મહાયાનસૂત્રાલંકાર · અધ્યાય 6

ચતુર્વિધં માહાત્મ્યં સંદર્શયતિ । અભિભવમાહાત્મ્યં સકલં ભવત્રયં ગતિં ચ પઞ્ચવિધામભિભૂયગમનાત્ । યથોક્તં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં, રૂપં ચેત્સુભૂત[તે] ભાવો ઽભવિષ્યન્નાભાવો નેદં મહાયાનં સદેવમાનુષાસુરલોકમભિભૂય નિર્યાસ્યતીતિ વિસ્તરઃ । નિર્વૃતિમાહાત્મ્યમપ્રતિષ્ઠનિર્વાણાનુગતત્વાત્ । ગુણવૃદ્ધિમાહાત્મ્યં સત્ત્વાપરિત્યાગમાહાત્મ્યં ચેતિ ।
॥ મહાયાનસૂત્રાલંકારે પ્રતિપત્ત્યધિકારઃ પઞ્ચમઃ ॥
ષષ્ઠો ઽધિકારઃ
પરમાર્થલક્ષણવિભાગે શ્લોકઃ ।
ન સન્ન ચાસન્ન તથા ન ચાન્યથા ન જાયતે વ્યેતિ ન ચા[ના]વહીયતે ।
ન વર્ધતે નાપિ વિશુધ્યતે પુનર્વિશુધ્યતે તત્પરમાર્થલક્ષણમ્

અદ્વયાર્થો હિ પરમાર્થઃ । તમદ્વયાર્થં પઞ્ચભિરાકારૈઃ સંદર્શયતિ । ન સત્પરિકલ્પિતપરતન્ત્રલક્ષણાભ્યાં, ન ચાસત્પરિનિષ્પન્નલક્ષણેન । ન તથા પરિકલ્પિતપરતન્ત્રાભ્યાં પરિનિષ્પન્નસ્યૈકત્વાભાવાત્ । ન ચાન્યથા તાભ્યમેવાન્યત્વાભાવાત્ । ન જાયતે ન ચ વ્યેત્યનભિસંસ્કૃતત્વાદ્ધર્મધાતોઃ । ન હીયતે ન ચ વર્ધતે સંક્લેશવ્યવદાનપક્ષયોર્નિરોધોત્પાદે તદ્[થા]વસ્થત્વાત્ । ન વિશુધ્યતિ પ્રકૃત્યસંક્લિષ્ટત્વાત્ ન ચ ન વિશુધ્યતિ આગન્તુકોપક્લેશવિગમાત્ । ઇત્યેતત્પઞ્ચવિભમદ્વયલક્ષણં પરમાર્થલક્ષણં વેદિતવ્યમ્ ।
આત્મદૃષ્ટિવિપર્યાસપ્રતિષેધે શ્લોકઃ ।
ન ચાત્મદૃષ્ટિઃ સ્વયમાત્મલક્ષણા ન ચાપિ દુઃસંસ્થિતતા વિલક્ષણા ।
દ્વયાન્ન ચાન્યદ્ ભ્રમ એષત[તૂ]દિતસ્તતશ્ચ મોક્ષો ભ્રમમાત્રસંક્ષયઃ

ન તાવદાત્મદૃષ્ટિરેવાત્મલક્ષણા । નાપિ દુઃસંસ્થિતતા । તથા હિ સા વિલક્ષણા આત્મલક્ષણાત્પરિકલ્પિતાત્ । સા પુનઃ પઞ્ચોપાદાનસ્કન્ધાઃ ક્લેશદૌષ્ઠુલ્યપ્રભાવિતત્વાત્ । નાપ્યતો દ્વયાદન્યદાત્મલક્ષણમુપપદ્યતે । તસ્માન્નાસ્ત્યાત્મા । ભ્રમ એષ તૂત્પન્નો યેયમાત્મદૃષ્ટિસ્તસ્માદેવ ચાત્માભાવોન્મોક્ષો ઽપિ ભ્રમમાત્રસંક્ષયો વેદિતવ્યઃ, ન તુ કશ્ચિન્મુક્તઃ ।
વિપર્યાસપરિભાષાયાં દ્વૌ શ્લૌકૌ ।
કથં જનો વિભ્રમમાત્રામાશ્રિતઃ પરૈતિ દુઃખપ્રકૃતિં ન સંતતામ્ ।
અવેદકો વેદક એવ દુઃખિતો ન દુઃખિતો ધર્મમયો ન તન્મયઃ

પ્રતીત્યભાવપ્રભવે કથં જનઃ સમક્ષવૃત્તિઃ શ્રયતે ઽન્યકારિતમ્ ।
તમઃ પ્રકારઃ કતમો ઽયમીદૃશો યતો ઽવિપશ્યન્સદસન્નિરીક્ષતે

કથં નામાયં લોકો ભ્રાન્તિમાત્રમાત્મદર્શનં નિઃશ્રિત્ય સતતાનુબદ્ધં દુઃખસ્વભાવં સંસ્કારાણાં ન પશ્યતિ । અવેદકો જ્ઞાનેન તસ્યા દુઃખપ્રકૃતેઃ । વેદકો ઽનુભવેન ( મ્સ_બગ્છિ 25 ) દુઃખસ્યા[સ્ય] દુઃખિતો દુઃખસ્યાપ્રહીણત્વાત્ । ન દુઃખિઉતો દુઃખયુક્તસ્યાત્મનો ઽસત્વાત્ । ધર્મમયો ધર્મમાત્રત્વાત્ પુદ્ગલનૈરાત્મ્યેન । ન ચ ધર્મમયો ધર્મનૈરાત્મ્યેન । યદા ચ લોકો ભાવાનાં પ્રતીત્યસમુત્પાદં પ્રત્યક્ષં પશ્યતિ તં તં પ્રત્યયં પ્રતીત્ય તે તે ભાવા ભવન્તીતિ । તત્કથમેતાં દૃષ્ટિં શ્રયતે ઽન્યકારિતં દર્શનાદિકં ન પ્રતીત્યસમુત્પન્નમિતિ । કતમો ઽયમીદૃશસ્તમઃ પ્રકારો લોકસ્ય યદ્વિદ્યમાનં પ્રતીત્યસમુત્પાદમવિપશ્યન્નવિદ્યમાનમાત્માનં નિરીક્ષતે । શક્યં હિ નામ તમસા વિદ્યમાનમદ્રષ્ટું સ્યાન્ન ત્વવિદ્યમાનં દ્રષ્ઠુમિતિ ।
અસત્યાત્મનિ શમજન્મયોગે શ્લોકઃ ।
ત ચાન્તરં કિંચન વિદ્યતે ઽનયોઃ સદર્થવૃત્ત્યા શમજન્મનોરિહ ।
તથાપિ જન્મક્ષયતો વિધીયતે શમસ્ય લાભઃ શુભકર્મકારિણામ્

ન ચાસ્તિ સંસારનિર્વાણયોઃ કિંચિન્નાનાકરણં પરમાર્થવૃત્ત્યા નૈરાત્મ્યસ્ય સમતયા । તથાપિ જન્મક્ષયાન્મોક્ષપ્રાપ્તિર્ભવત્યેવ શુભકર્મકારિણાં યે મોક્ષમાર્ગં ભાવયન્તિ । વિપર્યાસપરિભાષાં કૃત્વા-
તત્પ્રતિપક્ષપારમાર્થિકજ્ઞાનપ્રવેશે ચત્વારઃ શ્લોકાઃ ।
સંભૃત્ય સંભારમનન્તપારં જ્ઞાનસ્ય પુણ્યસ્ય ચ બોધિસત્ત્વઃ ।
ધર્મેષુ ચિન્તાસુવિનિશ્રિ[શ્ચિ]તત્વાજ્જલ્પાન્વયામર્થગતિં પરૈતિ

અર્થાન્સ વિજ્ઞાય ચ જલ્પમાત્રાન્ સંતિષ્ઠતે તન્નિભચિત્તમાત્રે ।
પ્રત્યક્ષતામેતિ ચ ધર્મધાતુસ્તસ્માદ્વિયુક્તોદ્વયલક્ષણેન

નાસ્તીતિ ચિત્તાત્પરમેત્ય બુદ્ધ્યા ચિત્તસ્ય નાસ્તિત્વમુપૈતિ તસ્માત્ ।
દ્વયસ્ય નાસ્તિત્વમુપેત્ય ધીમાન્ સંતિષ્ઠતે ઽતદ્ગતિધર્મધાતૌ

અકલ્પનાજ્ઞાનબલેન ધીમતઃ સમાનુયાતેન સમન્તતઃ સદા ।
તદાશ્રયો ગહ્વરદોષસંચયો મહાગદેનેવ વિષં નિરસ્યતે

એકેન સંભૃતસંભારત્વં ધર્મચિન્તાસુવિનિશ્રિ[શ્ચિ]તત્વં સમાધિ[ધિં]નિશ્રિત્યભાવનાન્મનોજલ્પાચ્ચ તેષાં ધર્માણામર્થપ્રખ્યાનાવગમાત્તત્પ્રવેશં દર્શયતિ । અસંખ્યેયપ્રભેદકાલં પારમસ્ય ( મ્સ_બગ્છિ 26 ) પરિપૂરણમિત્યનન્તપારમ્ । દ્વિતીયેન મનોજલ્પમાત્રાનર્થાન્વિદિત્વા તદાભાસે ચિત્તમાત્રે ઽવસ્થાનમિયં બોધિસત્ત્વસ્ય નિર્વેધભાગીયાવસ્થા । તતઃ પરેણ ધર્મધાતોઃ પ્રત્યક્ષતો[ઽવ?] ગમને દ્વયલક્ષણેન વિયુક્તો ગ્રાહ્યગ્રાહકલક્ષણેન । ઇયં દર્શનમાર્ગાવસ્થા । તૃતીયેન યથાસૌ ધર્મધાતુઃ પ્રત્યક્ષતામેતિ તદ્ દર્શયતિ । કથં ચાસૌ ધર્મધાતુઃ પ્રત્યક્ષતામેતિ । ચિત્તાદન્યદાલમ્બનં ગ્રાહ્યં નાસ્તીત્યવગમ્ય બુદ્ધ્યા તસ્યાપિ ચિત્તમાત્રસ્ય નાસ્તિત્વાવગમનં ગ્રાહ્ય[આ]ભાવે ગ્રાહકાભાવાત્ । દ્વયે ચાસ્ય [દ્વયસ્યાસ્ય?] નાસ્તિત્વં વિદિત્વા ધર્મધાતાવવસ્થાનમતદ્ગતિર્ગ્રાહ્યગ્રાહકલક્ષણાભ્યાં રહિતં એવં ધર્મધાતુઃ પ્રત્યક્ષતામેતિ । ચતુર્થેન ભાવનામાર્ગાવસ્થાયામાશ્રયપરિવર્તનાત્ પારમાર્થિકજ્ઞાનપ્રવેશં દર્શયતિ । સદા સર્વત્ર સમતાનુગતેનાવિકલ્પજ્ઞાનબલેન યત્ર તત્સમતાનુગતં પરતન્ત્રે સ્વભાવે તદાશ્રયસ્ય દૂરાનુપ્રવિષ્ટસ્ય દોષસંચસ્ય દૌષ્ઠુલ્યલક્ષણસ્ય મહાગદેનેવ વિષસ્ય નિરસનાત્ ।
પરમાર્થજ્ઞાનમાહાત્મ્યે શ્લોકઃ ।
મુનિવિહિતસુધર્મસુવ્યવસ્થો મતિમુપધાય સમૂલધર્મધાતૌ ।
સ્મૃતિમ[ગ]તિમવગમ્ય કલ્પમાત્રાં વ્રજતિ ગુણાર્ણવપારમાશુધીરઃ