મહાયાનસૂત્રાલંકાર · અધ્યાય 7

બુદ્ધવિહિતે સુધર્મે સુવ્યવસ્થાપિતે સ પરમાર્થજ્ઞાનપ્રવિષ્ટો બોધિસત્ત્વઃ સંપિણ્ડિતધર્માલમ્બનસ્ય મૂલચિત્તસ્ય ધર્મધાતૌ મતિમુપનિવિધાય યા સ્મૃતિરૂપલભ્યતે તાં સર્વાં સ્મૃતિપ્રવૃત્તિં કલ્પનામાત્રામવગચ્છત્યેવં ગુણાર્ણવસ્ય પારંબુદ્ધત્વમાશુ વ્રજતીત્યેતત્પરમાર્થજ્ઞાનસ્ય માહાત્મ્યમ્ ।
॥ મહાયાનસૂત્રાલંકારે તત્ત્વાધિકારઃ ષષ્ઠઃ ॥
સપ્તમો ઽધિકારઃ
પ્રભાવલક્ષણવિભાગે શ્લોકઃ ।
ઉત્પત્તિવાક્ચિત્તશુભાશુભાધિ તત્સ્થાનનિઃસારપદા પરોક્ષમ્ ।
જ્ઞાનં હિ સર્વત્રગસપ્રભેદેષ્વવ્યાહતં ધીરગતઃ પ્રભાવઃ

પરેષામુપપત્તૌ જ્ઞાનં ચ્યુતોપપાદાભિજ્ઞા । વાચિ જ્ઞાનં દિવ્યશ્રોત્રાભિજ્ઞાયાં[યયા] વાચં તત્ર ગત્વોપપન્ના ભાષન્તે । ચિત્તે જ્ઞાનં ચેતઃ પર્યાયાભિજ્ઞા । પૂર્વશુભાશુભાધાને જ્ઞાનં પૂર્વનિવાસાભિજ્ઞા । યત્ર વિનેયાસ્તિષ્ઠન્તિ તત્સ્થાનગમનજ્ઞાનં ઋદ્ધિવિષયાભિજ્ઞા । નિઃસરણે જ્ઞાનમાસ્રવક્ષયાભિજ્ઞા, યથા સત્ત્વા ઉપપત્તિતો નિઃસરન્તીતિ । એષુ ષટ્સ્વર્થેષુ સર્વત્ર લૌકધાતૌ સપ્રભેદેષુ પદાપરોક્ષમવ્યાહતં જ્ઞાનં સ પ્રભાવો બોધિસત્ત્વાનાં ષડભિજ્ઞાસંગૃહીતઃ । પ્રભાવલક્ષણવિભાગે સ્વભાવાર્થં ઉક્તઃ ।
હેત્વર્થમારભ્ય શ્લોકઃ ।
ધ્યાનં ચતુર્થં સુવિશુદ્ધમેત્ય નિષ્કલ્પનાજ્ઞાનપરિગ્રહેણ ।
યથાવ્યવસ્થાનમનસ્ક્રિયાતઃ પ્રભાવસિદ્ધિં પરમાં પરૈતિ

યેન નિશ્રયેણ યેન જ્ઞાનેન યેન મનસિકારેણ તસ્ય પ્રભાવસ્ય સમુદાગમસ્તત્સંદર્શયતિ ।
ફલાર્થમારભ્ય શ્લોકઃ ।
યેનાર્યદિવ્યાપ્રતિમૈર્વિહારૈર્બ્રાહ્મૈશ્ચ નિત્યં વિહરત્યુદારૈઃ ।
બુદ્ધાંશ્ચ સત્વાંશ્ચ સ દિક્ષુ ગત્વા સંમાનયત્યાનયતે વિશુદ્ધિમ્

ત્રિવિધં ફલમસ્ય પ્રભાવસ્ય સંદર્શયતિ । આત્મન આર્યાદિસુખવિહારમતુલ્યં ચોત્કૃષ્ટં ચ લોકધાત્વન્તરેષુ ગત્વા બુદ્ધાનાં પૂજનં સત્ત્વાનાં વિશોધનં ચ ।
કર્માર્થં ષડ્વિધમારભ્ય ચત્વારઃ શ્લોકાઃ ।
દર્શનકર્મ સંદર્શનકર્મ ચારભ્ય શ્લોકઃ ।
માયોપમાન્પશ્યતિ લોકધાતૂન્સર્વાન્સસત્ત્વાન્સવિવર્તનાશાન્ ।
સંદર્શયત્યેવ ચ તાન્યથેષ્ટં વશી વિચિત્રૈરપિ સ પ્રકારૈઃ

સ્વયં ચ સર્વલોકધાતૂનાં સસત્ત્વાનાં સવિવર્તસંવર્તાનાં માયોપમત્વદર્શનાત્ । પરેષાં યથેષ્ટં તત્સંદર્શનાત્ । અન્યૈશ્ચ વિચિત્રૈઃ કમ્પનજ્વલનાદિપ્રકારૈઃ । દશવશિતાલાભાત્ । યથા દશભૂમિકે ઽષ્ટમ્યાં ભૂમૌ નિર્દિષ્ટાઃ ।
રશ્મિકર્મારભ્ય શ્લોકઃ ।
રશ્મિપ્રમોક્ષૈર્ભૃશદુઃખિતાંશ્ચ આપાયિકાન્સ્વર્ગગતાન્કરોતિ ।
મારાન્વયાન્ ક્ષુબ્ધવિમાનશોભાન્ સંકમ્પયંસ્ત્રાસયતે સમારાન્

દ્વિવિધં રશ્મિકર્મ સંદર્શયતિ । અપાયોપપન્નાનાં ચ પ્રસાદં જનયિત્વા સ્વર્ગોપપાદનમ્ । મારભવનાનાં ચ સમારકાણાં કમ્પનોદ્વેજનમ્ ।
વિક્રીડનકર્મ ચારભ્ય શ્લોકઃ ।
સમાધિવિક્રીડિતમપ્રમેયં સંદર્શયત્યગ્રગણસ્યમધ્યે ।
સકર્મજન્મોત્તમનિર્મિતૈશ્ચ સત્ત્વાર્થમાતિષ્ઠતિ સર્વકાલમ્

અપ્રમેયસમાધિવિક્રીડિતસંદર્શનાત્ બુદ્ધપર્ષન્મણ્ડલમધ્યે ત્રિવિધેન નિર્માણેન સદા સત્ત્વાર્થકરણાચ્ચ । ત્રિવિધં નિર્માણં શિલ્પકર્મસ્થાનનિર્માણમ્ । વિનેયવશેનયથેષ્ટોપપત્તિનિર્માણમ્ । ઉત્તમનિર્માણં ચ તુષિતભવનવાસાદિકમ્ ।
ક્ષેત્રપરિશુદ્ધિકર્મ આરભ્ય શ્લોકઃ ।
જ્ઞાનવસિત્વાત્સમુપૈતિ શુદ્ધિં ક્ષેત્રં યથાકામનિદર્શનાય ।
અબુદ્ધનામેષુ[?] ચ બુદ્ધનામ સંશ્રાવણાત્તન્ક્ષિપતે ઽન્યધાતૌ

દ્વિવિધપાપવિશોધનયા । ભાજનપરિશોધનયા જ્ઞાનવશિત્વાદ્યથેષ્ટં સ્ફટિકવૈદૂર્યાદિમયબુદ્ધક્ષેત્રસંદર્શનતઃ । સત્ત્વપરિશોધનયા ચ બુદ્ધનામવિરહિતેષુ લોકધાતુષૂપપન્નાનાં સત્ત્વાનાં બુદ્ધનામસંશ્રાવણયા પ્રસાદં ગ્રાહયિત્વા તદવિરહિતેષુ લોકધાતુષૂપપાદનાત્ ।
યોગાર્થમારભ્ય શ્લોકઃ ।
શક્તો ભવત્યેવ ચ સત્ત્વપાકે સંજાતપક્ષઃ શકુનિર્યથૈવ ।
બુદ્ધાત્પ્રશંસાં લભતે ઽતિમાત્રામાદેયવાક્યો ભવતિ પ્રજાનામ્

ત્રિવિધં યોગં પ્રદર્શયતિ । સત્ત્વપરિપાચનશક્તિયોગં પ્રશંસાયોગમાદેયવાક્યતાયોગં ચ ।
વૃત્ત્યર્થમારભ્ય શ્લોકઃ ।
ષડ્ધાપ્યભિજ્ઞા ત્રિવિધા ચ વિદ્યા અષ્ટૌ વિમોક્ષાભિભુવસ્તથાષ્ટૌ ।
દશાપિ કૃત્સ્નાયતનાન્યમેયાઃ સમાધયો ધીરગતઃ પ્રભાવઃ

ષડ્ભિઃ પ્રભેદૈર્બોધિસત્ત્વસ્ય પ્રભાવો વર્તતે । અભિજ્ઞાવિદ્યાવિમોક્ષાભિભ્વાયતનકૃત્સ્નાયતનાપ્રમાણસમાધિપ્રભેદૈઃ ।
એવં ષડર્થેન વિભાગલક્ષણેન પ્રભાવં દર્શયિત્વા તન્માહાત્મ્યોદ્ભાવનાર્થં શ્લોકઃ ।
સ હિ પરમવશિત્વલબ્ધબુદ્ધિર્જગદવશં સ્વવશે વિધાય નિત્યમ્ ।
પરહિતકરણૈકતાભિરામશ્ચરતિ ભવેષુ હિ સિંહવત્સુધીરઃ