મહાયાનસૂત્રાલંકાર · અધ્યાય 5

શિરસિ મહાન્તં સત્ત્વભારં વિનિધાય બોધિસત્ત્વઃ શિથિલં પરાક્રમમાણો ન શોભતે । શતગુણં હિ સ વીર્યં કર્તુમર્હતિ શ્રાવકવીર્યાત્ તથા હિ સ્વપરબન્ધનૈર્વિવિધૈરત્યર્થં બદ્ધઃ ક્લેશકર્મજન્મસ્વભાવૈઃ ।
॥ મહાયાનસૂત્રાલંકારે ચિત્તોત્પાદાધિકારશ્ચતુર્થઃ ॥
પઞ્ચમો ઽધિકારઃ
પ્રતિપત્તિલક્ષણે શ્લોકઃ ।
મહાશ્રયારમ્ભફલોદયાત્મિકા જિનાત્મજાનાં પ્રતિપત્તિરિષ્યતે ।
સદા મહાદાનમહાધિવાસના મહાર્થસંપાદનકૃત્યકારિકા

તત્ર મહાશ્રયા ચિત્તોત્પાદાશ્રયત્વાત્ । મહારમ્ભા સ્વપરાર્થારમ્ભાત્ । મહાફલોદયા મહાબોધિફલત્વાત્ । અત એવ યથાક્રમં મહાદાના સર્વસત્ત્વોપાદાનાત્ । મહાધિવાસના સર્વદુઃખાધિવાસનાત્ । મહાર્થસંપાદનકૃત્યકારિકા વિપુલસત્ત્વાર્થસંપાદનાત્ ।
સ્વપરાર્થનિર્વિશેષત્વે શ્લોકઃ ।
પરત્રલબ્ધ્વાત્મસમાનચિત્તતાં સ્વતો ઽધિ વા શ્રેષ્ઠતરેષ્ટતાં પરે ।
તથાત્મનો ઽન્યાર્થવિશિષ્ટસંજ્ઞિનઃ સ્વકાર્થતા કા કતમા પરાર્થતા

પરત્રાત્મસમાનચિત્તતાં લબ્ધ્વાધિમુક્તિતો વા સાંકેતિકચિત્તોત્પાદલાભે જ્ઞાનતો વા પારમાર્થિકચિત્તોત્પાદલાભે । આત્મતો વા પુનઃ પરત્ર વિશિષ્ટતરામિષ્ટતાં લબ્ધ્વા તેનૈવ ચ કારણેનાત્મનઃ પરાર્થે વિશિષ્ટસંજ્ઞિનો બોધિસત્ત્વસ્ય કઃ સ્વાર્થઃ પરાર્થો વા । નિર્વિશેષં હિ તસ્યોભયમિત્યર્થઃ ।
પરાર્થવિશેષણે શ્લોકઃ ।
પરત્ર લોકો ન તથાતિનિર્દયઃ પ્રવર્તતે તાપનકર્મણારિપૌ ।
યથા પરાર્થં ભૃશદુઃખતાપને કૃપાત્મકઃ સ્વાત્મનિ સંપ્રવર્તતે

યથા સ્વાત્મનઃ પરાર્થો વિશિષ્યતે તત્સાધયતિ પરાર્થમાત્મનો ઽત્યર્થં સંતાપનાત્ ।
પરાર્થપ્રતિપત્તિવિભાગે દ્વૌ શ્લોકૌ ।
નિકૃષ્ટમધ્યોત્તમધર્મતાસ્થિતે સુદેશનાવર્જનતાવતારણા ।
વિનીતિરર્થે પરિપાચના શુભે તથાવવાદસ્થિતિબુદ્ધિમુક્તયઃ

ગુણૈર્વિશિષ્ટૈઃ સમુદાગમસ્તથા કુલોદયો વ્યાકરણાભિષિક્તતા ।
તથાગતજ્ઞાનમનુત્તરં પદં પરાર્થ એષ ત્ર્યધિકો દશાત્મકઃ

ત્રિવિધે સત્ત્વનિકાયે હીનમધ્યવિશિષ્ટગોત્રસ્થેઃ ત્રયોદશવિધો બોધિસત્ત્વસ્ય પરાર્થઃ । સુદેશનાનુશાસન્યાદેશનાપ્રતિહાર્યાભ્યામ્ । આવર્જના ઋદ્ધિપ્રાતિહાયેર્ણ । અવતારણા શાસનાભ્યુપગમનાત્ । વિનીતિરર્થે ઽવતીર્ણાનાં સંશયચ્છેદનમ્ । પરિપાચના કુશલે । અવવાદશ્ચિત્તસ્થિતિઃ પ્રજ્ઞાવિમુક્તિઃ, અભિજ્ઞાદિભિર્વિશેષકૈર્ગુણૈઃ સમુદાગમઃ । તથાગતકુલે જન્મ, અષ્ટભ્યાં ભૂમૌ વ્યાકરણં દશમ્યામભિષેકશ્ચ । સહ તથાગતજ્ઞાનેનેત્યેષ ત્રિષુ ગોત્રસ્થેષુ યથાયોગં ત્રયોદશવિધઃ પરાર્થો બોધિસત્ત્વસ્ય ।
પરાર્થપ્રતિપત્તિસંપત્તૌ શ્લોકઃ ।
જનાનુરૂપાવિપરીતદેશના નિરુન્નતા ચાપ્યમમા વિચક્ષણા ।
ક્ષમા ચ દાન્તા ચ સુદૂરગાક્ષયા જિનાત્મજાનાં પ્રતિપત્તિરુત્તમા

યથાસૌ પરાર્થપતિપત્તિઃ સંપન્ના ભવતિ તથા સંદર્શયતિ । કથં ચાસૌ સંપન્ના ભવતિ । યદિ ગોત્રસ્થજનાનુરૂપાવિપરીતા ચ દેશના ભવતિ । અનુન્નતા ચાવર્જના । અમમા ચાવતારણા । ન ઋદ્ધયા મન્યતે ન ચાવતારિતાન્સત્ત્વાન્મમાયતિ । વિચક્ષણા ચાર્થે વિનીતિપ્રતિપત્તિર્ભવતિ । ક્ષમા ચ શુભે પરિપાચનાપ્રતિપત્તિઃ । દાન્તા ચાવવાદાદિપ્રતિપત્તિઃ । ન હ્યદાન્તો ઽવવાદાદિષુ પરેષાં સમર્થઃ । સુદૂરગા ચ કુલોદયાદિપ્રતિપત્તિઃ । ન હ્યદૂરગતયા પ્રતિપત્ત્યા કુલોદયાદયઃ પરેષાં કર્તું શક્યાઃ । સર્વા ચૈષા, પરાર્થપ્રતિપત્તિર્બોધિસત્ત્વાનામક્ષયા ભવત્યભ્યુપગતસત્ત્વાક્ષયત્વાદતો ઽપિ સંપન્ના વેદિતવ્યા ।
પ્રતિપત્તિવિશેષણે દ્વૌ શ્લોકૌ ।
મહાભયે કામિજનઃ પ્રવર્તતે ચલે વિપર્યાસસુખે ભવપ્રિયઃ ।
પ્રતિસ્વમાધિપ્રશમે શમપ્રિયઃ સદા તુ સર્વાધિગ[શ]મે કૃપાત્મકઃ

જનો વિમૂઢઃ સ્વસુખાર્થમુદ્યતઃ સદા તદપ્રાપ્ય પરૈતિ દુઃખતામ્ ।
સદા તુ ધીરો હિ પરાર્થમુદ્યતો દ્વયાર્થમાધાય પરૈતિ નિર્વૃતિમ્

તત્ર કામાનાં મહાભયત્વં બહુકાયિકચૈતસિકદુઃખદુર્ગતિગમનહેતુત્વાત્ । ચલં વિપર્યાસસુખં રૂપારૂપ્યભવપ્રિયાણામનિત્યત્વાત્પરમાર્થદુઃખત્વાચ્ચ સંસ્કારદુઃખતયા । આધયઃ ક્લેશા વેદિતવ્યા દુઃખાધાનાત્ । વિમૂઢો જનઃ સદા સ્વસુખાર્થં પ્રતિપન્નઃ સુખં નાપ્નોતિ દુઃખમેવાપ્નોતિ । બોધિસત્ત્વસ્તુ પરાર્થં પ્રતિપન્નઃ સ્વપરાર્થં સંપાદ્ય નિર્વૃતિસુખં પ્રાપ્નોત્યયમસ્યાપરઃ પ્રતિપત્તિવિશેષઃ ।
ગોચરપરિણામને શ્લોકઃ ।
યથા યથા હ્યક્ષવિચિત્રગોચરે પ્રવર્તતે ચારગતો જિનાત્મજઃ ।
તથા તથા યુક્તસમાનતાપદૈર્હિતાયા સત્ત્વેષ્વભિસંસ્કરોતિ તત્

યેન યેન પ્રકારેણ ચક્ષુરાદીન્દ્રિયગોચરે વિચિત્રે બોધિસત્ત્વઃ પ્રવર્તતે । ઈર્યાપથવ્યાપારચારે વર્તમાનસ્તેન તેન પ્રકારેણ સંબદ્ધસાદૃશ્યવચનૈર્હિતાર્થં સત્ત્વેષુ તત્સર્વમભિસંસ્કરોતિ । યથા ગોચરપરિશુદ્ધિસૂત્રે વિસ્તરેણ નિર્દિષ્ટમ્ ।
સત્ત્વેષ્વક્ષાન્તિપ્રતિષેધે શ્લોકઃ ।
સદાસ્વતન્ત્રીકૃતદોષચેતને જને ન સંદોષમુપૈતિ બુદ્ધિમાન્ ।
અકામકારેણ હિ વિપ્રપત્તયો જને ભવન્તીતિ કૃપાવિવૃદ્ધિતઃ

સદા ક્લેશૈરસ્વતન્ત્રીકૃતચેતને જને ન સંદોષમુપૈતિ બોધિસત્ત્વઃ । કિં કારણમ્ । અકામકારેણૈષાં વિપ્રતિપત્તયો ભવન્તીતિ વિદિત્વા કરુણાવૃદ્ધિગમનાત્ ।
પ્રતિપત્તિમાહાત્મ્યે શ્લોકઃ ।
ભવગતિસકલાભિભૂયગન્ત્રી પરમશમાનુગતા પ્રપત્તિરેવ ।
વિવિધગુણગણૈર્વિવર્ધમાના જગદુપગુ[ગૃ?]હ્ય સદા કૃપાશયેન