માલિનીવિજયોત્તરતન્ત્રમ્ · અધ્યાય 18

શૃણુ દેવિ પરં ગુહ્યમપ્રાપ્યમકૃતાત્મનામ્
યન્ન કસ્ય ચિદાખ્યાતં તદદ્ય કથયામિ તે

સર્વમન્યત્પરિત્યજ્ય ચિત્તમત્ર નિવેશયેત્
મૃચ્છૈલધાતુરત્નાદિભવં લિઙ્ગં ન પૂજયેત્

યજેદાધ્યાત્મિકં લિઙ્ગં યત્ર લીનં ચરાચરમ્
બહિર્લિઙ્ગસ્ય લિઙ્ગત્વમનેનાધિષ્ઠિતં યતઃ

અતઃ પ્રપૂજયેદેતત્પરમાદ્વૈતમાશ્રિતઃ
અનુધ્યાનેન દેવેશિ પરેણ પરમાણુના

યોઽનુધ્યાતઃ સ એવૈતલ્લિઙ્ગં પશ્યતિ નાપરઃ
યદેતત્સ્પન્દનં નામ હૃદયે સમવસ્થિતમ્

તત્ર ચિત્તં સમાધાય કમ્પ ઉદ્ભવ એવ ચ
તત્ર પ્રશાન્તિમાપ્નોતિ માસેનૈકેન યોગવિત્

હૃદયાદુત્થિતં લિઙ્ગં બ્રહ્મરન્ધ્રાન્તમીશ્વરિ
સ્વપ્રભોદ્દ્યોતિતાશેષદેહાન્તમમલદ્યુતિ

તત્રૈવ પશ્યતે સર્વં મન્ત્રજાલં મહામતિઃ
તન્મસ્તકં સમારુહ્ય માસમાત્રમનન્યધીઃ

તતસ્તત્ર સુનિષ્પન્ને ષણ્માસાત્સર્વસિદ્ધયઃ
એતલ્લિઙ્ગમવિજ્ઞાય યો લિઙ્ગી લિઙ્ગમાશ્રયેત્

વૃથાળ્પરિશ્રમસ્તસ્ય ન લિઙ્ગફલમશ્નુતે
શૈવમેતન્મહાલિઙ્ગમાત્મલિઙ્ગે [ન] સિદ્ધ્યતિ

સિદ્ધેઽત્ર લિઙ્ગવલ્લિઙ્ગી લિઙ્ગસ્થો લિઙ્ગવર્જિતઃ
ભવતીતિ કિમાશ્રયમેતસ્માલ્લિઙ્ગલિઙિતઃ

અનેન લિઙ્ગલિઙ્ગેન યદા યોગી બહિર્વ્રજેત્
તદા લિઙ્ગીતિ વિજ્ઞેયઃ પુરાન્તં લિઙ્ગમિષ્યતે

એતસ્માલ્લિઙ્ગવિજ્ઞાનાદ્યોગિનો લિઙ્ગિતાઃ સ્મૃતાઃ
અનેનાદિષ્ઠિતાઃ મન્ત્રાઃ શાન્તરૌદ્રાદિભેદતઃ

ભવન્તીતિ કિમાશ્ચર્યં તદ્ભાવગતચેતસઃ
રૌદ્રં ભાવં સમ્શ્રિત્ય યદિ યોગં સમભ્યસેત્

દુર્નિરીક્ષ્યો ભવેત્સર્વૈઃ સદેવાસુરમાનુષૈઃ
ગમાગમવિનિર્મુક્તઃ સર્વદૃષ્ટિરકાતરઃ

મુહૂર્તં તિષ્ઠતે યાવત્તાવદેવેશમાપ્નુયાત્
આવિષ્ટઃ પશ્યતે સર્વં સૂર્યકોટિસમદ્યુતિ

યત્તદક્ષરમવ્યક્તં શૈવં ભૈરવમિત્યપિ
તં દૃષ્ટ્વા વત્સરાર્ધેન યોગી સર્વજ્ઞતામિયાત્

ય એવૈનં સમાસાદ્ય યસ્તૃપ્તિમધિગચ્છતિ
ન ચ કૃત્રિમયોગેષુ સ મુક્તઃ સર્વબન્ધનૈઃ

પ્રાણાયામાદિકૈર્લિઙ્ગૈર્યોગાઃ સ્યુઃ કૃત્રિમા મતાઃ
તેન તેઽકૃતકસ્યાસ્ય કલાં નાર્હન્તિ ષોડશીમ્

એતત્સમભ્યસન્ યોગી દિવ્યચિહ્નાનિ પશ્યતિ
ઉપવિષ્ટ ઋજુર્યોગી ન કિઞ્ચિદપિ ચિન્તયેત્

મુહૂર્તાન્નિર્દહેત્સર્વં દેહસ્થમકૃતં કૃતમ્
દહ્યમાનસ્ય તસ્યેહ પ્રકમ્પાનુભવો ભવેત્

તતસ્તત્ર સ્થિરીભૂતે જ્યોતિરન્તઃ પ્રકાશતે
તાં દૃષ્ટ્વા પરમાં દીપ્તિં દિવ્યજ્ઞાનં પ્રવર્તતે

સ્વતન્ત્રશિવતામેતિ ભુઞ્જાનો વિષયાનપિ
અનિમીલિતદિવ્યાક્ષો યાવદાસ્તે મુહૂર્તકમ્

તસ્માત્સર્વગતં ભાવમાત્મનઃ પ્રતિપદ્યતે
તમેવ ભાવયેદ્યત્નાત્સર્વસિદ્ધિફલેપ્સયા

તતસ્તં ભાવયેદ્યોગી કમ્પમાનોઽત્યનુલ્બણમ્
તતઃ પ્રપશ્યતે તેજો લલાટાગ્રે સમન્તતઃ

દૃષ્ટ્વા તત્પરમં તેજો દિવ્યજ્ઞાનમવાપ્નુયાત્
ષડ્ભિર્માસૈરનાયાસાદ્વત્સરેણ પ્રસિદ્ધ્યતિ

શિવતુલ્યબલો ભૂત્વા યત્રેષ્ટં તત્ર ગચ્છતિ
ચેતઃ સર્વગતં કૃત્વા મુહૂર્તાદેવ યોગવિત્

શક્યાવેશમવાપ્નોતિ પ્રકમ્પાનુભવાત્મકમ્
તતસ્તત્ર સ્થિરીભૂતે માસમાત્રેણ યોગવિત્

શાક્તં પ્રપશ્યતે તેજઃ સબાહ્યાભ્યન્તરે સ્થિરમ્
તત્ર સમ્યક્સુનિષ્પન્ને સર્વેન્દ્રિયજમાદરાત્

તત્ર સ્ફુટમવાપ્નોતિ વિજ્ઞાનમનિવારિતમ્
સર્વગં ચાત્ર વિજ્ઞેયં યદક્ષર્થેન સંગતમ્

એવમેવેદમાખ્યાતં તત્ત્વં પર્યાયભેદતઃ
કર્મેન્દ્રિયાણિ બુદ્ધ્યન્તં પરિત્યજ્ય સમસ્તકમ્

ભાવયેત્પરમાં શક્તિં સર્વત્રૈવ વિચક્ષણઃ
નિશ્ચલં તુ મનઃ કૃત્વા યાવત્તન્મયતાં ગતઃ

તાવત્સર્વગત ભાવં ક્ષણમાત્રાત્પ્રપદ્યતે
નિર્દહ્ય પાશજાલાનિ યથેષ્ટં ફલમાપ્નુયાત્

તસ્માત્સમભ્યસેદેનં કૃત્વા નિશ્ચયમાત્મનઃ
યત્રાધારવિનિર્મુક્તો જીવો લયમવાપ્સ્યતિ

તત્સ્થાનં સર્વમન્ત્રાણામુત્પત્તિક્ષેત્રમિષ્યતે
દ્વિવિધં તત્પરિજ્ઞેયં બાહ્યાભ્યન્તરભેદતઃ

પ્રયાતવાધિકાળ્માત્રા સા જ્ઞેયા સર્વસિદ્ધિદા
અથવા ગચ્છતસ્તસ્ય સ્વપ્નવૃત્ત્યા વિચક્ષણઃ

નિરોધં મધ્યમે સ્થાને કુર્વીત ક્ષણમાત્રકમ્
પશ્યતે તત્ર ચિચ્છક્તિં તુટિમાત્રામખણ્ડિતામ્

તદેવ પરમં તત્ત્વં તસ્માજ્જાતમિદં જગત્
સ એવ મન્ત્રદેહસ્તુ સિધ્હયોગીશ્વરીમતે

તેનૈવાલિઙ્ગિતા મન્ત્રાઃ સર્વસિદ્ધિફલપ્રદાઃ
ઈષદ્વ્યાવૃત્તવર્ણસ્તુ હેયોપાદેયવર્જિતઃ

યાં સંવિત્તિમવાપ્નોતિ શિવતત્ત્વં તદુચ્યતે
તત્ર ચિત્તં સ્થિરીકુર્વન્ સર્વજ્ઞત્વમવાપ્નુયાત્

તત્રૈવ દિવ્યચિહ્નાનિ પશ્યતે ચ ન સંશયઃ
યત્રૈવ કુત્ર ચિદ્ગાત્રે વિકાર ઉપજાયતે

સંકલ્પપૂર્વકો દેવિ તત્તત્ત્વં તત્ત્વમુત્તમમ્
તદભ્યસેન્મહાયોગી સર્વજ્ઞત્વજિગીષયા

પ્રાપ્નોતિ પરમં સ્થાનં ભુક્ત્વા સિદ્ધિં યથેપ્સિતામ્
ગન્ધપુષ્પાદિભિર્યોગી નિત્યમાત્માનમાદરાત્

બ્રહ્મરન્ધ્રપ્રદેશે તુ પૂજયેદ્ભાવતોઽપિ વા
દ્રવદ્દ્રવ્યસમાયોગાત્સ્નપનં તસ્ય જાયતે

ગન્ધપુષ્પાદિગન્ધસ્ય ગ્રહણં યજનં મતમ્
ષડ્રસાસ્વાદનં તસ્ય નૈવેદ્યાય પ્રકલ્પતે

યમેવોચ્ચારયેદ્વર્ણં સ જપઃ પરિકીર્તિતઃ
તત્ર ચેતઃ સમાધાય દહ્યમાનસ્ય વસ્તુનઃ

જ્વાલનતસ્તિષ્ઠતે યાવત્તાવદ્ધોમઃ કૃતો ભવેત્
યદેવ પશ્યતે રૂપં તદેવ ધ્યાનમિષ્યતે

પ્રસઙ્ગાદિદમુદ્દિષ્ટમદ્વૈતયજનં મહત્
ઉદયાર્કસમાભાસમૂર્ધ્વદ્વારે મનઃ સ્થિરમ્

હૃદિ વાળ્તત્તથા કુર્યાદ્દ્વાદશાન્તેઽથવાપ્નુયાત્
તતો માસાર્ધમાત્રેણ તદ્રૂપમુપલભ્યતે

ઉપલબ્ધં તદભ્યસ્ય સર્વજ્ઞત્વાય કલ્પતે
વસ્ત્રેણ મુખમાચ્છાદ્ય યોગી લક્ષ્યે નિયોજયેત્

નાભિકન્દાદધસ્તાત્તુ યાવત્તત્ત્વં શિખાવધિ
સૂક્ષ્મતારકસંકાશં રશ્મિજ્વાલાકરાલિતમ્

પ્રાણશક્ત્યવસાને તુ પશ્યતે રૂપમાત્મનઃ
તદેવાભ્યાસતો દેવિ વિકાસમુપગચ્છતિ

તન્મુખં સર્વમન્ત્રાણાં સર્વતન્ત્રેષુ પઠ્યતે
તતોઽસ્ય માસમાત્રેણ કા ચિત્સંવિત્તિરિષ્યતે

યતઃ સર્વં વિજાનાતિ હૃદયે સંવ્યવસ્થિતં
તાં જ્ઞાત્વા કસ્ય ચિદ્યોગી ન સમ્યક્પ્રતિપાદયેત્

અધ્યાયાત્કથનં કુર્યાન્નાકાલે મૃત્યુમાપ્નુયાત્
મૃતોઽપિ શ્વભ્રસંઘાતે ક્રમેણ પરિપચ્યતે

એવં જ્ઞાત્વાળ્મહાદેવિ સ્વહિતં સમુપાર્જયેત્
શિષ્યોઽપ્યન્યાયતો ગૃહ્ણન્નરકં પ્રતિપદ્યતે

ન ચ તત્કાલમાપ્નોતિ વચસ્ત્વવિતથં મમ
ન્યાયેન જ્ઞાનમાસાદ્ય પશ્ચાન્ન પ્રતિપદ્યતે

તદા તસ્ય પ્રકુર્વીત વિજ્ઞાનાપહૃતિં બુધઃ
ધ્યાત્વા તમગ્રતઃ સ્થાપ્ય સ્વરૂપેણૈવ યોગવિત્

ષડ્વિધં વિન્યસેન્માર્ગં તસ્ય દેહે પુરોક્તવત્
તતસ્તં દીપમાલોક્ય તદઙ્ગુષ્ઠાગ્રતઃ ક્રમાત્

નયેત્તેજઃ સમાહૃત્ય દ્વાદશાન્તમનન્યધીઃ
તતસ્તં તત્ર સંચિન્ત્ય શિવેનૈકત્વમાગતમ્

તત્ર ધ્યાયેત્તમોરૂપં તિરોભાવનશીલનમ્
પતન્તીં તેન માર્ગેણ હ્યઙ્ગુષ્ઠાગ્રાન્તમાગતામ્

સબાહ્યાભ્યન્તરં ધ્યાયેન્નિવિડાઞ્જનસપ્રભામ્
અનેન વિધિના તસ્ય મૂઢબુદ્ધેર્દુરાત્મનઃ

વિજ્ઞાનમન્ત્રવિદ્યાદ્યા ન કુર્વન્ત્યુપકારિતામ્
ચિત્તાભિસન્ધિમાત્રેણ હ્યદૃષ્ટસ્યાપિ જાયતે

કથં ચિદુપલબ્ધસ્ય નિત્યમેવાપકારિણઃ
અથવા સૂર્યબિમ્બાભં ધ્યાત્વા વિચ્છેદ્યમગ્રતઃ

સ્વર્ભાનુરૂપયા શક્ત્યા ગ્રસ્તં તમનુચિન્તયેત્
અપરાધસહસ્રૈસ્તુ કોપેન મહ્તાન્વિતહ્

વિધિમેનં પ્રકુર્વીત ક્રીડાર્થં ન તુ જાતુ ચિત્
અનેન વિધિના ભ્રષ્ટો વિજ્ઞાનાદપરેણ ચ

ન શક્યો યોજિતું ભૂયો યાવત્તેનૈવ નોદ્ધૃતઃ
કરુણાકૃષ્ટચિત્તસ્તુ તસ્ય કૃત્વા વિશોધનમ્

પ્રાણાયામાદિભિસ્તીવ્રૈઃ પ્રાયશ્ચિત્તૈઋ વિધિશ્રુતૈઃ
તતસ્તસ્ય પ્રકુર્વીત દીક્ષાં પૂર્વોક્તવર્ત્મના

તતઃ સર્વમવાપ્નોતિ ફલં તસ્માદનન્યધીઃ
એવં જ્ઞાત્વા પ્રયત્નેન ગુરુમાસાદયેત્સુધીઃ

યતઃ સંતોષ ઉત્પન્નઃ શિવજ્ઞાનામૃતાત્મકઃ
ન તસ્યાન્વેષયેદ્વૃત્તં શુભં વા યદિ વાશુભમ્

સ એવ તદ્વિજાનાતિ યુક્તં વાયુક્તમેવ વા
અકાર્યેષુ યદા સક્તઃ પ્રાણદ્વયાપહારિષુ

તદા નિવારણીયોઽસૌ પ્રણતેન વિપશ્ચિતા
તેનાતિવાર્યમાણોઽપિ યદ્યસૌ ન નિવર્તતે

તદાન્યત્ર ક્વ ચિદ્ગત્વા શિવમેવાનુચિન્તયેત્
એષ યોગવિધિઃ પ્રોક્તઃ સમાસાદ્યોગિનાં હિતઃ

નાત્ર શુદ્ધિર્ન ચાશુદ્ધિર્ન ભક્ષ્યાદિવિચારણમ્
ન દ્વૈતં નાપિ ચાદ્વૈતં લિઙ્ગપૂજાદિકં ન ચ

ન ચાપિ તત્પરિત્યાગો નિષ્પરિગ્રહતાપિ વા
સપરિગ્રહતા વાપિ જટાભસ્માદિસંગ્રહઃ

તત્ત્યાગો ન વ્રતાદીનાં ચરણાચરણં ચ યત્
ક્ષેત્રાદિસંપ્રવેશશ્ચ સમયાદિપ્રપાલનમ્

પરસ્વરૂપલિઙ્ગાદિ નામગોત્રાદિકં ચ યત
નાસ્મિન્ વિધીયતે કિં ચિન્ન ચાપિ પ્રતિષિધ્યતે

વિહિતં સર્વમેવાત્ર પ્રતિષિદ્ધમથાપિ વા
કિં ત્વેતદત્ર દેવેશિ નિયમેન વિધીયતે

તત્ત્વે ચેતઃ સ્થિરીકાર્યં સુપ્રયત્નેન યોગિના
તચ્ચ યસ્ય યથૈવ સ્યાત્સ તથૈવ સમાચરેત્

તત્ત્વે નિશ્ચલચિત્તસ્તુ ભુઞ્જાનો વિષયાનપિ
ન સંસ્પૃશ્યેત દોષૈઃ સ પદ્મપત્રમિવામ્ભસા

વિષાપહારિમન્ત્રાદિસંનદ્ધો ભક્ષયન્નપિ
વિષં ન મુહ્યતે તેન તદ્વદ્યોગી મહામતિઃ

ઇત્યેતત્કથિતં દેવિ કિમન્યત્પરિપૃચ્છસિ