્મનો નિરુપાધિકત્વાદ્ ।
ગવાદિવન્ નાપિ જાતિમત્વમદ્વિતીયત્વેન સામાન્યવિશેષાભાવાત્ ।
નાપિ ક્રિયાવત્વં પાચકાદિવદવિક્રિયત્વાત્ ।
નાપિ ગુણવત્વં નીલાદિવન્ નિર્ગુણત્વાત્ ।
અતો નાભિધાનેન નિર્દેશમ્ અર્હતિ ।
શશવિષાણાદિસમત્વાન્ નિરર્થકત્વં તર્હિ ।
નાત્મત્વાવગમે તુરીયસ્યાનાત્મતૃષ્ણાવ્યાવૃત્તિહેતુત્વાચ્ છુક્તિકાવગમ ઇવ રજતતૃષ્ણાયાઃ ।
ન હિ તુરીયસ્યાત્મત્વાવગમે સત્યવિદ્યાતૃષ્ણાદિદોષાણાં સમ્ભવો ઽસ્તિ ।
ન ચ તુરીયસ્યાઽત્મત્વાનવગમે કારણમસ્તિ સર્વોપનિષદાં તાદર્થ્યેનોપક્ષયાત્ ।
"તત્વમસિ"(છા.ઉ.6.8.16)"અયમાત્મા બ્રહ્મ"(બૃ.ઉ.2.5.19)"તત્સત્યં સ આત્મા"(છા.ઉ.6.8.16)"યત્સાક્ષાદષરોક્ષાદ્બ્રહ્મ"(બૃ.ઉ.3.4.1)"સબાહ્યાભ્યન્તરો હ્યજઃ"(મુ.ઉ.2.1.2) ।
"આત્મૈવેદં સર્વમ્"(છા.ઉ.7.25.2) ઇત્યાદીનામ્ ।
સો ઽયમ્ આત્મા પરમાર્થાપરમાર્થરૂપશ્ ચતુષ્પાદ ઇત્ય્ ઉક્તસ્ તસ્યાપરમાર્થરૂપમ્ અવિદ્યાકૃતં રજ્જુસર્પાદિસમમ્ ઉક્તં પાદત્રયલક્ષણં બીજાઙ્કુરસ્થાનીયમ્ ।
અથેદાનીં બીજાત્મકં પરમાર્થસ્વરૂપં રજ્જુસ્થાનીયં સર્પાદિસ્થાનીયોક્તસ્થાનત્રયાનિરાકરણેનાહ નાન્તઃ પ્રજ્ઞમિત્યાદિ ।
નાન્તઃપ્રજ્ઞં ન બહિઃપ્રજ્ઞં નોભયતઃપ્રજ્ઞં ન પ્રજ્ઞાનઘનં ન પ્રજ્ઞં નાપ્રજ્ઞમ્ ।
અદૃષ્ટમ્ અવ્યવહાર્યમ્ અગ્રાહ્યમ્ અલક્ષણમ્ અચિન્ત્યમ્ અવ્યપદેશ્યમ્ એકાત્મપ્રત્યયસારં પ્રપઞ્ચોપશમં શાન્તં શિવમ્ અદ્વૈતં ચતુર્થં મન્યન્તે ।
સ આત્મા સ વિજ્ઞેયઃ