મહાયાનસૂત્રાલંકાર · અધ્યાય 4

સ્વપરહિતફલસ્ય બોધિવૃક્ષસ્ય પ્રશસ્તમૂલત્વમનેન બોધિસત્ત્વગોત્રં સંદર્શિતમ્ ।
॥ મહાયાનસૂત્રાલંકારે ગોત્રાધિકારસ્તૃતીયઃ ॥
ચતુર્થો ઽધિકારઃ
ચિત્તોત્પાદલક્ષણે શ્લોકઃ ।
મહોત્સાહા મહારમ્ભા મહાર્થાથ મહોદયા ।
ચેતના બોધિસત્ત્વાનાં દ્વયાર્થા ચિત્તસંભવઃ

મહોત્સાહા સંનાહવીર્યેણ ગમ્ભીરદુષ્કરદીર્ઘકાલપ્રતિપક્ષોત્સ[ત્ત્યુ]ત્સહનાત્ । મહારમ્ભા યથાસંનાહપ્રયોગવીર્યેણ । મહાર્થા આત્મપરહિતાધિકારાત્ । મહોદયા મહાબોધિસમુદાગમત્વાત્ । સો ઽયં ત્રિવિધો ગુણઃ પરિદીપિતઃ, પુરુષકારગુણો દ્વાભ્યાં પદાભ્યામર્થક્રિયાગુણઃ ફલપરિગ્રહગુણશ્ચ દ્વાભ્યામ્ । દ્વયાર્થા મહાબોધિસત્ત્વાર્થક્રિયાલમ્બનત્વાત્ । ઇતિ ત્રિગુણા દ્વયાલમ્બના ચ ચતેના ચિત્તોત્પાદ ઇત્યુચ્યતે ।
ચિત્તોત્પાદપ્રભેદે શ્લોકઃ ।
ચિત્તોત્પાદો ઽધિમોક્ષો ઽસૌ શુદ્ધાધ્યાશયિકો ઽપરઃ ।
વૈપાક્યો ભૂમિષુ મતસ્તથાવરણવર્જિતઃ

ચતુર્વિધો બોધિસત્ત્વાનાં ચિત્તોત્પાદઃ । આધિમોક્ષિકો ઽધિમુક્તિચર્યાભૂમૌ । શુદ્ધાધ્યાશયિકઃ સપ્તસુ ભૂમિષુ । વૈપાકિકો ઽષ્ટમ્યાદિષુ । અનાવરણિકો બુદ્ધભૂમૌ ।
ચિત્તોત્પાદવિનિશ્ચયે ચત્ત્વારઃ શ્લોકાઃ ।
કરુણામૂલ ઇષ્ટો ઽસૌ સદાસત્ત્વહિતાશયઃ ।
ધર્માધિમોક્ષસ્તજ્જ્ઞાનપર્યેષ્ટ્યાલમ્બનસ્તથા

ઉત્તરચ્છન્દયાનો ઽસૌ પ્રતિષ્ઠાશીલસંવૃતિઃ ।
ઉત્થાપના વિપક્ષસ્ય પરિપન્થો ઽધિવાસના

શુભવૃદ્ધ્યનુસંસો ઽસૌ પુણ્યજ્ઞાનમયઃ સ હિ ।
સદાપારમિતાયોગનિર્યાણશ્ચ સ કથ્યતે

ભૂમિપર્યવસાનો ઽસૌ પ્રતિસ્વં તત્પ્રયોગતઃ ।
વિજ્ઞેયો બોધિસત્ત્વાનાં ચિત્તોત્પાદવિનિશ્ચયઃ

તથાયં વિનિશ્ચયઃ । કિંમૂલ એષ ચતુવિર્ધો બોધિસત્ત્વાનાં ચિત્તોત્પાદઃ કિમાશયઃ કિમધિમોક્ષઃ કિમાલમ્બનઃ કિંયાનઃ કિંપ્રતિષ્ઠઃ કિમાદીનવઃ કિમનુશંસઃ કિંનિર્યાણઃ ( મ્સ_બગ્છિ 16 ) કિંપર્યવસાન ઇતિ । આહ । કરુણામૂલઃ । સદાસત્ત્વહિતાશયઃ । મહાયાનધર્માધિમોક્ષઃ । તજ્જ્ઞાનપર્યેષ્ટ્યાકારેણ તજ્જ્ઞાનાલમ્બનાત્ [નઃ] । ઉત્તરોત્તરચ્છન્દયાનઃ । બોધિસત્ત્વશીલસંવરપ્રતિષ્ઠઃ । પરિપન્થ આદીનવઃ । કઃ પુનસ્તત્પરિપન્થો વિપક્ષસ્યાન્યયાનચિત્તસ્યોત્થાપનાધિવાસના વા । પુણ્યજ્ઞાનમયકુશલધર્મવૃદ્ધ્યનુશંસઃ । સદાપારમિતાભ્યાસનિર્યાણઃ । ભૂમિપર્યવસાનશ્ચ પ્રતિસ્વં ભૂમિપ્રયોગાત્ । યસ્યાં ભૂમૌ યઃ પ્રયુક્તસ્તસ્ય તદ્ભૂમિપર્યવસાનઃ ।
સમાદાનસાંકેતિકચિત્તોત્પાદે શ્લોકઃ ।
મિત્રબલાદ્ હેતુબલાન્મૂલબલાચ્છ્રૂ તબલાચ્છુભાભ્યાસાત્ ।
અદૃઢદૃઢોદય ઉક્તશ્ચિત્તોત્પાદઃ પરાખ્યાનાત્

યો હિ પરાખ્યાનાચ્ચિત્તોત્પાદઃ પરવિજ્ઞાપનાત્સ ઉચ્યતે સમાદાનસાંકેતિકઃ । સ પુનર્મિત્રબલાદ્વા ભવતિ કલ્યાણમિત્રાનુરોધાત્ । હેતુબલાદ્વા ગોત્રસામર્થ્યાત્ । કુશલમૂલદ્વાતીત[તદ્ગોત્ર]પુષ્ટિતઃ । શ્રુતબલાદ્વા તત્ર તત્ર ધર્મપર્યાયે ભાષ્યમાણે બહૂનાં બોધિચિત્તોત્પાદાત્ । શુભાભ્યાસાદ્વા દૃષ્ટ ઇવ ધર્મે સતતશ્રવણોદ્ગ્રહણધારણાદિભિઃ । સ પુનર્મિત્રબલાદદૃઢોદયો વેદિતવ્યઃ । હેત્વાદિબલાદ્ દૃઢોદયઃ ।
પારમાર્થિકચિત્તોત્પાદે સપ્ત શ્લોકાઃ ।
સૂપાસિતસંબુદ્ધે સુસંભૂતજ્ઞાનપુણ્યસંભારે ।
ધર્મેષુ નિર્વિકલ્પજ્ઞાનપ્રસવાત્પરમતાસ્ય

ધર્મેષુ ચ સત્ત્વેષુ ચ તત્કૃત્યેષૂત્તમે ચ બુદ્ધત્વે ।
સમચિત્તોપા[ત્તોપ]લમ્ભાત્પ્રામોદ્યવિશિષ્ટતા તસ્ય

જન્મૌદાર્યં તસ્મિન્નુત્સાહઃ શુદ્ધિરાશયસ્યાપિ ।
કૌશલ્યં પરિશિષ્ટે નિર્યાણં ચૈવ વિજ્ઞેયમ્

ધર્માધિમુક્તિબીજાત્પારમિતાશ્રેષ્ઠમાતૃતો જાતઃ ।
ધ્યાનમયે સુખગર્ભે કરુણા સંવર્ધિકા ધાત્રી

ઔદાર્યં વિજ્ઞેયં પ્રણિધાનમહાદશાભિનિર્હારાત્ ।
ઉત્સાહો બોદ્ધવ્યો દુષ્કરદીર્ઘાધિકાખેદાત્

આસન્નબોધિબોધાત્તદુપાયજ્ઞાનલાભતશ્ચાપિ ।
આશયશુદ્ધિર્જ્ઞેયા કૌશલ્યં ત્વન્યભૂમિગતમ્

નિર્યાણં વિજ્ઞેયં યથાવ્યવસ્થાનમનસિકારેણ ।
તત્કલ્પનતાજ્ઞાનાદવિકલ્પનયા ચ તસ્યૈવ

પ્રથમેન શ્લોકેનોપદેશપ્રતિપત્ત્યધિગમવિશેષૈઃ પારમાર્થિકત્વં ચિત્તોત્પાદસ્ય દર્શયતિ । સ ચ પારમાર્થિકશ્ચિત્તોત્પાદઃ પ્રમુદિતાયાં ભૂમાવિતિ [પ્રમુદિતાભૂમિઃ] । પ્રામોદ્યવિશિષ્ટતાયાસ્તત્ર કારણં દર્શયતિ । તત્ર ધર્મેષુ સમચિત્તતા ધર્મનૈરાત્મ્યપ્રતિબોધાત્ । સત્ત્વેષુ સમચિત્તતા આત્મપરસમતોપગમાત્ । સત્ત્વકૃત્યેષુ સમચિત્તતા આત્મન ઇવ તેષાં દુઃખક્ષયાકાઙ્ક્ષણાત્ । બુદ્ધત્વે સમચિત્તતા તદ્ધર્મધાતોરાત્મન્યભેદપ્રતિબોધાત્ । તસ્મિન્નેવ ચ પારમાર્થિકચિત્તોત્પાદે ષડર્થા વેદિતવ્યાઃ । જન્મ ઔદાર્યમુત્સાહ આશયશુદ્ધિઃ પરિશિષ્ટકૌશલ્યં નિર્યાણં ચ । તત્ર જન્મ બીજમાતૃગર્ભધાત્રીવિશેષાદ્વેદિતવ્યમ્ । ઔદાર્યં દશમહાપ્રણિધાનાભિનિર્હારાત્ । ઉત્સાહો દીર્ઘકાલિકદુષ્કરાખેદાત્ । આશયશુદ્ધિરાસન્નબોધિજ્ઞાનાત્તદુપાયજ્ઞાનલાભાચ્ચ । પરિશિષ્ટકૌશલ્યમન્યાસુ ભૂમિષુ કૌશલ્યમ્ । નિર્યાણં યથાવ્યવસ્થાનભૂમિમનસિકારેણ । કથં મનસિકારેણ, તસ્ય ભૂમિવ્યવસ્થાનસ્ય કલ્પનાજ્ઞાનાત્કલ્પનામાત્રમેતદિતિ । તસ્યૈવ ચ કલ્પનાજ્ઞાનસ્યાવિકલ્પનાત્ ।
ઔપમ્યમાહાત્મ્યે ષટ્ શ્લોકાઃ ।
પૃથિવીસમ ઉત્પાદઃ કલ્યાણસુવર્ણસંનિભશ્ચાન્યઃ ।
શુક્લનવચન્દ્રસદૃશો બહ્નિપ્રખ્યો ઽપરોચ્છ્રાયઃ [જ્ઞેયઃ]

ભૂયો મહાનિધાનવદન્યો રત્નાકરો યથૈવાન્યઃ ।
સાગરસદૃશો જ્ઞેયો વજ્રપ્રખ્યો ઽચલેન્દ્રનિભઃ

ભૈષજ્યરાજસદૃશો મહાસુહૃત્સંનિભો ઽપરો જ્ઞેયઃ ।
ચિન્તામણિપ્રકાશો દિનકરસદૃશો ઽપરો જ્ઞેયઃ

ગન્ધર્વમધુરઘોષવદન્યો રાજોપમો ઽપરો જ્ઞેયઃ ।
કોષ્ઠાગારપ્રખ્યો મહાપથસમસ્તથૈવાન્યઃ

યાનસમો વિજ્ઞેયો ગન્ધર્વસમશ્ચ વેતસગ[ચેતસઃ]પ્રભવઃ ।
આનન્દશબ્દસદૃશો મહાનદીશ્રોત[સ્ત્રોતઃ]સદૃશશ્ચ

મેઘસદૃશશ્ચ કથિતશ્ચિત્તોત્પાદો જિનાત્મજાનાં હિ ।
તસ્માત્તથા ગુણાઢ્યં ચિત્તં મુદિતૈઃ સમુત્પાદ્યમ્

પ્રથમચિત્તોત્પાદો બોધિસત્ત્વાનાં પૃથિવીસમઃ સર્વબુદ્ધધર્મતત્સંભારપ્રસવરસ્ય પ્રતિષ્ઠાભૂતત્વાત્ । આશયસહગતશ્ચિત્તોત્પાદઃ કલ્યાણસુવર્ણસદૃશો હિતસુખાધ્યાશયસ્ય વિકારાભજનાત્ । પ્રયોગસહગતઃ શુક્લપક્ષનવચન્દ્રોપમઃ કુશલધર્મવૃદ્ધિગમનાત્ । અધ્યાશયસહગતો બહ્નિસદૃશ ઇન્ધનાકરવિશેષેણેવાગ્નિસ્તસ્યોત્તરોત્તરવિશેષાધિગમનાત્ । વિશેષાધિગમાશયો હ્યધ્યાશયઃ । દાનપારમિતાસહગતો મહાનિધનોપમ આમિષસંભોગેનાપ્રમેયસત્ત્વસંતર્પણાદક્ષયત્વાચ્ચ । શીલપારમિતાસહગતો રત્નાકરોપમઃ સર્વગુણરત્નાનાં તતઃ પ્રસવાત્ । ક્ષાન્તિપારમિતાસહગતઃ સાગરોપમઃ સર્વાનિષ્ટોપરિપાતૈરક્ષોભ્યત્વાત્ । વીર્યપારમિતાસહગતો વજ્રોપમો દૃઢત્વાદભેદ્યતયા । ધ્યાનપારમિતાસહગતઃ પર્વતરાજોપમો નિષ્કમ્પત્વાદવિક્ષેપતઃ । પ્રજ્ઞાપારમિતાસહગતો ભૈષજ્યરાજોપમઃ સર્વક્લેશજ્ઞેયાવરણવ્યાધિપ્રશમનાત્ । અપ્રમાણસહગતો મહાસુહૃત્સંનિભઃ સર્વાવસ્થં સત્વાનુપેક્ષકત્વાત્ । અભિજ્ઞાસહગતશ્ચિન્તામણિસદૃશો યથાધિમોક્ષં તત્ફલસમૃદ્ધેઃ । સંગ્રહવસ્તુસહગતો દિનકરસદૃશો વિનેયસસ્યપરિપાચનાત્ । પ્રતિસંવિત્સહગતો ગન્ધર્વમધુરઘોષોપમો વિનેયાવર્જકધર્મદેશકત્વાત્ । પ્રતિશરણસહગતો મહારાજોપમો ઽવિપ્રણાશહેતુત્વાત્ । પુણ્યજ્ઞાનસંભારસહગતઃ કોષ્ઠાગારોપમો બહુપુણ્યજ્ઞાનસંભારકોષસ્થાનત્વાત્ । બોધિપક્ષસહગતો મહારાજપથોપમઃ સર્વાર્યપુદ્ગલયાતાનુયતત્વાત્ । શમથવિપશ્યનાસહગતો યાનોપમઃ સુખવહનાત્ । ધારણા-પ્રતિભાનસહગતો ગન્ધર્વોપમઃ ઉદકધારણાક્ષયોદ્ભેદસાધર્મ્યેણ શ્રુતાશ્રુતધર્માર્થધારણાક્ષયોદ્ભેદતઃ । ધર્મોદ્દાનસહગત આનન્દશબ્દસદૃશો મોક્ષકામાનાં વિનેયાનાં પ્રિયશ્રાવણાત્ । એકાયનમાર્ગસહગતો નદીશ્રો[સ્રો]તઃ સમઃ સ્વરસવાહિત્વાત્ । અનુત્પત્તિકધર્મક્ષાન્તિલાભે એકાયનત્વં તદ્ભૂમિગતાનાં બોધિસત્ત્વાનામભિન્નકાર્યક્રિયાત્વાત્ । ઉપાયકૌશલ્યસહગતો મેઘોપમઃ સર્વસત્ત્વાર્થક્રિયાતદધીનત્વાત્તુષિતભવનવાસાદિસંદર્શનતઃ । યથા મેઘાત્સર્વભાજનલોકસંપત્ત્યઃ । એષ ચ દ્વાવિંશત્યુપમશ્ચિત્તોત્પાદ આર્યાક્ષયમતિસૂત્રે ઽક્ષગતાનુસારેણાનુગન્તવ્યઃ ।
ચિત્તાનુત્પાદપરિભાષાયાં શ્લોકઃ ।
પરાર્થચિત્તાત્તદુપાયલાભતો મહાભિસંધ્યર્થસુતત્વદર્શનાત્ ।
મહાર્હચિત્તોદયવર્જિતા જનાઃ શમં ગમિષ્યન્તિ વિહાય તત્સુખમ્

તેન ચિત્તોત્પાદેન વર્જિતાઃ સત્ત્વાશ્ચતુર્વિધં સુખં ન લભન્તે યદ્બોધિસત્ત્વાનાં પરાર્થચિન્તનાત્સુખમ્ । ( મ્સ_બગ્છિ 19 ) યચ્ચ પરાર્થોપાયલાભાત્ । યચ્ચ મહાભિસંધ્યર્થસંદર્શનાત્ ગમ્ભીરમહાયાનસ્વતો[સૂત્રા]ભિપ્રાયિકાર્થવિબોધતઃ । યચ્ચ પરમતત્ત્વસ્ય ધર્મનૈરાત્મ્યસ્ય સંદર્શનાત્સુખમ્ ।
ચિત્તોત્પાદપ્રશંસાયાં દુર્ગતિપરિખેદનિર્ભયતામુપાદાય શ્લોકઃ ।
સહોદયાચ્ચિત્તવરસ્ય ધીમતઃ સુસંવૃતં ચિત્તમનન્તદુષ્કૃતાત્ ।
સુખેન દુઃખેન ચ મોદતે સદા શુભી કૃપાલુશ્ચ વિવર્ધન[યન્] દ્વયમ્

તસ્ય ચિત્તવરસ્ય સહોદયાબ્દોધિસત્ત્વસ્ય સુસંવૃતં ચિત્તં ભવત્યનન્તસત્ત્વાધિષ્ઠાનાદ્ દુષ્કૃતાદતો ઽસ્ય દુર્ગતિતો ભયં ન ભવતિ । સ ચ દ્વયં વર્ધયન્ શુભં ચ કર્મ-કૃપાં ચ નિત્યં ચ શુભી ભવતિ કૃપાલુશ્ચ તેન સદા મોદતે । સુખેનાપિ શુભિત્વાત્ । દુઃખેનાપિ પરાર્થક્રિયાનિમિત્તેન કૃપાલુત્વાત્ । અતો ઽસ્ય બહુકર્ત્તવ્યતાપરિખેદાદપિ ભયં ન ભવતિ ।
અકરણસંવરલાભે શ્લોકઃ ।
યદાનપેક્ષઃ સ્વશરીરજીવિતે પરાર્થમભ્યેતિ પરં પરિશ્રમમ્ ।
પરોપઘાતેન તથાવિધઃ કથં સ દુષ્કૃતે કર્મણિ સંપ્રવર્ત્સ્યતિ

અસ્ય પિણ્ડાર્થો યસ્ય પર એવ પ્રિયતરો નાત્મા પરાર્થં સ્વશરીરજીવિતે નિરપેક્ષત્વાત્ । સ કથમાત્માર્થં પરોપઘાતેન દુષ્કૃતે કર્મણિ પ્રવર્ત્સ્યતીતિ ।
ચિત્તાવ્યાવૃત્તૌ શ્લોકૌ ।
માયોપમાન્વીક્ષ્ય સ સર્વધર્માનુદ્યાનયાત્રામિવ ચોપપત્તીઃ ।
ક્લેશાચ્ચ દુઃખાચ્ચ બિભેતિ નાસૌ સંપત્તિકાલે ઽથ વિપત્તિકાલે

સ્વકા ગુણાઃ સત્ત્વહિતાચ્ચ મોદઃ સંચિન્ત્યજન્મર્દ્ધિવિકુર્વિતં ચ ।
વિભૂષણં ભોજનમગ્રભૂમિઃ ક્રીડારતિર્નિત્યકૃપાત્મકાનામ્

માયોપમસર્વધર્મેક્ષણાત્સ બોધિસત્ત્વઃ સંપત્તિકાલે ક્લેશેભ્યો ન વિભેતિ । ઉદ્યાનયાત્રોપમોપપત્તીક્ષણાત્ વિપત્તિકાલે દુઃખાન્ન બિભેતિ । તસ્ય કુતો ભયાબ્દોધિચિત્તં વ્યાવર્તિષ્યતે । અપિ ચ સ્વગુણા મણ્ડનં બોધિસત્ત્વાનામ્ । પરહિતાત્પ્રીતિર્ભોજનમ્ । સંચિન્ત્યોપપત્તિરુદ્યાનભૂમિઃ । ઋદ્ધિવિકુર્વિતં ક્રીડારતિર્બોધિસત્ત્વાનામેવાસ્તિ । નાબોધિસત્ત્વાનામ્ । તેષાં કથં ચિત્તં વ્યાવર્તિષ્યતે ।
દુઃખત્રાસપ્રતિષેધે શ્લોકઃ ।
પરાર્થમુદ્યોગવતઃ કૃપાત્મનો હ્યવીચિરપ્યેતિ યતો ઽસ્ય રમ્યતામ્ ।
કુતઃ પુનસ્ત્રસ્યતિ તાદૃશો ભવન્ પરાશ્રયૈર્દુઃખસમુદ્ભવૈર્ભવે

અપિ ચ યસ્ય પરાર્થમુદ્યોગવતઃ કરુણાત્મકત્વાદવીચિરપિ રમ્યઃ સ કથં પરાર્થનિમિત્તૈર્દુઃખોત્પાદૈર્ભવે પુનસ્ત્રાસમાપત્સ્યતે । યતો ઽસ્ય દુઃખાત્ત્રાસઃ સ્યાચ્ચિત્તસ્ય વ્યાવૃત્તિર્ભવતિ ।
સત્ત્વોપેક્ષાપ્રતિષેધે શ્લોકઃ ।
મહાકૃપાચાર્યસદોષિતાત્મનઃ પરસ્ય દુઃખૈરુપતપ્તચેતસઃ ।
પરસ્ય કૃત્યે સમુપસ્થિતે પુનઃ પરૈઃ સમાદાપનતો ઽતિલજ્જના

યસ્ય મહાકરુણાચાર્યેણ નિત્યોષિતઃ આત્મા પરદુઃખૈશ્ચ દુઃખિતં ચેતસ્તસ્યોત્પન્ને પરાર્થં કરણીયે યદિ પરૈઃ કલ્યાણમિત્રૈઃ સમાદાપના કર્તવ્યા ભવતિ અતિલજ્જના ।
કૌશીદ્યપરિભાષાયાં શ્લોકઃ ।
શિરસિ વિનિહિતોચ્ચસત્ત્વભારઃ શિથિલગતિર્નહિ શોભતે ઽગ્રસત્ત્વઃ ।
સ્વપરવિવિધબન્ધનાતિબદ્ધઃ શતગુણમુત્સહમર્હતિ પ્રકર્ત્તુમ્