માલિનીવિજયોત્તરતન્ત્રમ્ · અધ્યાય 17

અથૈતત્સર્વમુદ્દિષ્ટં યદિ ન સ્ફુટતાં વ્રજેત્
સ્ફુટીકૃતેઽસ્થિરે તત્ર ન મનસ્તિષ્ઠતે સ્ફુટમ્

ગતિભઙ્ગં તતસ્તસ્ય પ્રાણાયામેન કારયેત્
સ ચ પઞ્ચવિધઃ પ્રોક્તઃ પૂરકાદિપ્રભેદતઃ

પૂરકઃ કુમ્ભકશ્ચૈવ રેચકો હ્યપકર્ષકઃ
ઉત્કર્ષઃ પઞ્ચમો જ્ઞેયસ્તદભ્યાસાય યોગિભિઃ

પૂરકઃ પૂરણાદ્વાયોર્દ્વેધા ષોઢા ચ ગીયતે
સ્વભાવપૂરણાદેકો વિરેચ્યાન્યઃ પ્રપૂરિતઃ

નાસામુખોર્ધ્વતાલૂનાં રન્ધ્રભેદાદ્વિભિદ્યતે
ભિન્નઃ ષોઢાત્વમભ્યેતિ પુનર્ભેદૈરનન્તતામ્

કુમ્ભઃ પઞ્ચવિધો જ્ઞેયસ્તત્રૈકઃ પૂરિતાદનુ
વિધૃતો રેચકાત્પશ્ચાદ્દ્વિતીયઃ પરિકીર્તિતઃ

દ્વયોરન્તે દ્વયં ચાન્યત્સ્વભાવસ્થશ્ચ પઞ્ચમઃ
સ્થાનાન્તરપ્રભેદેન ગચ્છત્યેષોઽપ્યનન્તતામ્

રેચકઃ પૂર્વવજ્જ્ઞેયો દ્વિધાભૂતઃ ષડાત્મકઃ
સ્થાનસંસ્તમ્ભિતો વાયુસ્તસ્માદુત્કૃષ્ય નીયતે

યોઽન્યપ્રદેશસંપ્રાપ્ત્યૈ સ ઉત્કર્ષક ઇષ્યતે
તસ્માદપિ પુનઃ સ્થાનં યતો નીતસ્તદાહૃતઃ

અપકર્ષક ઇત્યુક્તો દ્વાવપ્યેતાવનેકધા
એષામભ્યસનં કુર્યાત્પદ્મકાદ્યાસનસ્થિતઃ

અધમઃ સકૃદુદ્ઘાતો મધ્યમો દ્વિગુણો મતઃ
જ્યેષ્ઠઃ સ્યાદ્યસ્ત્રિરુદ્ઘાતઃ સ ચ દ્વાદશમાત્રકઃ

ત્રિર્જાનુવેષ્ટનાન્માત્રા ત્રિગુણાચ્છોટિકાત્રયાત્
અજિતાં નાક્રમેન્માત્રાં વાયુદોષનિવૃત્તયે

પ્રત્યઙ્ગધારણાદ્વાયું ન ચ ચક્ષુષિ ધારયેત્
નાભિહૃત્તાલુકાન્તસ્થે વિધૃતે મરુતિ ક્રમાત્

ચતસ્રો ધારણા જ્ઞેયાઃ શિખ્યમ્બ્વીશામૃતાત્મિકાઃ
યદ્યત્ર ચિન્તયેદ્દ્રવ્યં તત્તત્સર્વગતં સ્મરેત્

બિન્દુનાદાત્મકં રૂપમીશાની ધારણા શ્રિતા
અમૃતાયાં સ્મરેદિન્દું કાલત્યાગોક્તવર્ત્મના

ધારણાભિરિહૈતાભિર્યોગી યોગપથે સ્થિતઃ
હેયં વસ્તુ પરિત્યજ્ય યાયાત્પદમનામયમ્

ત્રિવેદદ્વીન્દુસઙ્ખ્યાતસમુદ્ઘાતાસ્ત્વિમા મતાઃ
એતાભિરપ્યધોઽપ્યુક્તં ફલં પ્રાપ્નોત્યનુત્તમમ્

યોગાઙ્ગત્વે સમાનેઽપિ તર્કો યોગાઙ્ગમુત્તમમ્
હેયાદ્યાલોચનાત્તસ્માત્તત્ર યત્નઃ પ્રશસ્યતે

માર્ગે ચેતઃ સ્થિરીભૂતં હેયેઽપિ વિષયેચ્છયા
પ્રેર્ય તેનાનયેત્તાવદ્યાવત્પદમનામયમ્

તદર્થભાવનાયુક્તં મનો ધ્યાનમુદાહૃતમ્
તદેવ પરમં જ્ઞાનં ભાવનામયમિષ્યતે

મુહૂર્તાદેવ તત્રસ્થઃ સમાધિં પ્રતિપદ્યતે
તત્રાપિ ચ સુનિષ્પન્ને ફલં પ્રાપ્નોત્યભીપ્સિતમ્

યત્કિં ચિચ્ચિન્તયેદ્વસ્તુ નાન્યત્વં પ્રતિપદ્યતે
તેન તન્મયતામાપ્ય ભવેત્પશ્ચાદભાવવત્

પઞ્ચતામિવ સંપ્રાપ્તસ્તીવ્રૈરપિ ન ચાલ્યતે
તતઃ શબ્દાદિભિર્યોગી યોગિનીકુલનન્દનઃ

ઇત્યનેન વિધાનેન પ્રત્યાહૃત્ય મનો મુહુઃ
પ્રાણાયામાદિકં સર્વં કુર્યાદ્યોગપ્રસિદ્ધયે

સર્વમપ્યથવા ભોગં મન્યમાનો વિરૂપકમ્
સ્વશરીરં પરિત્યજ્ય શાશ્વતં પદમૃચ્છતિ

તદા પૂર્વોદિતં ન્યાસં કાલાનલસમપ્રભમ્
વિપરીતવિધાનેન કુર્યાત્સ્કૃક્છિન્દિયુગ્ગતમ્

આગ્નેયીં ધારણાં કૃત્વા સર્વમર્મપ્રતાપિનીમ્
પૂરયેદ્વાયુના દેહમઙ્ગુષ્ઠાન્મસ્તકાન્તિકમ્

તમુત્કૃષ્ય તતોઽઙ્ગુષ્ઠાદ્બ્રહ્મરન્ધ્રાન્તમાનયેત્
છેદયેત્સર્વમર્માણિ મન્ત્રેણાનેન યોગવિત્

જીવમાદિદ્વિજારૂઢં શિરોમાલાદિસંયુતમ્
કૃત્વા તદગ્રે કુર્વીત દ્વિજમાદ્યમજીવકમ્

ઇત્યેષા કથિતા કાલ રાત્રિર્મર્મનિકૃન્તની
નૈનાં સમુચ્ચરેદ્દેવિ ય ઇચ્છેદ્દીર્ઘજીવિતમ્

શતાર્ધોચ્ચારયોગેન જાયતે મૂર્ધ્નિ વેદના
એવં પ્રત્યયમાલોચ્ય મૃત્યુજિદ્ધ્યાનમાશ્રયેત્

નિપીડ્ય તં તતસ્તત્ર બિન્દુનાદાદિચિન્તકઃ
વેગાદુત્કૃષ્ય તત્રસ્થં કાલરાત્ર્યા વિસર્જયેત્

અનેન ક્રમયોગેન અને યોજિતઃ પરમે પદે
સમય્યપિ મહાદેવિ દીક્ષોક્તં ફલમશ્નુતે

[લચુન] સિદ્ધયોગેશ્વરીમતે
તત્સકાશાદ્ભવેત્સિદ્ધિઃ સર્વમન્ત્રોક્તલક્ષણા

તદેવ મન્ત્રરૂપેણ મનુષ્યૈઃ સમુપાસ્યતે
એષ તે જ્ઞેયસદ્ભાવઃ કથિતઃ સુરવન્દિતે

અભક્તસ્ય ગુહસ્યાપિ નાખ્યેયો જાતુચિત્ત્વયા
ઉદરં સર્વમાપૂર્ય બ્રહ્મરન્ધ્રાન્તમાગતમ્

વાયું ભ્રમણયોગેન તતસ્તં પ્રેરયેત્તથા
યાવત્પ્રાણપ્રદેશાન્તં યોગિનાં મનસેપ્સિતમ્

પ્રાપ્યતે પુનરાવૃત્ય તથૈવ નાભિમણ્ડલમ્
એવં સમભ્યસેત્તાવદ્યાવદ્વાસરસપ્તકમ્

તદાપ્રભૃતિ સંયુક્તઃ કર્ષયેત્ત્રિદશાનપિ
અનેનાકૃષ્ય વિજ્ઞાનં સર્વયોગિનિષેવિતમ્

ગૃહ્ણીયાદ્યોગયુક્તાત્મા કિમન્યૈઃ ક્ષુદ્રશાસનૈઃ
પ્રથમં મહતી ઘૂર્ણિરભ્યાસાત્તસ્ય જાયતે

તતઃ પ્રકમ્પો દેવેશિ જ્વલતીવ તતોઽપ્યણુઃ