માનવગૃહ્યસૂત્ર · અધ્યાય 2.1

ઇતિ મૈત્રાયણીયમાનવગૃહ્યે ત્રયોવિંશઃ ખણ્ડઃ પ્રથમઃ પુરુષઃ સમાપ્તઃ ॥
(સપ્તમે નવમે વોપાયનમ્ ॥1॥
આગન્ત્રા સમગન્મહી પ્રથમમર્ત્તિં યુયોતુ નઃ ।
અરિષ્ટાઃ સંચેરમહિ સ્વસ્તિ ચરતાદિશઃ ।
સ્વસ્ત્યાગ્રહેભ્યઃ ॥
ઇત્યુપ્તકેશેન સ્નાતેનાક્તેનાભ્યક્તેનાલંકૃતેન યજ્ઞોપવીતિનાસમેત્ય જપતિ ॥ 1-22--2) (અથાસ્મૈવાસઃ પ્રયચ્છતિ-
યા અકૃન્તન્યા અતન્વન્યા આવન્યા અવાહરન્ ।
યાશ્ચ ગ્ના દેવ્યો ઽન્તાનભિતો ઽતતનન્ત ॥
તાસ્વા દેવ્યો જરમે સં વ્યયન્ત્વાયુષ્માનિદં પરિધત્સ્વ વાસઃ ॥
ઇત્યહતં વાસઃ ॥)॥
(પુ. 1-22- 6-7-8-9)
(ઇયં દુરુક્તાત્પરિબાધમાના વર્ણં પુરાણં પુનતીમ આગાત્ ।
પ્રાણાપાનાભ્યાં બલમાભજન્તી શિવા દેવી સુભગે મેખલે મારિષામ ॥
ઇતિ તસ્યાં પરિવીતાયાં જપતિ--
મમ વ્રતે તે હૃદયં દધાતુ મમ ચિત્તમનુચિત્તં તે અસ્તુ
મમ વાચમેકકવ્રતો જુષસ્વ બૃહસ્પતિષ્ટ્વા નિયુનક્તુ મહ્યમ્ ॥
ઇતિ ॥10॥
યજ્ઞિયસ્ય વૃક્ષસ્ય દણ્ડં પ્રદાય કૃષ્ણાજિનં ચાદિત્યમુપસ્થાપયતિ-
અધ્વાનમધ્વપતે શ્રૈષ્ઠ્યસ્ય સ્વસ્તસ્યાધ્વનઃ પારમશીય ।
તચ્ચક્ષુર્દેવહિતં પુરસ્તચ્ચુક્રમુચ્ચરત્ ॥
શૃણુયામ શરદઃ શતં જીવેમ શરદઃ શતમ્ ।
અદીનાઃ સ્યામ શરદઃ શતં ભૂયશ્ચ શરદઃ શતાત્ ॥
યા મેધાપ્સરઃસુ ગન્ધર્વેષુ ચ યન્મનઃ ।
દૈવી યા માનુષી મેધા સા મામાવિશતામિહૈવ ॥
ઇતિ ॥11॥
અભિદક્ષિણમાનીયાગ્નેઃ પશ્ચાત્---
એહ્યશ્માનમાતિષ્ઠાશ્મેવ ત્વં સ્થિરો ભવ ।
કૃણ્વન્તુ વિશ્વે દેવા આયુષ્ચે શરદઃ શતમ્ ॥
(ઇતિ દક્ષિણેન પાદેનાશ્માનમાસ્થાપયતિ ॥12॥
પશ્ચાદગ્નેર્મહદુપસ્તીર્ય સૂપસ્થલં કૃત્વા પ્રાઙાસીનઃ પ્રત્યઙ્ઙાસીનાયાનુવાચયતિ ગાયત્રીં સાવિત્રીમપિ હ્યેકે ત્રિષ્ટુભમપિ હ્યેકે જગતીમોમિત્યુત્ત્કા વ્યાહૃતિભિશ્ચ ॥13॥
તાં ત્રિરવગૃઙ્ણીયાત્તાં દ્વિરવકૃત્ય તાં સકૃત્સમસ્યેત્ પાદશોર્ઽધર્ચશઃ સર્વામન્તેન ॥14॥
યત્તિસૃણાં પ્રાતરન્વાહ યત્ દ્વયોર્યદેકસ્યાઃ સંવત્સરે દ્વાદશાહે ષડહે ત્ર્યહે (વા તસ્માત્સદ્યો ઽનૂચ્યતિ શ્રુતિઃ ॥15॥
વરં કર્ત્રે દદાતિ કાંસ્યં વસનં ચ ॥16॥
યસ્ય તુ મેધાકામઃ સ્યાત્પલાશં નવનીતેનાભ્યજ્ય તસ્ય છાયાયાંવાચયેત્ ।
સુશ્રવઃ સુશ્રવા અસિ
યથા ત્વંસુશ્રવઃ સુશ્રવા અસિ એવં માં સુશ્રવઃ સૌશ્રવસં કુરુ ॥
યથા ત્વં દેવાનાં વેદાનાં નિધિપો અસિ ।
એવમહં મનુષ્યાણાં વેદાનાં નિધિપો ભૂયાસમિતિ ॥17॥
(અધીતેહ વા અયમેષાં વેદાનામેકં દ્વૌ ત્રીન્ સર્વાન્વેતિ યમેનં વિદ્વાંસમુપનયતીતિ શ્રુતિઃ ॥18॥
વ્યાખ્યાતં બ્રહ્મચર્યમ્ ॥19॥
અથ ભૈક્ષં ચરતે માતરમેવાગ્રે યાશ્ચાન્યાઃ સુહૃદો યાવત્યો વા સન્નિહિતાઃ સ્યુઃ ॥20॥
આચાર્યાય ભૈક્ષમુપકલ્પયતે તેનાનુજ્ઞાતો વા ભુઞ્જીતેતિ શ્રુતિઃ ॥21॥
દ્વિતીયઃ પુરુષઃ ।
ઔદ્વાહિકં પ્રેતપિતા શાલાગ્નિંકુર્વીત

અન્યત્ર તતઃ પ્રેતે પિતરિ પ્રજ્વલન્તો ઽગ્નિં જાગરયેયુઃ પર્વણિ જ્યૈત્સ્ને પુણ્યે નક્ષત્રે ઽન્યત્ર નવમ્યાઃ

સ્નાતઃ શુચિરહતવાસાઃ

વાગ્યતાવરણિપામિ જાગૃતઃ

અવકાશે ઽક્ષતાન્યવાન્પિષ્ટ્વા મન્થમાયૌત્યનાલમ્બમિક્ષુશલાકયા બહુલમ્

હિરણ્યપાણિં સવિતારં વાયુમિન્દ્રં પ્રજાપતિમ્ ।
વિશ્વાન્દેવાનઙ્ગિરસો હવામહે
અમું ક્રવ્યાદં શમયન્ત્વગ્નિમ્ ॥
ઇતિ મન્થેનાગ્નિમવસિઞ્ચતિ

સોમો રાજા વિભજતૂભાગ્નિર્વ્વિભાજયન્ ।
ઇહૈવાસ્તુ હવ્યવાહનો ઽગ્નિઃ ક્રવ્યાદં નુદસ્વ ॥
ઇતિ કટે કૃતાયાં વાગ્નિંસમારોપ્ય પ્રહિણોતિ

ક્રવ્યાદમગ્નિં પ્રહિણોમિ દૂરં યમરાજ્યં ગચ્છતુ રિપ્રવાહઃ ।
ઇહૈવાયમિતરો જાતવેદા દેવેભ્યો હવ્યા વહતુ પ્રજાનન્ ॥
ઇત્યગ્નિમાદાય દક્ષિણા પ્રત્યઘરન્તિ

સહાધિકરણૈર્યન્તિ

સ્વકૃત ઇરિણે--
સીસે મલિમ્લુચામહે શિરોમિમુપબર્હણે ।
અવ્યામસિતાયામૃષ્ટ્વાસ્તં પ્રેતસુદાનવઃ ॥
ઇતિ સીસમુપધાન્યેન્યસ્યાધ્યધિ

ધામ્નો ધામ્ન ઇતિ તિસૃભિઃ પરોગોષ્ઠં માર્જયન્તે

અનપેક્ષમાણાઃ પ્રત્યાયન્તિ

નલૈર્વેતસશાખયા વા પદાનિ લોપયન્તે--
મૃત્યોઃ પદાનિ લોપયન્તે યદેતદ્દ્રાઘીર્ય આયુઃ પ્રતિરં દધાનઃ ।
આપ્યાયમાનાઃ પ્રજયા ધનેન શુદ્ધાઃ પૂતા ભવન્તુ યજ્ઞિયાસઃ

અનડ્વાહં પ્લવમન્વારભધ્વં યેનાવેપત્સરમા રપન્તી ॥
ઇતિ

અગ્ન્યાયતનમુદ્ધત્યાવોક્ષ્યાગ્ન્યાધેયિક્યાન્પાર્થિવાન્સંભારાન્નિર્વપત્યૂષસિકતવર્જમ્

અરણિભ્યામગ્નિં મથિત્વા હિરણ્યશકલં ચ ન્યુપ્ય પ્રાગુદયાદુપસ્થકૃતો ભૂરિતિ જ્વલન્તમાદધાતિ

ગૌર્વાસઃ કાંસ્યં ચ દક્ષિણા