મહાયાનસૂત્રાલંકાર · અધ્યાય 8

ત્રિવિધં માહાત્મ્યં દર્શયતિ । વશિતામાહાત્મ્યં સ્વયં પરમજ્ઞાનવશિત્વપ્રાપ્ત્યા ક્લેશાસ્વવશસ્ય જગતઃ સ્વવશે સ્થાપનાત્ । અભિરતિમાહાત્મ્યં સદા પરહિતક્રિયૈકારામત્વાત્ । ભવનિર્ભયતામાહાત્મ્યં ચ ।
॥ પ્રભાવાધિકારઃ મહાયાનસૂત્રાલંકારે સપ્તમઃ ॥
અષ્ટમો ઽધિકારઃ
બોધિસત્ત્વપરિપાકે સંગ્રહઃ શ્લોકઃ ।
રૂચિઃ પ્રસાદઃ પ્રશમો ઽનુકમ્પના ક્ષમાથ મેધા પ્રબલત્વમેવ ચ ।
અહાર્યતાઙ્ગૈઃ સમુપેતતા ભૃશં જિનાત્મજે તત્પરિપાકલક્ષણમ્

રૂચિર્મહાયાનદેશનાધર્મે, પ્રસાદસ્તદ્દેશિકે, પ્રશમઃ ક્લેશાનામ્, અનુકમ્પા સત્ત્વેષુ, ક્ષમા દુષ્કરચર્યાયાં, મેધા ગ્રહણધારણપ્રતિવેધેષુ, પ્રબલત્વમધિગમે, અહાર્યતા મારપરપ્રવાદિભિઃ, પ્રાહાણિકાઙ્ગૈઃ સમન્વાગતત્વમ્ । ભૃશમિતિ રૂચ્યાદીનામધિમાત્રત્વં દર્શયતિ । એષ સમાસેન બોધિસત્ત્વાનાં નવપ્રકાર આત્મપરિપાકો વેદિતવ્યઃ ।
રૂચિપરિપાકમારભ્ય શ્લોકઃ ।
સુમિત્રતાદિત્રયમુગ્રવીર્યતા પરાર્ધનિષ્ઠોત્તમધર્મસંગ્રહઃ ।
કૃપાલુસદ્ધર્મમહાપરિગ્રહે મતં હિ સમ્યક્પરિપાકલક્ષણમ્

સુમિત્રતાદિત્રયં સત્પુરુષસંસેવા સદ્ધર્મશ્રવણં યોનિશોમનસિકારશ્ચ । ઉગ્રવીર્યતા અધિમાત્રો વીર્યારમ્ભઃ । પરાર્ધનિષ્ઠા સર્વાચિન્ત્યસ્થાનનિર્વિચિકિત્સતા । ઉત્તમધર્મસંગ્રહો મહાયાનધર્મરક્ષા, તત્પ્રતિપન્નાનામુપદ્રવેભ્યો રક્ષણાત્ ।
બોધિસત્ત્વસ્ય મહાયાનધર્મપરિગ્રહમધિકૃત્યેદં રૂચિપરિપાકલક્ષણં વેદિતવ્યમ્ । યેન કારણેન પરિપચ્યતે સુમિત્રતાદિત્રયેણ । યશ્ચ તસ્યાઃ પરિપાક ઉગ્રવીર્યપરાર્ધનિષ્ઠાયુક્તઃ સ્વભાવઃ । યત્કર્મ ચોત્તમધર્મસંગ્રહકરણાત્તદેતેન પરિદીષિતમ્ ।
પ્રસાદપરિપાકમારભ્ય શ્લોકઃ ।
ગુણજ્ઞતાથાશુસમાધિલાભિતા ફલાનુભૂતિર્મનસો ઽધ્યભેદ[દ્ય?]તા ।
જીનાત્મજે શાસ્તરિ સંપ્રપત્તયે મતં હિ સમ્યક્પરિપાકલક્ષણમ્

તત્પરિપાકો ઽપિ કારણતઃ સ્વભાવતઃ કર્મતશ્ચ પરિદીપિતઃ । ગુણજ્ઞતા ઇત્યપિ સ ભગવાંસ્તથાગત ઇતિ વિસ્તરેણ કારણમ્ । અવેત્યપ્રભાવ[સાદ]લાભાદભેદ્યચિત્તતા સ્વભાવઃ ।
આશુસમાધિલાભસ્તત્ફલસ્ય ચાભિજ્ઞાદિકસ્ય પ્રત્યનુભવનં કર્મ ।
પ્રશમપરિપાકમારભ્ય શ્લોકઃ ।
સુસંવૃતિઃ ક્લિષ્ટવિતર્કવર્જના નિરન્તરાયો ઽથ શુભાભિરામતા ।
જિનાત્મજે ક્લેશવિનોદનાયતન્મતં હિ સમ્યક્પરિપાકલક્ષણમ્

ક્લેશવિનોદના બોધિસત્ત્વસ્ય પ્રશમઃ । તત્પરિપાકો ઽપિ કારણતઃ સ્વભાવતઃ કર્મતશ્ચ પરિદીપિતઃ । ઇન્દ્રિયાણાં સ્મૃતિસંપ્રજન્યાભ્યાં સુસંવૃતિઃ કારણમ્ । ક્લિષ્ટવિતર્કવર્જના સ્વભાવઃ । પ્રતિપક્ષભાવનાયાં નિરન્તરાયત્વં કુશલાભિરામતા ચ કર્મ ।
કૃપાપરિપાકલક્ષણમધિકૃત્ય શ્લોકઃ ।
કૃપા પ્રકૃત્યા પરદુઃખદર્શનં નિહીનચિત્તસ્ય ચ સંપ્રવર્જનમ્ ।
વિશેષગત્વં જગદગ્રજન્મતા પરાનુકમ્પાપરિપાકલક્ષણમ્

સ્વપ્રકૃત્યા ચ ગોત્રેણ પરદુઃખદર્શનેન નિહીનયાનપરિવર્જનતયા ચ પરિપચ્યત ઇતિકારણમ્ । વિશેષગામિત્વં પરિપાકવૃદ્ધિગમનાત્ સ્વભાવઃ । સર્વલોકશ્રેષ્ઠાત્મભાવતા કર્મ અવિનિવર્તનીયભૂમૌ ।
ક્ષાન્તિપરિપાકલક્ષણમારભ્ય શ્લોકઃ ।
ઘૃતિઃ પ્રકૃત્યા પ્રતિસંખ્યભાવના સુદુઃખશીતાદ્યધિવાસના સદા ।
વિશેષગામિત્વશુભાભિરામતા મતં ક્ષમાયાઃ પરિપાકલક્ષણમ્

ધૃતિઃ સહનં ક્ષાન્તિરિતિ પર્યાયાઃ તતત્પરિપાકે ગોત્રં પ્રતિસંખ્યાનં ભાવના ચ કારણમ્ । તીવ્રાણાં શીતાદિદુઃખાનામધિવાસનાસ્વભાવઃ । ક્ષમસ્ય વિશેષગામિત્વં કુશલાભિરામતા ચ કર્મ ।
મેધાપરિપાકમારભ્ય શ્લોકઃ ।
વિપાકશુદ્ધિઃ શ્રવણાદ્યમોષતા પ્રવિષ્ટતા સૂક્તદુરૂક્તયોસ્તથા ।
સ્મૃતેર્મહાબુદ્ધ્યુદયે ચ યોગ્યતા સુમેધતાયાઃ પરિપાકલક્ષણમ્

તત્ર મેધાનુકૂલા વિપાકવિશુદ્ધિઃ કારણમ્ । શ્રુતચિન્તિતભાવિતચિરકૃતચિરભાષિતાનામસંમોષતા સુભાષિતદુર્ભાષિતાર્થસુપ્રવિષ્ટતા ચ સ્મૃતેર્મેધાપરિપાકસ્વભાવઃ । લોકોત્તરપ્રજ્ઞોત્પાદનયોગ્યતા કર્મ ।
બલવત્વપ્રતિલમ્ભપરિપાકમારભ્ય શ્લોકઃ ।
શુભદ્વયેન દ્વયધાતુપુષ્ટતા ફલોદયે ચાશ્રયયોગ્યતા પરા ।
મનોરથાપ્તિર્જગદગ્રભૂતતા બલોપલમ્ભે પરિપાકલક્ષણમ્

તત્ર પુણ્યજ્ઞાનદ્વયેન તસ્ય પુણ્યજ્ઞાનદ્વયસ્ય બીજપુષ્ટતા તત્પરિપાકે કારણમ્ । અધિગમં પ્રત્યાશ્રયયોગ્યતા તત્પરિપાકસ્વભાવઃ । મનોરથસંપત્તિર્જગદગ્રભૂતતા ચ કર્મ ।
અહાર્યતાપરિપાકમારભ્ય શ્લોકઃ ।
સુધર્મતાયુક્તિવિચારણાશયો વિશેષલાભઃ પરપક્ષદૂષણમ્ ।
પુનઃ સદા મારનિરન્તરાયતા અહાર્યતાયાઃ પરિપાકલક્ષણમ્

તત્પરિપાકસ્ય સદ્ધર્મે યુક્તિવિચારણાકૃત આશયઃ કારણમ્ । મારનિરન્તરાયતા સ્વભાવો યદા મારો ન પુનઃ શન્કોત્યન્તરાયં કર્તુમ્ । વિશેષાધિગમઃ પરપક્ષદૂષણં ચ કર્મ ।
પ્રાહાણિકાઙ્ગસમન્વાગમપરિપાકમધિકૃત્ય શ્લોકઃ ।
શુભાચયો ઽથાશ્રયયત્નયોગ્યતા વિવેકતોદગ્રશુભાભિરામતા ।
જિનાત્મજે હ્યઙ્ગસમન્વયે પુનર્મતં હિ સમ્યક્પરિપાકલક્ષણમ્

તત્પરિપાકસ્ય કારણં કુશલમૂલોપચયઃ । આશ્રયસ્ય વીર્યારમ્ભક્ષમત્વં સ્વભાવઃ । વિવેકોત્કૃષ્ટતા કુશલાભિરામતા ચ કર્મ ।
નવવિધાત્મપરિપાકમાહાત્મ્યમારભ્ય શ્લોકઃ ।
ઇતિ નવવિધવસ્તુપચિતાત્મા પરપરિપાચનયોગ્યતામુપેતઃ ।
શુભ[ધર્મ]મયસતતપ્રવર્ધિતાત્મા ભવતિ સદા જગતો ઽગ્રબન્ધુભૂતઃ

દ્વિવિધં તન્માહાત્મ્યમ્ । પરપરિપાકે પ્રતિશરણત્વમ્ । સતતં ધર્મકાયવૃદ્ધિશ્ચ । તત એવ જગતો ઽગ્રબન્ધુભૂતઃ ।
સત્ત્વપરિપાકવિભાગે એકાદશ શ્લોકાઃ ।
વ્રણે ઽપિ ભોજ્યે પરિપાક ઇષ્યતે યથૈવ તત્સ્રાવણભોગયોગ્યતા ।
તથાશ્રયે ઽસ્મિન્દ્વયપક્ષશાન્તતા[તાં]તથોપભોગત્વસુશાન્તપક્ષતા[મુશન્તિપવ્કતામ્]

અનેન પરિપાકસ્વભાવં દર્શયતિ । યથા વ્રણસ્ય સ્રાવણયોગ્યતા પરિપાકઃ । ભોજનસ્ય ચ ભોગયોગ્યતા । એવં સત્ત્વાનામાશ્રયે વ્રણભોજનસ્થાનીયે સ્રાવણસ્થાનીયં વિપક્ષશમનમ્ । ભોગસ્થાનીયશ્ચ પ્રતિપક્ષોપભોગઃ । તદ્યોગ્યતા આશ્રયસ્ય પરિપાક ઇતિ । વિપક્ષપ્રતિપક્ષાવત્ર પક્ષદ્વયં વેદિતવ્યમ્ ।
દ્વિતીયશ્લોકઃ ।
વિપાચનોક્તા પરિપાચના તથા પરિપાચના ચાપ્યનુપાચનાપરા ।
સુપાચના[ચા]પ્યધિપાચના મતા નિપાચનોત્પાચનના ચ દેહિષુ

અનેન પરિપાકપ્રભેદં દર્શયતિ । ક્લેશવિગમેન પાચનના [પાચના?] વિપાચના । સર્વતો યાનત્રયેણ પાચના પરિપાચના । બાહ્યપરિપાકવિશિષ્ટત્વાત્ પ્રકૃષ્ટા પાચના પ્રપાચના । યથાવિનેયધર્મદેશનાત્તદનુરૂપા પાચના અનુપાચના । સત્કૃત્ય પાચના સુપાચના । અધિગમેન પાચના અધિપાચના અવિપરીતાર્થેન । નિત્યા પાચના નિપાચના અપરિહાણીયાર્થેન । ક્રમેણોત્તરોત્તરપાચના ઉત્પાચના । ઇત્યયમષ્ટપ્રકારઃ પરિપરિપાકપ્રભેદઃ ।
તૃતીયચતુર્થૌ શ્લોકૌ ।
હિતાશયેનેહ યથા જિનાત્મજો વ્યવસ્થિતઃ સર્વજગદ્વિપાચયન્ ।
તથા ન માતા ન પિતા ન બન્ધવઃ સુતેષુ બન્ધુષ્વપિ સુવ્યવસ્થિતાઃ

તથાજનો નાત્મનિ વત્સલો મતઃ કુતો ઽપિ સુસ્નિગ્ધપરાશ્રયે જને ।
યથા કૃપાત્મા પરસત્ત્વવત્સલો હિતે સુખે ચૈવ નિયોજનાન્મતઃ

આભ્યાં કિં દર્શયતિ । યાદૃશેનાશયેન બોધિસત્ત્વઃ સત્ત્વાન્પરિપાચયતિ તમાશયં દર્શયતિ । માતાપિતૃબાન્ધવાશયવિશિષ્ટં લોકાત્મવાત્સલ્યવિશિષ્ટં ચ હિતસુખસંયોજનાત્ । આત્મવત્સલસ્તુ લોક આત્માનં હિતે ચ સુખે ચ સંનિયોજયતિ ।
અવશિષ્ટૈઃ શ્લોકૈર્યેન પ્રયોગેણ સત્ત્વાન્પરિપાચયતિ તં પારમિતા પ્રતિપત્ત્યા સંદર્શયતિ ।
યાદૃશેન દાનેન યથા સત્ત્વાન્પરિપાચયતિ તદારભ્ય શ્લોકઃ ।
ન બોધિસત્ત્વસ્ય શરીરભોગયોઃ પરેષ્વદેયં પુનરસ્તિ સર્વથા ।
અનુગ્રહેણ દ્વિવિધેન પાચયન્ પરં સમૈર્દાનગુણૈર્ન તૃપ્યતે

ત્રિવિધેન દાનેન પાચયતિ । સર્વસ્વશરીરભોગદાનેન અવિષમદાનેન અતૃપ્તિદાનેન ચ । કથં પરિપાચયતિ દૃષ્ટધર્મસંપરાયાનુગ્રહેણ । અવિઘાતેનેચ્છાપરિપૂર્ણાત્ [પૂરણાત્] । અનાગતેન [તેન] ચ સંગૃહ્ય કુશલપ્રતિષ્ઠાપનાત્ ।
યાદૃશેન શીલેન યથા સત્વાન્પરિપાચયતિ તદારભ્ય શ્લોકઃ ।
સદાપ્રકૃત્યાધ્યવિહિંસકઃ સ્વયં રતો ઽપ્રમત્તો ઽત્ર પરં નિવેશયન્ ।
પરંપરાનુગ્રહકૃદૂદ્વિધા પરે વિપાકનિષ્યન્દગુણેન પાચકઃ

પઞ્ચવિધેન શીલેન । ધ્રુવશીલેન પ્રકૃતિશીલેન પરિપૂર્ણશીલેનાધ્યવિંહિંસકત્વાત્ । પરિપૂર્ણો હ્યવિહિંસકો ઽધ્યવિહિંસકો દશકુશલકર્મપથપરિપૂરિતઃ । યથોક્તં દ્વિતીયાયાં ભૂમૌ । અધિગમશીલેન સ્વયંરતતયા નિરન્તરાસ્ખલિતશીલેન ચાપ્રમત્તતયા । કથં ચ ( મ્સ_બગ્છિ 35 ) પરિપાચયતિ । શીલે સંનિવેશનાત્ । દ્વિધાનુગ્રહક્રિયયા દૃષ્ટધર્મે સંપરાયે ચ । સંપરાયાનુગ્રહં પરેષુ વિપાકનિષ્યન્દગુણાભ્યાં પરંપરયા કરોતિ । તદ્વિપાકનિષ્યન્દયોરન્યોન્યાનુકૂલ્યેનાવ્યવચ્છેદાત્ ।
યાદૃશ્યા ક્ષાન્ત્યા યથા સત્ત્વાન્પરિપાચયતિ તદારભ્ય શ્લોકઃ ।
પરે ઽપકારિણ્યુપકારિબુદ્ધિમાન્ પ્રમર્ષયન્નુગ્રમપિ વ્યતિક્રમમ્ ।
ઉપાયચિત્તૈરપકારમર્ષણૈઃ શુભે સમાદાપયતે ઽપકારિણઃ

અપકારિણિ પરે ઉપકારિબુદ્ધ્યા પ્રગાઢાપકારમર્ષણક્ષાન્ત્યા પરિપાચયતિ । ઉપકારિબુદ્ધિત્વં પુનઃ ક્ષાન્તિપારમિતાપરિપૂર્યાનુકૂલ્યવૃત્તિતા વેદિતવ્યમ્ । કથં પરિપાચયતિ । દૃષ્ટધર્માનુગ્રહેણ ચાપકારમર્ષણાત્ । સંપરાયાનુગ્રહેણ ચોપાયજ્ઞસ્તૈરપકારમર્ષણૈરાવર્જ્યાપકારિણાં કુશલે સમાદાપનાત્ ।
યાદૃશેન વીર્યેણ યથા સત્ત્વાન્પરિપાચયતિ તદારભ્ય શ્લોકઃ ।
પુનઃ સ યત્નં પરમં સમાશ્રિતો ન ખિદ્યતે કલ્પસહસ્રકોટિભિઃ ।
જિનાત્મજઃ સ[ત્ત્વ]ગણં પ્રપાચયન્પરૈકચિત્તસ્ય શુભસ્ય કારણાત્

અધિમાત્રદીર્ઘકાલાખેદે વીર્યેણ દીર્ઘકાલાખેદિત્વમનન્તસત્ત્વપરિપાચનાત્ । પરૈકચિત્તસ્ય કુશલસ્યાર્થે કલ્પસહસ્રકોટિભિરખેદાત્ । અત એવોક્તં ભવતિ યથા પરિપાચયતિ । કુશલચિત્તસંનિયોજનાત્ દૃષ્ટધર્મસંપરાયાનુગ્રહેણેતિ ।
યાદૃશેન ધ્યાનેન યથા સત્ત્વાન્પરિપાચયતિ તદારભ્ય શ્લોકઃ ।
વશિત્વમાગમ્ય મનસ્યનુત્તરં પરં સમાવર્જયતે ઽત્ર શાસને ।
નિહત્ય સર્વામવમાનકામતાં શુભેન સંવર્ધયતે ચ તં પુનઃ

પ્રાપ્તાનુત્તરવશિત્વેન ધ્યાનેન નિરામિષેણ ચ નિહતસર્વાવમાનાભિલાષેણ પરિપાચયતિ । બુદ્ધશાસને પરસ્યાવર્જનાદાવર્જિતસ્ય ચ કુશલધર્મસંવર્ધનાત્ પરિપાચયતિ ।
યાદૃશ્યા પ્રજ્ઞયા યથા સત્ત્વાન્પરિપાચયતિ તદારભ્ય શ્લોકઃ ।
સ તત્ત્વભાવાર્થનયે સુનિશ્ચિતઃ કરોતિ સત્ત્વાન્સુવિનીત સંશયાન્ ।
તતશ્ચ તે તજ્જિનશાસનાદરાદ્ વિવર્ધયન્તે સ્વપરં ગુણૈઃ શુભૈઃ

સ બોધિસત્ત્વસ્તત્ત્વાર્થનયે ચાભિપ્રાયાર્થનયે ચ સુવિનિશ્ચિતયા પ્રજ્ઞયા પરિપાચયતિ । કથં પરિપાચયતિ સત્ત્વાનાં સંશયવિનયનાત્ । તતશ્ચ શાસનબહુમાનાત્તેષામાત્મપરગુણસંવર્ધકત્વેન ।
નિય[ગ]મેન શ્લોકઃ ।
ઇતિ સુગતિગતૌ શુભત્રયે વા જગદખિલં કૃપયા સ બોધિસત્ત્વઃ ।
તનુપરમવિમધ્યમપ્રકારૈર્વિનયતિ લોકસમાનભાવગત્યા