માલિનીવિજયોત્તરતન્ત્રમ્ · અધ્યાય 2

અથૈષામેવ તત્ત્વાનાં ધરાદીનામનુક્રમાત્
પ્રપઞ્ચઃ કથ્યતે લેશાદ્યોગિનાં યોગસિદ્ધયે

શક્તિમચ્છક્તિભેદેન ધરાતત્ત્વં વિભિદ્યતે
સ્વરૂપસહિતં તચ્ચ વિજ્ઞેયં દશપઞ્ચધા

શિવાદિસકલાત્માન્તાઃ શક્તિમન્તઃ પ્રકીર્તિતાઃ
તચ્છક્તયશ્ચ વિજ્ઞેયાસ્તદ્વદેવ વિચક્ષણૈઃ

એવં જલાદિમૂલાન્તં તત્ત્વવ્રાતમિદં મહત્
પૃથગ્ભેદૈરિમૈર્ભિન્નં વિજ્ઞેયં તત્ફલેપ્સુભિઃ

અનેનૈવ વિધાનેન પુંસ્તત્ત્વાત્તુ કલાન્તિકમ્
ત્રયોદશવિધં જ્ઞેયં રુદ્રવત્પ્રલયાકલઃ

તદ્વન્માયાપિ વિજ્ઞેયા નવધા જ્ઞાનકેવલઃ
મન્ત્રાઃ સપ્તવિધાસ્તદ્વત્પઞ્ચધા મન્ત્રનાયકાઃ

ત્રિધા મન્ત્રેશ્વરેશાનાઃ શિવઃ સાક્ષાન્ન ભિદ્યતે
ભેદઃ પ્રકથિતો લેશાદનન્તો વિસ્તરાદયમ્

એવં ભુવનમાલાપિ ભિન્ના ભેદૈરિમૈઃ સ્ફુટમ્
વિજ્ઞેયા યોગસિદ્ધ્યર્થં યોગિભિર્યોગપૂજિતા

એતેષામેવ તત્ત્વાનાં ભુવનાનાં ચ શાઙ્કરિ
ય એકમપિ જાનાતિ સોઽપિ યોગફલં લભેત્

યઃ પુનઃ સર્વતત્ત્વાનિ વેત્ત્યેતાનિ યથાર્થતઃ
સ ગુરુર્મત્સમઃ પ્રોક્તો મન્ત્રવીર્યપ્રકાશકઃ

દૃષ્ટાઃ સંભાષિતાસ્તેન સ્પૃષ્ટાશ્ચ પ્રીતચેતસા
નરાઃ પાપૈઃ પ્રમુચ્યન્તે સપ્તજન્મકૃતૈરપિ

યે પુનર્દીક્ષિતાસ્તેન પ્રાણિનઃ શિવચોદિતાઃ
તે યથેષ્ટં ફલં પ્રાપ્ય ગચ્છન્તિ પરમં પદમ્

રુદ્રશક્તિસમાવેશસ્તત્ર નિત્યં પ્રતિષ્ઠિતઃ
સતિ તસ્મિંશ્ચ ચિહ્નાનિ તસ્યૈતાનિ વિલક્ષયેત્

તત્રૈતત્પ્રથમં ચિહ્નં રુદ્રે ભક્તિઃ સુનિશ્ચલા
દ્વિતીયં મન્ત્રસિદ્ધિઃ સ્યાત્સદ્યઃપ્રત્યયકારિકા

સર્વસત્ત્વવશિત્વં ચ તૃતીયં લક્ષણં સ્મૃતમ્
પ્રારબ્ધકાર્યનિષ્પત્તિશ્ચિહ્નમાહુશ્ચતુર્થકમ્

કવિત્વં પઞ્ચમં પ્રોક્તં સાલંકારં મનોહરમ્
સર્વશાસ્ત્રાર્થવેત્તૃત્વમકસ્માચ્ચાસ્ય જાયતે

રુદ્રશક્તિસમાવેશઃ પઞ્ચધા પરિપઠ્યતે
ભૂતતત્ત્વાત્મમન્ત્રેશશક્તિભેદાદ્વરાનને

પઞ્ચધા ભૂતસંજ્ઞસ્તુ તથા ત્રિંશતિધા પરઃ
આત્માખ્યસ્ત્રિવિધઃ પ્રોક્તો દશધા મન્ત્રસંજ્ઞકઃ

દ્વિવિધઃ શક્તિસંજ્ઞોઽપિ જ્ઞાતવ્યઃ પરમાર્થતઃ
પઞ્ચાશદ્ભેદભિન્નોઽયં સમાવેશઃ પ્રકીર્તિતઃ

આણવોઽયં સમાખ્યાતઃ શાક્તોઽપ્યેવંવિધઃ સ્મૃતઃ
એવં શામ્ભવમપ્યેભિર્ભેદૈર્ભિન્નં વિલક્ષયેત્

ઉચ્ચારકરણધ્યાનવર્ણસ્થાનપ્રકલ્પનૈઃ
યો ભવેત્સ સમાવેશઃ સમ્યગાણવ ઉચ્યતે

ઉચ્ચારરહિતં વસ્તુ ચેતસૈવ વિચિન્તયન્
યમાવેશમવાપ્નોતિ શાક્તઃ સોઽત્રાભિધીયતે

અકિંચિચ્ચિન્તકસ્યૈવ ગુરુણા પ્રતિબોધતઃ
જાયતે યઃ સમાવેશઃ શામ્ભવોઽસાવુદીરિતઃ

સાર્ધમેતચ્છતં પ્રોક્તં ભેદાનામનુપૂર્વશઃ
સંક્ષેપાદ્વિસ્તરાદસ્ય પરિસંખ્યા ન વિદ્યતે

સંવિત્તિફલભેદોઽત્ર ન પ્રકલ્પ્યો મનીષિભિઃ
ભેદોઽપરોઽપિ સંક્ષેપાત્કથ્યમાનોઽવધાર્યતામ્

જાગ્રત્સ્વપ્નાદિભેદેન સર્વાવેશક્રમો બુધૈઃ
પઞ્ચભિન્નઃ પરિજ્ઞેયઃ સ્વવ્યાપારાત્પૃથક્પૃથક્

તત્ર સ્વરૂપં શક્તિશ્ચ સકલશ્ચેતિ તત્ત્રયમ્
ઇતિ જાગ્રદવસ્થેયં ભેદે પઞ્ચદશાત્મકે

અકલૌ દ્વૌ પરિજ્ઞેયૌ સમ્યક્સ્વપ્નસુષુપ્તયોઃ
મન્ત્રાદિતત્પતીશાનવર્ગસ્તુર્ય ઇતિ સ્મૃતઃ

શક્તિશંભૂ પરિજ્ઞેયૌ તુર્યાતીતે વરાનને
ત્રયોદશાત્મકે ભેદે સ્વરૂપમકલાવુભૌ

મન્ત્રમન્ત્રેશ્વરેશાનાઃ શક્તિશંભૂ ચ કીર્તિતૌ
પ્રલયાકલભેદેઽપિ સ્વં વિજ્ઞાનકલાવુભૌ

મન્ત્રમન્ત્રેશ્વરેશાનાઃ શક્તીશાવપિ પૂર્વવત્
નવધા કીર્તિતે ભેદે સ્વં મન્ત્રા મન્ત્રનાયકાઃ

તદીશાઃ શક્તિશંભૂ ચ પઞ્ચાવસ્થાઃ પ્રકીર્તિતાઃ
પૂર્વવત્સપ્તભેદેઽપિ સ્વં મન્ત્રેશેશશક્તયઃ

શિવશ્ચેતિ પરિજ્ઞેયાઃ પઞ્ચૈવ વરવર્ણિનિ
સ્વં શક્તિઃ સનિજેશાના શક્તિશંભૂ ચ પઞ્ચકે

ત્રિકે સ્વશક્તિશક્તીચ્છાશિવપદં વિલક્ષયેત્
સ્વવ્યાપારાધિપત્વેન તદ્ધીનપ્રેરકત્વતઃ

ઇચ્છાનિવૃત્તેઃ સ્વસ્થત્વાદભિન્નમપિ પઞ્ચધા
ઇતિ પઞ્ચાત્મકે ભેદે વિજ્ઞેયં વસ્તુ કીર્તિતમ્

ભૂયોઽપ્યાસામવસ્થાનાં સંજ્ઞાભેદઃ પ્રકાશ્યતે
પિણ્ડસ્થઃ સર્વતોભદ્રો જાગ્રન્નામદ્વયં મતમ્

દ્વિસંજ્ઞં સ્વપ્નમિચ્છન્તિ પદસ્થં વ્યાપ્તિરિત્યપિ
રૂપસ્થં તુ મહાવ્યાપ્તિઃ સુષુપ્તસ્યાપિ તદ્દ્વયમ્

પ્રચયં રૂપાતીતં ચ સમ્યક્તુર્યમુદાહૃતમ્
મહાપ્રચયમિચ્છન્તિ તુર્યાતીતં વિચક્ષણાઃ

પૃથક્તત્ત્વપ્રભેદેન ભેદોઽયં સમુદાહૃતઃ
સર્વાણિ એવ તત્ત્વાનિ પઞ્ચૈતાનિ યથા શૃણુ

ભૂતતત્ત્વાભિધાનાનાં યોઽંશોઽધિષ્ઠેય ઇષ્યતે
પિણ્ડસ્થમિતિ તં પ્રાહુઃ પદસ્થમપરં વિદુઃ

મન્ત્રાસ્તત્પતયઃ સેશા રૂપસ્થમિતિ કીર્ત્યતે
રૂપાતીતં પરા શક્તિઃ સવ્યાપારાપ્યનામયા

નિષ્પ્રપઞ્ચો નિરાભાસઃ શુદ્ધઃ સ્વાત્મન્યવસ્થિતઃ
સર્વાતીતઃ શિવો જ્ઞેયો યં વિદિત્વા વિમુચ્યતે

ચતુર્વિધં તુ પિણ્ડસ્થમબુદ્ધં બુદ્ધમેવ ચ
પ્રબુદ્ધં સુપ્રબુદ્ધં ચ પદસ્થં ચ ચતુર્વિધમ્

ગતાગતં સુવિક્ષિપ્તં સઙ્ગતં સુસમાહિતમ્
ચતુર્ધા રૂપસંસ્થં તુ જ્ઞાતવ્યં યોગચિન્તકૈઃ

ઉદિતં વિપુલં શાન્તં સુપ્રસન્નમથાપરમ્
મનોન્મનમનન્તં ચ સર્વાર્થં સતતોદિતમ્

પ્રચયે તત્ર સંજ્ઞેયમેકં તન્મહતિ સ્થિતમ્
ઇત્યેવં પઞ્ચધાધ્વાનં ત્રિધેદાનીં નિગદ્યતે

વિજ્ઞાનાકલપર્યન્તમાત્મતત્ત્વમુદાહૃતમ્
ઈશ્વરાન્તં ચ વિદ્યાહ્વં શેષં શિવપદં વિદુઃ

એવં ભેદૈરિમૈર્ભિન્નસ્તત્રાધ્વા પરિકીર્તિતઃ
યુગપત્સર્વમાર્ગાણાં પ્રભેદઃ પ્રોચ્યતેઽધુના

પાર્થિવં પ્રાકૃતં ચૈવ માયીયં શાક્તમેવ ચ
ઇતિ સઙ્ક્ષેપતઃ પ્રોક્તમેતદણ્ડચતુષ્ટયમ્

પૃથગ્દ્વયમસઙ્ખ્યાતમેકમેકં પૃથક્પૃથક્
આદ્યં ધારિકયા વ્યાપ્તં તત્રૈકં તત્ત્વમિષ્યતે

એકમેકં પૃથક્ક્ષાર્ણં પદાર્ણમનુષુ સ્મરેત્
કાલાગ્નિભુવનાદ્યાવદ્વીરભદ્રપુરોત્તમમ્

પુરષોડશકં જ્ઞેયં ષડ્વિધોઽધ્વા પ્રકીર્તિતઃ
આપ્યાયિન્યા દ્વિતીયં ચ તત્ર તત્ત્વાનિ લક્ષયેત્

ત્રયોવિંશત્યબાદીનિ તદ્વદ્ધાદ્યક્ષરાણિ ચ
પદાનિ પઞ્ચ મન્ત્રાશ્ચ ષટ્પઞ્ચાશત્પુરાણિ ચ

તત્ત્વાનિ સપ્ત બોધિન્યા તચ્ચતુર્ધા પુરાણિ ચ
તૃતીયે સપ્ત વર્ણાઃ સ્યુઃ પદમન્ત્રદ્વયં દ્વયમ્

ઉત્પૂયિન્યા ચતુર્થં તુ તત્ર તત્ત્વત્રયં વિદુઃ
વર્ણત્રયં મન્ત્રમેકં પદમેકં ચ લક્ષયેત્

અષ્ટાદશ વિજાનીયાદ્ભુવનાનિ સમાસતઃ
શિવતત્ત્વં પરં શાન્તં કલા તત્રાવકાશદા

સ્વરષોડશકં મન્ત્રં પદં ચૈકં વિલક્ષયેત્
ઇત્યેવં ષડ્વિધોઽપ્યધ્વા સમાસાત્પરિકીર્તિતઃ

શુદ્ધાશુદ્ધં જગત્સર્વં બ્રહ્માણ્ડપ્રભવં યતઃ
તસ્માચ્છુદ્ધમિમૈઃ શુદ્ધૈર્બ્રહ્માણ્ડૈઃ સર્વમિષ્યતે

બ્રહ્મા વિષ્ણુશ્ચ રુદ્રશ્ચ ઈશ્વરશ્ચેતિ સુવ્રતે
પૃથગેતેષુ બોદ્ધવ્યં શાન્તં પતિચતુષ્ટયમ્

યો હિ યસ્માદ્ગુણોત્કૃષ્ટઃ સ તસ્માદૂર્ધ્વ ઉચ્યતે
એતત્તે કથિતં સર્વં કિમન્યત્પરિપૃચ્છસિ