મહાયાનસૂત્રાલંકાર · અધ્યાય 9

અનેન યત્ર ચ વિનયતિ, સુગતિગમને યાનત્રયે વા । યચ્ચ વિનયતિ, જગદખિલમ્ । યેન ચ વિનયતિ, કૃપયા । યશ્ચ વિનયતિ બોધિસત્ત્વઃ । યાદૃશૈશ્ચ પરિપાચનપ્રકારૈ તનુપરમવિમધ્યમપ્રકારૈઃ । યાવન્તં ચ કાલં, તત્પરિદીપનાત્ સમાસેન પરિપાકમાહાત્મ્યં દર્શયતિ । તત્ર તનુઃ પ્રકારો ઽધિમુક્તિચર્યાભૂમૌ બોધિસત્ત્વસ્ય પરમો ઽષ્ટામ્યાદિષુ વિમધ્યમઃ સપ્તસુ વેદિતવ્યઃ । યાવલ્લોકસ્ય ભાવસ્તત્સમાનયા ગત્યા અત્યન્તમિત્યર્થઃ ।
॥ મહાયાનસૂત્રાલંકારે પરિપાકાધિકારો ઽષ્ટમઃ ॥
નવમો ઽધિકારઃ
સર્વાકારજ્ઞતાયાં દ્વૌ શ્લોકૌ । તૃતીયસ્તયોરેવ નિર્દેશભૂતઃ ।
અમેયૈર્દુષ્કરશતૈરમેયૈઃ કુશલાચયૈઃ ।
અપ્રમેયેણ કાલેન અમેયાવરણક્ષયાત્

સર્વકારજ્ઞતાવાપ્તિઃ સર્વાવરણનિર્મલા ।
વિવૃતા રત્નપેટેવ બુદ્ધત્વં સમુદાહૃતમ્

કૃત્વા દુષ્કરમદ્ભુતં શ્રમશતૈઃ સંચિત્યસર્વંશુભં
કાલેનોત્તમકલ્પયાનમહતા સર્વાવૃતીનાં ક્ષયાત્ ।
સૂક્ષ્મસ્યાવરણસ્ય ભૂમિષુ ગતસ્યોત્પાટનાદ્ બુદ્ધતા
રત્નાનામિવ સા પ્રભાવમહતાં પેટા સમુદ્ધાતિ[ટિ?]તા

સમુદાગમતઃ સ્વભાવત ઔપમ્યતશ્ચ બુદ્ધત્વમુદ્ભાવિતમ્ । યાવદ્ભિર્દુષ્કરશતૈર્યાવદ્ભિઃ કુશલસંભારૈર્યાવતા કાલેન યાવતઃ ક્લેશજ્ઞેયાવરણસ્ય પ્રહાણાત્સમુદાગચ્છતિ, અયં સમુદાગમઃ । સર્વાકારજ્ઞતાવાપ્તિઃ સર્વાવરણનિર્મલા સ્વભાવઃ । વિવૃતારત્નપેટા તદૌપમ્યમ્ ।
તસ્યૈવ બુદ્ધત્વસ્યાદ્વયલક્ષણે સાનુભાવે દ્વૌ લોકૌ ।
સર્વધર્માશ્ચ બુદ્ધત્વં ધર્મો નૈવ ચ કશ્ચન ।
શુક્લધર્મમયં તચ્ચ ન ચ તૈસ્તન્નિરૂપ્યતે

ધર્મરત્નનિમિત્તત્વાલ્લબ્ધરત્નાકરોપમમ્ ।
શુભસસ્યનિમિત્તત્વાલ્લબ્ધમેઘોપમં મતમ્

સર્વધર્માશ્ચ બુદ્ધત્વં, તથતાયા અભિન્નત્વાત્તદ્વિશુદ્ધિપ્રભાવિતત્વાચ્ચ । બુદ્ધત્વસ્ય ન ચ કશ્ચિદ્ધર્મો ઽસ્તિ । પરિકલ્પિતેન ધર્મસ્વભાવેન શુક્લધર્મમયં ચ બુદ્ધત્વં, પારમિતાદિનાં કુશલાનાં તદ્ભાવેન પરિવૃત્તેઃ । ન ચ તૈસ્તન્નિર્દિશ્યતે પારમિતાદીનાં પારમિતાદિભાવેનાપરિનિષ્પત્તેરિદમદ્વયલક્ષણમ્ । રત્નાકરમેઘોપમત્વમનુભાવઃ, દેશનાધર્મરત્નાનાં તત્પ્રભવત્વાત્, કુશલસસ્યાનાં ચ વિનેયસંતાનક્ષેત્રેષુ ।
બુદ્ધત્વં સર્વધર્મઃ સમુદિતમથ વા સર્વધર્મવ્યપેતં
પ્રોદ્ભૂતેર્ધર્મરત્નપ્રતતસુમહતો ધર્મત્નાકરાભમ્ ।
ભૂતાનાં શુક્લસસ્યપ્રસવસુમહતો હેતુતો મેઘભૂતં
દાનાદ્ધર્મામ્બુવર્ષપ્રતતસુવિહિતસ્યાક્ષયસ્ય પ્રજાસુ

અનેન તૃતીયેન શ્લોકેન તમેવાર્થં નિર્દિશતિ । સુમહતઃ પ્રતતસ્ય ધર્મરત્નસ્ય પ્રોદ્ભૂતેનિમિત્તત્વાદ્રત્નાકરાભમ્, ભૂતાનાં મહતઃ શુક્લસસ્યપ્રસવહેતુત્વાન્મેઘભૂતમ્ । મહતઃ સુવિહિતસ્યાક્ષયસ્ય ધર્મામ્બુવર્ષસ્ય દાનાત્ પ્રજાસ્વિત્યયમત્ર પદવિગ્રહો વેદિતવ્યઃ ।
તસ્યૈવ બુદ્ધત્વસ્ય શરણત્વાનુત્તર્યે પઞ્ચ શ્લોકાઃ ।
પરિત્રાણં હિ બુદ્ધત્વં સર્વક્લેશગણાત્સદા ।
સર્વદુશ્ચરિતેભ્યશ્ચ જન્મમરણતો ઽપિ ચ

અનેન સંક્ષેપતઃ ક્લેશકર્મજન્મસંક્લેશપરિત્રાણાર્થેન શરણત્વં દર્શયતિ ।
ઉપદ્રવેભ્યઃ સર્વેભ્યો અપાયાદનુપાયતઃ ।
સત્કાયાદ્ધીનયાનાચ્ચ તસ્માચ્છરણમુત્તમમ્

અનેન દ્વિતિયેનોપદ્રવાદિપરિત્રાણાદ્વિસ્તરેણ । તત્ર સર્વોપદ્રવપરિત્રાણત્વં યદ્ બુદ્ધાનુભાવેન અન્ધાશ્ચક્ષૂંષિ પ્રતિલભન્તે, બધિરાઃ શ્રોતં, વિક્ષિપ્તચિત્તાઃ સ્વસ્થચિત્તમીતયઃ શામ્યન્તીત્યેવમાદિ । અપાયપરિત્રાણત્વં બુદ્ધપ્રભયા તદ્ગતાનાં મોક્ષણાત્, તદગમને ચ પ્રતિષ્ઠાપનાત્ । અનુપાયપરિત્રાણત્વં તીર્થિકદૃષ્ટિવ્યુત્થાપનાત્ । સત્કાયપરિત્રાણત્વં યાનદ્વયેન પરિનિર્વાપણાત્ ।
હીનયાનપરિત્રાણત્વમનિયતગોત્રાણાં મહાયાનૈકાયનીકરણાત્ ।
શરણમનુપમં તચ્છ્રેષ્ઠબુદ્ધત્વમિષ્ટં
જનનમરણસર્વક્લેશપાપેષુ રક્ષા ।
વિવિધભયગતાનાં સર્વરક્ષાપયાનં
પ્રતતવિવિધદુઃખાપાયનોપાયગાનાં

અનેન તૃતીયેન તસ્યૈવ શરણત્વસ્યાનુપમશ્રેષ્ઠસ્ય ચાનુત્તર્યં તેનૈવાર્થેન દર્શયતિ ।
બૌદ્ધૈર્ધર્મૈર્યચ્ચ સુસંપૂર્ણશરીરં યત્સદ્ધર્મે વેત્તિ ચ સત્ત્વાન્પ્રવિનેતુમ્ ।
યાતં પારં યત્કૃપયા સર્વજગત્સુ તદ્ બુદ્ધત્વં શ્રેષ્ઠમિહત્યં[હેષ્ટં] શરણાનામ્

અનેન ચતુર્થેન યૈઃ કારણૈસ્તત્તથાનુત્તરં શરણં ભવતિ તત્સંદર્શયતિ । બૌદ્ધૈર્ધર્મૈર્બલવૈશારદ્યાદિભિઃ સુસંપૂર્ણસ્વભાવત્વાત્ સ્વાર્થનિષ્ઠામધિકૃત્ય સદ્ધર્મસત્ત્વવિનયોપાયજ્ઞાનાત્ કરુણાપારગમનાચ્ચ પરાર્થનિષ્ઠામધિકૃત્ય ।
આલોકાત્[કાલાત્]સર્વસત્ત્વાનાં બુદ્ધત્વં શરણં મહત્ ।
સર્વવ્યસનસંપત્તિવ્યાવૃત્ત્યભ્યુદયે મતમ્

અનેન પઞ્ચમેન શ્લોકેન યાવન્તં કાલં યાવતાં સત્ત્વાનાં યત્રાર્થે શરણં ભવતિ તત્સમાસેન દર્શયતિ । યત્રાર્થે ઇતિ સર્વવ્યસનવ્યાવૃત્તૌ સંપત્ત્યભ્યુદયે ચ ।
આશ્રયપરાવૃત્તૌ ષટ્ શ્લોકાઃ ।
ક્લેશજ્ઞેયવૃત્તીનાં સતતમનુગતં બીજમુત્કૃષ્ટકાલં
યસ્મિન્નસ્તં પ્રયાતં ભવતિ સુવિપુલૈઃ સર્વહાનિપ્રકારૈઃ ।
બુદ્ધત્વં શુક્લધર્મપ્રવરગુણયુતા આ[ચા]શ્રયસ્યાન્યથાપ્તિ-
સ્તત્પ્રાપ્તિર્નિર્વિકલ્પાદ્વિષયસુમહતો જ્ઞાનમાર્ગાત્સુશુદ્ધાત્

અનેન વિપક્ષબીજવિયોગતઃ પ્રતિપક્ષસંપત્તિયોગતશ્ચાશ્રયપરિવૃત્તિઃ પરિદીપિતા । યથા ચ તત્પ્રાપ્તિર્દ્વિવિધમાર્ગલાભાત્ । સુવિશુદ્ધલોકોત્તરજ્ઞાનમાર્ગલાભાત્ । તત્પૃષ્ઠલબ્ધાનન્તજ્ઞેયવિષયજ્ઞાનમાર્ગલાભાચ્ચ । ઉત્કૃષ્ટકાલમિત્યનાદિકાલં ।
સુવિપુલૈઃ સર્વહાનિપ્રકારૈરિતિ ભૂમિપ્રકારૈઃ ।
સ્થિતશ્ચ તસ્મિન્સ તથાગતો જગન્મહાચલેન્દ્રસ્થ ઇવાભ્યુદીક્ષતે ।
શમાભિરામં કરૂણાયતે જનમઘા[ભવા]ભિરામે ઽન્યજને તુ કા કથા

અનેન દ્વિતીયેનાન્યાશ્રયપરાવૃત્તિભ્યસ્તદ્વિશેષં દર્શયતિ । તત્સ્થો હિ મહાચલેન્દ્રસ્થ ઇવ દૂરાન્તરનિકૃષ્ટં લોકં પશ્યતિ ।
દૃષ્ટ્વા ચ કરૂણાયતે શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધાનપિ પ્રાગેવ તદન્યાન્ ।
પ્રવૃત્તિરૂદ્વિત્તિરવૃત્તિરાશ્રયો નિવૃત્તિરાવૃત્તિરથો દ્વયાદ્વયા ।
સમાવિશિષ્ટા અપિ સર્વગાત્મિકા તથાગતાનાં પરિવૃત્તિરિષ્યતે

અનેન તૃતીયેન તદ્દશપ્રભેદંદર્શયતિ । સા હિ તથાગતાનાં પરિવૃત્તિઃ પરાર્થવૃત્તિરિતિ પ્રવૃત્તિઃ । સર્વધર્મવિશિષ્ટત્વાદુષ્કૃષ્ટા વૃત્તિરિત્યુદ્વૃત્તિઃ । સંક્લેશહેતાવવૃત્તિઃ । આશ્રય ઇતિ યો ઽસૌ પરિવૃત્ત્યાશ્રયસ્તં દર્શયતિ । સંક્લેશાન્નિવૃત્તિતો નિવૃત્તિઃ । આત્યન્તિકત્વાદાયતા વૃત્તિરિત્યાવૃત્તિઃ । અભિસંબોધિપરિનિર્વાણદર્શનવૃત્ત્યા દ્વયા વૃત્તિઃ । સંસારનિર્વાણાપ્રતિષ્ઠિતત્વાત્સંસ્કૃતાસંસ્કૃતત્વેનાદ્વયા વૃત્તિઃ । વિમુક્તિસામાન્યેન શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધસમા વૃત્તિઃ । બલવૈશારદ્યાદિભિઃ બુદ્ધધર્મૈરસમત્વાદ્વિશિષ્ટા વૃત્તિઃ ।
સર્વયાનોપદેશગતત્વાત્સર્વગતાવૃત્તિઃ ।
યથામ્બરં સર્વગતં સદામતં તથૈવ તત્સર્વગતં સદામતમ્ ।
યથામ્બરં રૂપગણેષુ સર્વગં તથૈવ તત્સત્ત્વગણેષુ સર્વગમ્

અનેન ચતુર્થેન તત્સ્વભાવસ્ય બુદ્ધત્વસ્ય સર્વગતત્વં દર્શયતિ । આકાશસાધર્મ્યેણૌદ્દેશનિર્દેશતઃ પૂર્વાપરાર્ધાભ્યામ્ । સત્ત્વગણેષુ સર્વગતત્વં બુદ્ધત્વસ્યાત્મત્વેન સર્વસત્ત્વોપગમને પરિનિષ્પત્તિતો વેદિતવ્યમ્ ।
યથોદભાજને ભિન્ને ચન્દ્રબિમ્બં ન દૃશ્યતે ।
તથા દુષ્ટેષુ સત્ત્વેષુ બુદ્ધબિમ્બં ન દૃશ્યતે

અનેન પઞ્ચમેન સર્વગતત્વે ઽપ્યભાજનભૂતેષુ સત્ત્વેષુ અબુદ્ધબિમ્બદર્શનં દૃષ્ટાન્તેન સાધયતિ ।
યથાગ્નિર્જ્વલતે ઽન્યત્ર પુનરન્યત્રશામ્યતિ ।
બુદ્ધેષ્વપિ તથા જ્ઞેયં સંદર્શનમદર્શનમ્

અનેન ષષ્ઠેન બુદ્ધવિનેયેષુ સત્સુબુદ્ધોત્પાદાત્તદ્દર્શનં । વિનીતેષુ પરિનિર્વાણાત્તદદર્શનં અગ્નિજ્વલનશમનસાધર્મ્યેણ સાધયતિ ।
અનાભોગાપ્રતિપ્રસ્રબ્ધબુદ્ધકાર્યત્વે ચત્વારઃ શ્લોકાઃ ।
અઘટિતેભ્યસ્તૂર્યેભ્યો યથા સ્યાચ્છબ્દસંભવઃ ।
તથા જિને વિનાભોગં દેશનાયાઃ સમુદ્ભવઃ

યથા મણેર્વિના યત્નં સ્વપ્રભાવ[સ]નિદર્શનમ્ ।
બુદ્ધેષ્વપિ વિનાભોગં તથા કૃત્યનિદર્શનમ્

આભ્યાં શ્લોકાભ્યામનાભોગેન બુદ્ધકાર્યં સાધયત્યઘટિતતૂર્યશબ્દમણિપ્રભાવ[સ]સાધર્મ્યેણ ।
યથાકાશે અવિચ્છિન્ના દૃશ્યન્તે લોકતઃ ક્રિયાઃ ।
તથૈવાનાસ્રવે ધાતૌ અવિચ્છિન્ના જિનક્રિયાઃ

યથાકાશે ક્રિયાણાં હિ હાનિરભ્યુદયઃ સદા ।
તથૈવાનાસ્રવે ધાતૌ બુદ્ધકાર્યોદયવ્યયઃ

આભ્યામપ્યપ્રતિપ્રસ્રબ્ધબુદ્ધકાર્યત્વં બુદ્ધકૃત્યસ્યાવિચ્છેદાત્ । આકાશ ઇવ લોકક્રિયાણામવિચ્છેદે ઽપિ ચાન્યાન્યક્રિયોદયવ્યયસ્તથૈવ ।
અનાસ્રવધાતુગામ્ભીર્યે ષોડશ શ્લોકાઃ ।
પૌર્વાપર્ય[આ]વિશિષ્ટાપિ સર્વાવરણનિર્મલા ।
નશુદ્ધા નાપિ ચાશુદ્ધા તથતા બુદ્ધતા મતા

પૌર્વાપર્યેણ[આ]વિશિષ્ટત્વાન્ન શુદ્ધા । પશ્ચાત્સર્વાવરણનિર્મલત્વાન્નાશુદ્ધા મલવિગમાત્ ।
શૂન્યતાયાં વિશુદ્ધાયાં નૈરાત્મ્યાન્માર્ગલાભતઃ ।
બુદ્ધાઃ શુદ્ધાત્મલાભિત્વાત્ ગતા આત્મમહાત્મતામ્

તત્ર ચાનાસ્રવે ધાતૌ બુદ્ધાનાં પરમાત્મા નિર્દિશ્યતે । કિં કારણમ્ । અગ્રનૈરાત્મ્યાત્મકત્વાત્ । અગ્રં નૈરાત્મ્યં વિશુદ્ધા તથતા સા ચ બુદ્ધાનામાત્મા સ્વભાવાર્થેન તસ્યાં વિશુદ્ધાયામગ્રં નૈરાત્મ્યમાત્માનં બુદ્ધા લભન્તે શુદ્ધમ્ । અતઃ શુદ્ધાત્મલાભિત્વાત્ બુદ્ધા આત્મમાહાત્મ્યં પ્રાપ્તા ઇત્યનેનાભિસંધિના બુદ્ધાનામનાસ્રવે ધાતૌ પરમાત્મા વ્યવસ્થાપ્યતે ।
ન ભાવો નાપિ ચાભાવો બુદ્ધત્વં તેન કથ્યતે ।
તસ્માદ્બુદ્ધતથાપ્રશ્ને અવ્યાકૃતનયો મતઃ

તેનૈવ કારણેન બુદ્ધત્વં ન ભાવ ઉચ્યતે । પુદ્ગલધર્માભાવલક્ષણત્વાત્તદાત્મકત્વાચ્ચ બુદ્ધત્વસ્ય । નાભાવ ઉચ્યતે તથતાલક્ષણભાવાત્ । અતો બુદ્ધસ્ય ભાવાભાવપ્રશ્ને, ભવતિ તથાગતઃ પરં મરણાન્ન ભવતીત્યેવમાદિરવ્યાકૃતનયોમતઃ ।
દાહશાન્તિર્યથા લોહે દર્શને તિમિરસ્ય ચ ।
ચિત્તજ્ઞાને તથા બૌદ્ધે ભાવાભાવો ન શસ્યતે

યથા ચ લોહે દાહશાન્તિર્દર્શને ચ તિમિરમેત[?]સ્ય શાન્તિર્ન ભાવો દાહતિમિરયોરભાવલક્ષણાત્ । નાભાવઃ શાન્તિલક્ષણેન ભાવાત્ । એવં બુદ્ધાનાં ચિત્તજ્ઞાને ચ દાહતિમિરસ્થાનીયયો રાગાવિદ્યયોઃ શાન્તિર્ન ભાવઃ શસ્યતે તદભાવપ્રભાવિતત્વાચ્ચેતઃ પ્રજ્ઞાવિમુક્ત્યા નાભાવસ્તેન તેન વિમુક્તિલક્ષણેન ભાવાત્ ।
બુદ્ધાનામમલે ધાતૌ નૈકતા બહુતા ન ચ ।
આકાશવદદેહત્વાત્પૂર્વદેહાનુસારતઃ

બુદ્ધાનામનાસ્રવધાતૌ નૈકત્વં પૂર્વદેહાનુસારેણ । ન બહુત્વં દેહાભાવાદાકાશવત્ ।
બલાદિબુદ્ધધર્મેષુ બોધી રત્નાકરોપમા ।
જગત્કુશલસસ્યેષુ મહામેઘોપમા મતા

પુણ્યજ્ઞાનસુપૂર્ણત્વાત્પૂર્ણચન્દ્રોપમા મતા ।
જ્ઞાનાલોકકરત્વાચ્ચ મહાદિત્યોપમા મતા

એતૌ રત્નાકરમેઘોપમત્વે પૂર્ણચન્દ્રમહાદિત્યોપમત્વે ચ શ્લોકૌ ગતાર્થૌ ।
અમેયા રશ્મયો યદ્વદ્વયામિશ્રા ભાનુમણ્ડલે ।
સદૈકકાર્યા વર્તન્તે લોકમાલોકયન્તિ ચ

તથૈવાનાસ્રવે ધાતૌ બુદ્ધાનામપ્રમેયતા ।
મિશ્રૈકકાર્યા કૃત્યેષુ જ્ઞાનાલોકકરામતા

એકેન વ્યામિશ્રરશ્મ્યેકકાર્યસ્યોપમતયા સાધારણકર્મતાં દર્શયતિ । રશ્મીનામેકકાર્યત્વં પાચનશોષણસમાનકાર્યત્વાદ્વેદિતવ્યં । દ્વિતીયેનાનાસ્રવે ધાતૌ મિશ્રૈકકાર્યત્વં નિર્માણાદિકૃત્યેષુ ।
યથૈકરશ્મિનિઃસારાત્સર્વરશ્મિવિનિઃસૃતિઃ ।
ભાનોસ્તથૈવ બુદ્ધાનાં જ્ઞેયા જ્ઞાનવિનિઃસૃતિઃ

એકકાલે સર્વરશ્મિવિનિઃસૃત્યા સ ચ [સહ?]બુદ્ધાનામેકકાલે જ્ઞાનપ્રવૃત્તિં દર્શયતિ ।
યથૈવાદિત્યરશ્મીનાં વૃત્તૌ નાસ્તિ મમાયિતમ્ ।
તથૈવ બુદ્ધજ્ઞાનાનાં વૃત્તૌ નાસ્તિ મમાયિતમ્

યથા સૂર્યૈકમુક્તાભૈ રશ્મિભિર્ભાસ્યતે જગત્ ।
સકૃત્ જ્ઞેયં તથા સર્વં બુદ્ધજ્ઞાનૈઃ પ્રભાસ્યતે

મમત્વાભાવે જગજ્જ્ઞેયપ્રભાસેન[સને] ચ યથાક્રમં શ્લોકૌ ગતાર્થૌ ।
યથૈવાદિત્યરશ્મીનાં મેઘાદ્યાવરણં મતમ્ ।
તથૈવ બુદ્ધજ્ઞાનાનામાવૃતિઃ સત્ત્વદુષ્ટતા

યથા રશ્મીનાં મેઘાદ્યાવરણમપ્રભાસેન । તથા બુદ્ધજ્ઞાનાનામાવરણં સત્ત્વાનામા[મ]ભાજનત્વેન દુષ્ટતા પઞ્ચકષાયાત્યુત્સદતયા ।
યથા પાંશુવશાદ્વસ્ત્રે રઙ્ગચિત્રાવિચિત્રતા ।
તથાવેધવશાન્મુક્તૌ જ્ઞાનચિત્રાવિચિત્રતા

યથા પાંશુવિશેષેણ વસ્ત્રે રઙ્ગવિચિત્રતા ક્વચિદવિચિત્રતા । તથૈવ પૂર્વપ્રણિધાનચર્યાબલાધાનવિશેષાદ્ બુદ્ધાનાં વિમુક્તૌ જ્ઞાનવિચિત્રતા ભવતિ ।
શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધાનાં વિમુક્તાવવિચિત્રતા ।
ગામ્ભીર્યમમલે ધાતૌ લક્ષણસ્થાનકર્મસુ ।
બુદ્ધાનામેતદુદિતં રઙ્ગૈર્વાકાશચિત્રણા

એતદનાસ્રવધાતૌ બુદ્ધાનાં ત્રિવિધં ગામ્ભીર્યમેવમુત્તમ્ । લક્ષણગામ્ભીર્યં ચતુર્ભિઃ શ્લોકૈઃ । સ્થાનગામ્ભીર્યંપઞ્ચમેનૈકત્વપૃથક્ત્વાભ્યામસ્થિતત્વાત્ । કર્મગામ્ભીર્યં દશભિઃ । તત્પુનર્લક્ષણગામ્ભીર્યં વિશુદ્ધિલક્ષણં પરમાત્મલક્ષણમવ્યાકૃતલક્ષણં વિમુક્તિલક્ષણં ચારભ્યોક્તમ્ । કર્મગામ્ભીર્યં બોધિપક્ષાદિરત્નાશ્રયત્વકર્મ સત્ત્વપરિપાચનકર્મ નિષ્ઠાગમનકર્મ ધર્મદેશનાકર્મ નિર્માણાદિકૃત્યકર્મ જ્ઞાનપ્રવૃત્તિકર્મ અવિકલ્પનકર્મ ચિત્રાકારજ્ઞાનકર્મ જ્ઞાનાપ્રવૃત્તિકર્મ વિમુક્તિસામાન્યજ્ઞાનવિશેષકર્મ ચારભ્યોક્તમ્ । સેયમનાસ્રવે ધાતૌ નિષ્પ્રપઞ્ચત્વાદાકાશોપમે ગામ્ભીર્યપ્રભેદદેશના યથા રઙ્ગૈરાકાશચિત્રણી વેદિતવ્યા ।
સર્વેષામવિશિષ્ટાપિ તથતા શુદ્ધિમાગતા ।
તથાગતત્વં તસ્માચ્ચ તદ્ગર્ભાઃ સર્વદેહિનઃ

સર્વેષાં નિર્વિશિષ્ટા તથતા તદ્ધિશુદ્ધિસ્વભાવશ્ચ તથાગતઃ । અતઃ સર્વે સત્ત્વાસ્તથાગતગર્ભા ઇત્યુચ્યતે ।
વિભુત્વવિભાગે શ્લોકા એકાદશ ।
શ્રાવકાણાં વિભુત્વેન લૌકિકસ્યાભિભૂયતે ।
પ્રત્યેકબુદ્ધેભ્યો મનઃ[બુદ્ધભૌમેન] શ્રાવકસ્યાભિભૂયતે

બોધિસત્ત્વવિભુત્વસ્ય તત્કલાં નાનુગચ્છતિ ।
તથાગતવિભુત્વસ્ય તત્કલાં નાનુગચ્છતિ

આભ્યાં તાવદ્ દ્વાભ્યાં પ્રભાવોત્કર્ષવિશેષેણ બુદ્ધાનાં વિભુત્વં દર્શયતિ ।
અપ્રમેયમચિન્ત્યં ચ વિભુત્વં બૌદ્ધમિષ્યતે ।
યસ્ય યત્ર યથા યાવત્કાલે યસ્મિન્પ્રવર્તતે

અનેન તૃતીયેન પ્રકારપ્રભેદગામ્ભીર્યવિશેષાભ્યાં કથમપ્રમેયં કથં વા ચિન્ત્યમિત્યાહ । યસ્ય પુદ્ગલસ્યાર્થે તત્પ્રવર્ત્તતે યત્ર લોકધાતૌ યથા તાદૃશૈઃ પ્રકારૈર્યાવદલ્પં વા બહુ વા યસ્મિન્કાલે ।
અવશિષ્ટૈઃ શ્લોકૈઃ મનો[પરા]વૃત્તિભેદેન વિભુત્વભેદં દર્શયતિ ।
પઞ્ચેન્દ્રિયપરાવૃત્તૌ વિભુત્વં લભ્યતે પરમ્ ।
સર્વાર્થવૃત્તૌ સર્વેષાં ગુણદ્વાદશશતોદયે

પઞ્ચેન્દ્રિયપરાવૃત્તૌ દ્વિવિધં વિભુત્વં પરમં લભ્યતે । સર્વેષાં પઞ્ચાનામિન્દ્રિયાણાં સર્વપઞ્ચાર્થવૃત્તૌ । તત્ર પ્રત્યેકં દ્વાદશગુણશતોત્પત્તૌ ।
મનસો ઽપિ પરાવૃત્તૌ વિભુત્વં લભ્યતે પરમ્ ।
વિભુત્વાનુચરે જ્ઞાને નિર્વિકલ્પે સુનિર્મલે

મનસઃ પરાવૃત્તૌ વિભુત્વાનુચરે નિર્વિકલ્પે સુવિશુદ્ધે જ્ઞાને પરમં વિભુત્વં લભ્યતે । યેન સહિતં સર્વં વિભુત્વજ્ઞાનં પ્રવર્તતે ।
સાર્થોદ્ગ્રહપરાવૃત્તૌ વિભુત્વં લભ્યતે પરમ્ ।
ક્ષેત્રશુદ્ધૌ યથાકામં ભોગસંદર્શનાય હિ

અર્થપરાવૃત્તૌ ઉદ્ગ્રહપરાવૃત્તૌ ચ ક્ષેત્રવિશુદ્ધિવિભુત્વં પરમં લભ્યતે યેન યથાકામં ભોગસંદર્શનં કરોતિ ।
વિકલ્પસ્ય પરાવૃત્તૌ વિભુત્વં લભ્યતે પરમ્ ।
અવ્યાઘાતે સદાકાલં સર્વેષાં જ્ઞાનકર્મણામ્

વિકલ્પપરાવૃત્તૌ સર્વેષાં જ્ઞાનાનાં કર્મણાં ચ સર્વકાલમવ્યાઘાતે પરમં વિભુત્વં લભ્યતે ।
પ્રતિષ્ઠાયાઃ પરાવૃત્તૌ વિભુત્વં લભ્યતે પરમ્ ।
અપ્રતિષ્ઠિતનિર્વાણં બુદ્ધાનામચલે[મલે] પદે

પ્રતિષ્ઠાપરાવૃત્તાવપ્રતિષ્ઠિતનિર્વાણં પરમં વિભુત્વં લભ્યતે । બુદ્ધાનામનાસ્રવેધાતૌ ।
મૈથુનસ્ય પરાવૃત્તૌ વિભુત્વં લભ્યતે પરમ્ ।
બુદ્ધસૌખ્યબિહારે ઽથ દારાસંક્લેશદર્શને

મૈથુનસ્ય પરાવૃત્તૌ દ્વયોર્બુદ્ધસુખવિહારે ચ દારાસંક્લેશદર્શને ચ ।
આકાશસંજ્ઞાવ્યાવૃત્તૌ વિભુત્વં લભ્યતે પરમ્ ।
ચિન્તિતાર્થસમૃદ્ધૌ ચ ગતિરૂપવિભાવને

આકાશસંજ્ઞાવ્યાવૃત્તૌ દ્વયોરેવ ચિન્તિતાર્થસમૃદ્ધૌ ચ યેન ગગનગર્ભો ભવતિ । ગતિરૂપવિભાવેન ચ યથેષ્ટગમનાદાશવશી[કાશી]કરણાચ્ચ ।
ઇત્યમેયપરાવૃત્તાવમેયવિભુતા મતા ।
અચિન્ત્યકૃત્યાનુષ્ઠાનાબ્દુદ્ધાનામમલાશ્રયે

ઇત્યનેન મુખેનાપ્રમેયા પરાવૃત્તિઃ ।
તત્ર ચાપ્રમેયં વિભુત્વમચિન્ત્યકર્માનુષ્ઠાનં બુદ્ધાનામનાસ્રવે ધાતૌ વેદિતવ્યમ્ ।
તસ્યૈવ બુદ્ધસ્ય સત્ત્વપરિપાકનિમિત્તત્વે સપ્ત શ્લોકાઃ ।
શુભે બૃદ્ધો લોકો વ્રજતિ સુવિશુદ્ધૌ પરમતાં
શુભે ચાનારબ્ધ્વા વ્રજતિ શુભવૃદ્ધૌ પરમતામ્ ।
વ્રજત્યેવં લોકો દિશિ દિશિ જિનાનાં સુકથિતૈ-
રપક્વઃ પક્વો વા [ન] ચ પુનરશેષં ધ્રુવમિહ

અનેન યાદૃશસ્ય પરિપાકસ્ય નિમિત્તં ભવતિ તદ્દર્શયતિ । ઉપચિતકુશલમૂલાનાં ચ વિમુક્તૌ પરમતાયામનુપચિતકુશલમૂલાનાં ચ કુશલમૂલોપચયે । અપક્વઃ શુભવૃદ્ધૌ પરમતાં વ્રજન[ન્] પાકં વ્રજતિ પક્વઃ સુવિશુદ્ધૌ પરમતાં વ્રજતિ । એવં ચ નિત્યકાલં વ્રજતિ ન ચ નિઃશેષં લોકસ્યાનન્તત્વાત્ ।
તથા કૃત્વા ચર્યાં [કૃચ્છ્રાવાપ્યાં] પરમગુણયોગાદ્ભુતવતીં
મહાબોધિં નિત્યાં ધ્રુવમશરણાનાં ચ શરણમ્ ।
લભન્તે યદ્ધીરા [દિશિ દિશિ] ગસદા [સદા] સર્વસમયં
તદાશ્ચર્યં લોકે સુવિધચરણાન્નાદ્ભુતમપિ

અનેન દ્વિતીયેન પરિપવ્કાનાં બોધિસત્ત્વાનાં પરિપાકસ્યાશ્ચર્યં નાશ્ચર્યં લક્ષણમ્ । સદા સર્વસમયમિતિ નિત્યં નિરન્તરં ચ તદનુભૂય[રૂપ]માર્ગચરણં સુવિધિચરણમ્ ।
ક્વચિદ્ધર્માઞ્ચકં[ધર્મ્યં ચક્રં] બહુમુખશતૈર્દર્શયતિઃ યઃ
ક્વચિજ્જન્માન્તર્ધિ ક્વચિદપિ વિચિત્રાં જનચરીમ્ ।
ક્વચિત્કૃત્સ્નાં બોધિં ક્વચિદપિ ચ નિર્વાણમસકૃત્
ન ચ સ્થાનાત્તસ્માદ્વિચલતિ સ સર્વં ચ કુરુતે

અનેન તૃતીયેન યુગપદ્બહુમુખપરિપાચનોપાયપ્રયોગે નિમિત્તત્વં દર્શયતિ । યથા યત્રસ્થઃ સત્ત્વાન્ વિનયતિ । વિચિત્રા જનચરી જાતકભેદેન । ન ચ સ્થાનાચ્ચલતીત્યનાસ્રવાદ્ધાતોઃ ।
ન બુદ્ધાનામેવં ભવતિ મમપક્વો ઽયમિતિ ચાપ્ર-
પાચ્યો ઽયં દેહી અપિ ચ અધુનાપાચ્યત ઇતિ ।
વિના સંસ્કારં તુ પ્રપચમુપયાત્યેવ જનતા
શુભૈર્ધર્મૈર્નિત્યં દિશિ દિશિ સમન્તાત્રયમુખમ્

અનેન ચતુર્થેન તત્પરિપાકપ્રયોગનિમિત્તત્વમનભિસંસ્કારેણ દર્શયતિ ।
ત્રયમુખમિતિ યાનત્રયેણ ।
યથાયત્નં ભાનુઃ પ્રતતવિષદૈરંશવિસરૈઃ
પ્રપાક[કં] સસ્યાનાં દિશિ [દિશિ] સમન્તાત્પ્રકુરૂતે ।
તથા ધર્માર્કો ઽપિ પ્રશમવિધિધર્માશુવિસરૈઃ
પ્રપાકં સસ્યાનાં દિશિ દિશિ સમન્તાત્પ્રકુરૂતે

અનેન પઞ્ચમેનાનભિસંસ્કારપરિપાચનદૃષ્ટાન્તં દર્શયતિ ।
યથૈકસ્માદ્દીપાદ્ભવતિ સુમહાન્દીપનિચયો
ઽપ્રમેયો ઽસંખ્યેયો ન ચ સ પુનરેતિ વ્યયમતઃ ।
તથૈકસ્માદ્ બુદ્ધાદ્ [પાકા]દ્ભવતિ સુમહાન્ પરિપાક[પાક]નિચયો
ઽપ્રમેયો ઽસંખ્યેયો ન ચ સ પુનરેતિ[પુનરુપૈતિ] વ્યયમતઃ

અનેન ષષ્ઠેન પરંપરયા પરિપાચનમ્ ।
યથા તોયૈસ્તૃપ્તિં વ્રજતિ ન મહાસાગર ઇવ
ન વૃદ્ધિં વા યાતિ પ્રતતવિષદામ્બુ પ્રવિશનૈઃ ।
તથા બૌદ્ધો ધાતુઃ સતતસમિતૈઃ શુદ્ધિવિશનૈ-
ર્નતૃપ્તિં વૃદ્ધિં વા વ્રજતિ પરમાશ્ચર્યમિહ તત્

અનેન સપ્તમેન પરિપવ્કાનાં વિમુક્તિપ્રવેશે સમુદ્રોદાહરણેન ધર્મધાતોરતૃપ્તિં ચાવકાશદાનાદવૃદ્ધિં ધ્યાના[ચાન]ધિકત્વાત્ ।
ધર્મધાતુવિશુદ્ધૌ ચત્વારઃ શ્લોકાઃ ।
સર્વધર્મદ્વયાવારતથતાશુદ્ધિલક્ષણઃ ।
વસ્તુજ્ઞાનતદાલમ્બવશિતાક્ષયલક્ષણઃ

એષ સ્વભાવાર્થમારભ્યૈકઃ શ્લોકઃ ।
ક્લેશજ્ઞેયાવરણદ્વયાત્સર્વધર્મતથતાવિશુદ્ધિલક્ષણશ્ચ ।
વસ્તુતદાલમ્બનજ્ઞાનયોરક્ષયવશિતા લક્ષણશ્ચ ।
સર્વતસ્તથતાજ્ઞાનભાવના સમુદાગમઃ ।
સર્વસત્ત્વદ્વયાધાનસર્વથાક્ષયતા ફલમ્

એષ હેત્વર્થં ફલાર્થં ચારભ્ય દ્વિતીયઃ શ્લોકઃ । સર્વતસ્તથતાજ્ઞાનભાવના ધર્મધાતુવિશુદ્ધિહેતુઃ । સર્વત ઇતિ સર્વધર્મપર્યાયમુખૈઃ । સર્વસત્ત્વાનાં સર્વથા હિતસુખદ્વયાધાનાક્ષયતા ફલમ્ ।
કાયવાક્ચિત્તનિર્માણપ્રયોગોપાયકર્મકઃ ।
સમાધિધારણીદ્વારદ્વયામેયસમન્વિતઃ

એષ કર્માર્થં યોગાર્થં ચારભ્ય તૃતીયઃ શ્લોકઃ । ત્રિવિધં કાયાદિનિર્માણં કર્મ સમાધિધારણીમુખાભ્યાં દ્વયેન ચાપ્રમેયેણ પુણ્યજ્ઞાનસંભારેણ સમન્વાગમો યોગઃ ।
સ્વભાવધર્મસંભોગનિર્માણૈર્ભિન્નવૃત્તિકઃ ।
ધર્મધાતુર્વિશુદ્ધો ઽયં બુદ્ધાનાં સમુદાહૃતઃ

એષ વૃત્ત્યર્થમારભ્ય ચતુર્થઃ શ્લોકઃ । સ્વાભાવિકસાંભોગિકનૈર્માણિકકાયવૃત્ત્યા ભિન્નવૃત્તિકઃ ।
બુદ્ધકાયવિભાગે સપ્તશ્લોકાઃ ।
સ્વાભાવિકો ઽથ સાંભોગ્યઃ કાયો નૈર્માણિકો ઽપરઃ ।
કાયભેદા હિ બુદ્ધાનાં પ્રથમસ્તુ દ્વયાશ્રયઃ

ત્રિવિધઃ કાયો બુદ્ધાનામ્ । સ્વાભાવિકો ધર્મકાય આશ્રયપરાવૃત્તિલક્ષણઃ । સાંભોગિકો યેન પર્ષન્મણ્ડલેષુ ધર્મસંભોગં કરોતિ । નૈર્માણિકો યેન નિર્માણેન સત્ત્વાર્થં કરોતિ ।
સર્વધાતુષુ સાંભોગ્યો ભિન્નો ગણપરિગ્રહૈઃ ।
ક્ષેત્રૈશ્ચ નામભિઃ કાયૈર્ધર્મસંભોગચેષ્ટિતૈઃ

તત્ર સાંભોગિકઃ સર્વલોકધાતુષુ પર્ષન્મણ્ડલબુદ્ધક્ષેત્રનામશરીરધર્મસંભોગક્રિયાભિર્ભિન્નઃ ।
સમઃ સૂક્ષ્મશ્ચ તચ્છિષ્ટઃ[ચ્છિલષ્ટઃ] કાયઃ સ્વાભાવિકો મતઃ ।
સંભોગાવિભુતાહેતુર્યથેષ્ટં ભોગદર્શને

સ્વાભાવિકઃ સર્વબુદ્ધાનાં સમો નિર્વિશિષ્ટતયા । સૂક્ષ્મો દુર્જ્ઞાનતયા । તેન સંભોગિકેન કાયેન સંબદ્ધઃ સંભોગવિભુત્વે ચ હેતુર્યથેષ્ટં ભોગદર્શનાય ।
અમેયં બુદ્ધનિર્માણં કાયો નૈર્માણિકો મતઃ ।
દ્વયોર્દ્વયાર્થસંપત્તિઃ સર્વાકારા પ્રતિષ્ઠિતા

નૈર્માણિકસ્તુ કાયો બુદ્ધાનામપ્રમેયપ્રભેદં બુદ્ધનિર્માણં સાંભોગિકઃ સ્વાર્થસંપત્તિલક્ષણઃ । નૈર્માણિકઃ પરાર્થસંપત્તિલક્ષણઃ । એવં દ્વયાર્થસંપત્તિર્યથાક્રમં દ્વયોઃ પ્રતિષ્ઠિતા સાંભોગિકે ચ કાયે નૈર્માણિકે ચ ।
શિલ્પજન્મમહાબોધિસદાનિર્વાણદર્શનૈઃ ।
બુદ્ધનિર્માણકાયો ઽયં મહામાયો[મહોપાયો] વિમોચને

સ પુનર્નિર્માણકાયઃ સદા વિનેયાર્થં શિલ્પસ્ય વીણાવાદનાદિભિઃ । જન્મનશ્ચાભિસંબોધેશ્ચ નિર્વાણસ્ય ચ દર્શનૈર્વિમોચને મહોપાયત્વાત્પરાર્થસંપત્તિલક્ષણો વેદિતવ્યઃ ।
ત્રિભિઃ કાયૈસ્તુ વિજ્ઞેયો બુદ્ધાનાં કાયસંગ્રહઃ ।
સાશ્રયઃ સ્વપરાર્થો યસ્ત્રિભિઃ કાયૈર્નિદર્શિતઃ

ત્રિભિશ્ચ કાયૈર્બુદ્ધાનાં સર્વકાયસંગ્રહો વેદિતવ્યઃ । એભિસ્ત્રિભિઃ કાયૈઃ સાશ્રયઃ સ્વપરાર્થો નિદર્શિતઃ । દ્વયોઃ સ્વપરાર્થપ્રભાવિતત્વાત્ દ્વયોશ્ચ તદાશ્રિતત્વાદ્યથા પૂર્વમુક્તમ્ ।
આશ્રયેણાશયેનાપિ કર્મણા તે સમા મતાઃ ।
પ્રકૃત્યાસ્રંસનેનાપિ પ્રબન્ધેનૈષુ નિત્યતા

તે ચ ત્રયઃ કાયાઃ સર્વબુદ્ધાનાં યથાક્રમં ત્રિભિર્નિર્વિશેષાઃ, આશ્રયેણ ધર્મધાતોરભિન્નત્વાત્, આશયેન પૃથગ્બુદ્ધાશયસ્યાભાવાત્ । કર્મણા ચ સાધારણકર્મકત્વાત્ । તેષુ ચ ત્રિષુ કાયેષુ યથાક્રમં ત્રિવિધા નિત્યતા વેદિતવ્યા યેન નિત્યકાયાસ્તથાગતા ઉચ્યન્તે । પ્રકૃત્યા નિત્યતા સ્વાભાવિકસ્ય સ્વભાવેન નિત્યત્વાત્ । અસ્રંસનેન સાંભોગિકસ્ય ધર્મસંભોગાવિચ્છેદાત્ । પ્રબન્ધેન નૈર્માણિકસ્યાન્તર્વ્યયે[ર્ધાય]પુનઃ પુનર્નિર્માણદર્શનાત્ ।
બુદ્ધજ્ઞાનવિભાગે દશ શ્લોકાઃ ।
આદર્શજ્ઞાનમચલં ત્રયજ્ઞાનં તદાશ્રિતમ્ ।
સમતાપ્રત્યવેક્ષાયાં કૃત્યાનુષ્ઠાન એવ ચ

ચતુર્વિધં બુદ્ધાનાં જ્ઞાનમાદર્શજ્ઞાનં સમતાજ્ઞાનં પ્રત્યવેક્ષાજ્ઞાનં કૃત્યાનુષ્ઠાનજ્ઞાનં ચ । આદર્શજ્ઞાનમચલં ત્રીણી જ્ઞાનાનિ તદાશ્રિતાનિ ચલાનિ ।
આદર્શજ્ઞાનમમાપરિચ્છિન્નં સદાનુગમ્ ।
સર્વજ્ઞેયેષ્વસંમૂઢં ન ચ તેષ્વામુખં સદા

આદર્શજ્ઞાનમમપરિચ્છિન્નં દેશતઃ સદાનુગં કાલતઃ । સએર્વજ્ઞેયેષ્વસંમૂઢં સદાવરણવિગમાત્, ન ચ તેષ્વામુખમનાકારત્વાત્ ।
સર્વજ્ઞાનનિમિત્તત્વાન્મહાજ્ઞાનાકરોપમમ્ ।
સંભોગબુદ્ધતા જ્ઞાનપ્રતિબિમ્બોદયાચ્ચ તત્

તેષાં ચ સમતાદિજ્ઞાનાનાં સર્વપ્રકારાણાં હેતુત્વાત્સર્વજ્ઞાનાનામાકરોપમ્ । સંભોગબુદ્ધત્વતજ્જ્ઞાનપ્રતિબિમ્બોદયાચ્ચ તદાદર્શજ્ઞાનામિત્યુચ્યતે ।
સત્ત્વેષુ સમતાજ્ઞાનં ભાવનાશુદ્ધિતો ઽમલં [મતમ્] ।
અપ્રતિષ્ઠસ[શ]માવિષ્ટં સમતાજ્ઞાનમિષ્યતે

યબ્દોધિસત્ત્વેનાભિસમયકાલેષુ [સત્ત્વેષુ] સમતાજ્ઞાનં પ્રતિલબ્ધં તદ્ભાવનાશુદ્ધિતો બોધિપ્રાપ્તસ્યાપ્રતિષ્ઠિતનિર્વાણે નિવિષ્ટં સમતાજ્ઞાનમિષ્યતે ।
મહામૈત્રીકૃપાભ્યાં ચ સર્વકાલાનુગં મતમ્ ।
યથાધિમોક્ષં સત્ત્વાનાં બુદ્ધબિમ્બનિદર્શકમ્

મહામૈત્રીકરુણાભ્યાં સર્વકાલાનુગં યથાધિમોક્ષં ચ સત્ત્વાનાં બુદ્ધબિમ્બનિદર્શકમ્ । યતઃ કેચિત્સત્ત્વાસ્તથાગતં નીલવર્ણં પશ્યન્તિ કેચિત્પીતવર્ણમિત્યેવમાદિ ।
પ્રત્યવેક્ષણકં જ્ઞાને [નં] જ્ઞેયેષ્વવ્યાહતં સદા ।
ધારણીનાં સમાધીનાં નિધાનોપમમેવ ચ

પરિષન્મણ્ડલે સર્વવિભૂતીનાં નિદર્શકમ્ ।
સર્વસંશયવિચ્છેદિ મહાધર્મપ્રવર્ષકમ્

પ્રત્યવેક્ષણકં જ્ઞાનં યથાશ્લોકમ્ ।
કૃત્યાનુષ્ઠાનતાજ્ઞાનં નિર્માણૈઃ સર્વધાતુષુ ।
ચિત્રાપ્રમેયાચિન્ત્યૈશ્ચ સર્વસત્ત્વાર્થકારકમ્

કૃત્યાનુષ્ઠાનજ્ઞાનં સર્વલોકધાતુષુ નિર્માણૈર્નાનાપ્રકારૈરપ્રમેયૈરચિન્ત્યૈશ્ચ સર્વસત્ત્વાર્થકમ્ ।
કૃત્યનિષ્પત્તિભિર્ભેદૈઃ સંખ્યાક્ષેત્રૈશ્ચ સર્વદા ।
અચિન્ત્યં બુદ્ધનિર્માણં વિજ્ઞેયં તચ્ચ સર્વથા

તચ્ચ બુદ્ધનિર્માણં સદા સર્વથા ચાચિન્ત્યં વેદિતવ્યં । કૃત્યક્રિયાભેદતઃ સંખ્યાત [તઃ] ક્ષેત્રતશ્ચ ।
ધારણાત્સમચિત્તાચ્ચ સમ્યગ્ધર્મપ્રકાશનાત્ ।
કૃત્યાનુષ્ઠાનતશ્ચૈવ ચતુર્જ્ઞાનસમુદ્ભવઃ

તત્ર ધારણાત્ શ્રુતાનાં ધર્માણામ્ । સમચિત્તતા સર્વસત્ત્વેષ્વાત્મપરસમતયા । શેષં ગતાર્થમ્ ।
બુદ્ધાનેકત્વાપૃથક્ત્વેશ્લોકઃ ।
ગોત્રભેદાદવૈયર્થ્યાત્સાકલ્યાદપ્યનાદિતઃ ।
અભેદાન્નૈકબુદ્ધત્વં બહુત્વં ચામલાશ્રયે

એક એવ બુદ્ધ ઇત્યેતન્નેષ્યતે । કિં કારણમ્ । ગોત્રભેદાત્ । અનન્તા હિ બુદ્ધગોત્રાઃ સત્ત્વાઃ । તત્રૈક એવાભિસંબુદ્ધો નાન્યે ઽભિસંમોત્સ્યન્ત ઇતિ કુત એતત્ । પુણ્યજ્ઞાનસંભારવૈયર્થ્યં ચ સ્યાદન્યેષાં બોધિસત્ત્વાનામનભિસંબોધાન્ન ચ યુક્તં વૈયર્થ્યમ્ । તસ્માદવૈયર્થ્યાદપિ નૈક એવ બુદ્ધઃ સત્ત્વાર્થક્રિયાસાકલ્યં ચ ન સ્યાત્ । બુદ્ધસ્ય બુદ્ધત્વે કસ્યચિદપ્રતિષ્ઠાપનાદેતચ્ચ ન યુક્તમ્ । ન ચ કશ્ચિદાદિબુદ્ધો ઽસ્તિ વિના સંભારેણ બુદ્ધત્વાયોગાદ્વિના ચાન્યેન બુદ્ધેન સંસ્થાના [સંભારા]યોગાદિત્યનાદિત્વાદપ્યેકો બુદ્ધૌ ન યુક્તઃ । બહુત્વમપિ નેષ્યતે બુદ્ધાનાં ધર્મકાયસ્યાભેદાદનાસ્રવે ધાતૌ ।
બુદ્ધત્વોપાયપ્રવેશે ચત્વારઃ શ્લોકાઃ ।
યાવિદ્યમાનતા સૈવ પરમા વિદ્યમાનતા ।
સર્વથાનુપલમ્ભશ્ચ ઉપલમ્ભઃ પરો મતઃ

યા પરિકલ્પિતેન સ્વભાવેનાવિદ્યમાનતા સૈવ પરમા વિદ્યમાનતા પરિનિષ્પન્નેન સ્વભાવેન । યશ્ચ સર્વથાનુપલમ્ભઃ પરિકલ્પિતસ્ય સ્વભાવસ્ય સ એવ પરમ ઉપલમ્ભઃ પરિનિષ્પન્ન સ્વભાવસ્ય ।
ભાવના પરમા ચેષ્ટા ભાવનામવિપશ્યતામ્ ।
પ્રતિલમ્ભઃ પરશ્ચેષ્ટઃ પ્રતિલમ્ભં ન પશ્યતામ્

સૈવ પરમા ભાવના યો ભાવનાયા અનુપલમ્ભઃ । સ એવ પરમઃ પ્રતિલમ્ભો યઃ પ્રતિલમ્ભાનુપલમ્ભઃ ।
પશ્યતાં ગુરુત્વં [તાં] દીર્ઘં નિમિત્તં વીર્યમાત્મનઃ ।
માનિનાં બોધિસત્ત્વાનાંદુ [દૂ]રે બોધિર્નિરૂપ્યતે

યે ચ ગુરુત્વં બુદ્ધત્વં પશ્યન્તિ અદ્ભુતધર્મયુક્તમ્ । દીર્ઘં ચ કાલં પશ્યન્તિ તત્સમુદાગમાય । નિમિત્તં ચ પશ્યન્તિ ચિત્તાલમ્બનમ્ । આત્મનશ્ચ વીર્યં વયમારબ્ધવીર્યા બુદ્ધત્વં પ્રાપ્સ્યામ ઇતિ ।
તેષામેવંમાનિનાં બોધિસત્ત્વાનામૌપલમ્ભિકત્વાત્ દૂરે બોધિર્નિરૂપ્યતે ।
પશ્યતામ્, કલ્પનામાત્રં સર્વમેતદ્યથોદિતં ।
અકલ્પબોધિસત્ત્વાનાં પ્રાપ્તા બોધિર્નિરૂપ્યતે

કલ્યનામાત્રં ત્વેતત્સર્વમિતિ પશ્યતાં તસ્યાપિ કલ્પનામાત્રસ્યાવિકલ્પનાદકલ્પબોધિસત્ત્વાનામનુત્પત્તિકધર્મક્ષાન્તિલાભાવસ્થાયામર્થતઃ પ્રાપ્તૈવ બોધિરિત્યુચ્યતે ।
બુદ્ધાનામન્યોન્યનૈ[ન્યૈ]કકાર્યત્વે ચત્વારઃ શ્લોકાઃ ।
ભિન્નાશ્રયા ભિન્નજલાશ્ચ નદ્યઃ અલ્પોદકાઃ કૃત્યપૃથક્ત્વકાર્યાઃ ।
જલાશ્રિતપ્રાણિતનૂપભોગ્યા ભવન્તિ પાતાલમસંપ્રવિષ્ટાઃ

સમુદ્રવિષ્ટાશ્ચ ભવન્તિ સર્વા એકાશ્રયા એકમહાજલાશ્ચ ।
મિશ્રૈકકાર્યાશ્ચ મહોપભોગ્યા જલાશ્રિતપ્રાણિગણસ્ય નિત્યમ્

ભિન્નાશ્રયા ભિન્નમતાશ્ચ ધીરાઃ સ્વલ્પાવબોધાઃ પૃથગાત્મકૃત્યાઃ ।
પરીત્તસત્ત્વાર્થસદોપભોગ્યા ભવન્તિ બુદ્ધત્વમસંપ્રવિષ્ટાઃ

બુદ્ધત્વવિષ્ટાશ્ચ ભવન્તિ સર્વે એકાશ્રયા એકમહાવબોધાઃ ।
મિશ્રૈકકાર્યાશ્ચ મહોપભોગ્યાઃ સદા મહાસત્ત્વગણસ્ય તે હિ

તત્ર ભિન્નાશ્રયા નદ્યઃ સ્વભાજનભેદાત્ । કૃત્યપૃથક્ત્વકાર્યાઃ પૃથક્ત્વેન કૃત્યકરણાત્ । તનૂપભોગ્યા ઇત્યલ્પાનામુપભોગ્યાઃ । શેષં ગતાર્થમ્ ।
બુદ્ધત્વપ્રોત્સાહને શ્લોકઃ ।
ઇતિનિરૂપમશુક્લધર્મયોગાદ્ હિતસુખહેતુતયા ચ બુદ્ધભૂમેઃ ।
શુભપરમસુખાક્ષયકરત્વાત્ શુભમતિરર્હતિ બોધિચિત્તમાપ્તુમ્