મહાયાનસૂત્રાલંકાર · અધ્યાય 3

અત્ર શરણગમનસ્થાં મહાર્થતાં સ્વપરાર્થપ્રતિપત્તિભ્યાં દર્શયતિ । સ્વાર્થપ્રતિપત્તિઃ પુનર્બહુપ્રકારાપ્રમેયગુણવૃદ્ધ્યા । અપ્રમેયત્વં તર્કસંખ્યાકાલાપ્રમેયતયા વેદિતવ્યમ્ । ન હિ સા ગુણવૃદ્ધિસ્તર્કેણ પ્રમેયા ન સંખ્યયા ન કાલેનાત્યન્તિકત્વાત્ । પરાર્થપ્રતિપત્તિરાશયતશ્ચ કરુણાસ્ફુરણેન પ્રયોગતશ્ચ મહાયાનધર્મપ્રથનેન । મહાયાનં હિ મહાર્યદૃશાં ધર્મઃ ।
॥ મહાયાનસૂત્રાલંકારે શરણગમનાધિકારો દ્વિતીયઃ ॥
તૃતીયો ઽધિકારઃ
ગોત્રપ્રભેદસંગ્રહશ્લોકઃ
સત્ત્વાગ્રત્વં સ્વભાવશ્ચ લિઙ્ગં ગોત્રપ્રભેદતા ।
આદીનવો ઽનુશંસશ્ચ દ્વિધૌપમ્યં ચતુર્વિધા

અનેન ગોત્રસ્યાસ્તિત્વમગ્રત્વં સ્વભાવો લિઙ્ગં ભેદ આદીનપ્રવો ઽનુશંસો દ્વિધૌપમ્યં ચેત્યેષ પ્રભેદઃ સંગૃહીતઃ । એતે ચ પ્રભેદાઃ પ્રત્યેકં ચતુર્વિધાઃ ।
અનેન ગોત્રાસ્તિત્વવિભાગે શ્લોકઃ ।
ધાતૂનામધિમુક્તેશ્ચ પ્રતિપત્તેશ્ચ ભેદતઃ ।
ફલભેદોપલબ્ધેશ્ચ ગોત્રાસ્તિત્વં નિરૂપ્યતે

નાનાધાતુકત્વાત્સત્ત્વાનામપરિમાણો ધાતુપ્રભેદો યથોક્તમક્ષરાશિસૂત્રે । તસ્માદેવંજાતીયકો ઽપિ ધાતુભેદઃ પ્રત્યેતવ્યઃ ઇતિ । અસ્તિ યાનત્રયે ગોત્રભેદઃ । અધિમુક્તિભેદો ઽપિ સત્ત્વાનામુપલભ્યતે । પ્રથમત એવ કસ્યચિત્ ક્વચિદેવ યાને ઽધિમુક્તિર્ભવતિ । સો ઽન્તરેણ ગોત્રભેદં ન સ્યાત્ । ઉત્પાદિતાયામપિ ચ પ્રત્યયવશેનાધિમુક્તૌ પ્રતિપત્તિભેદ ઉપલભ્યતે કશ્ચિન્નિર્બોઢા ભવતિ કશ્ચિન્નેતિ સો ઽન્તરેણ ગોત્રપ્રભેદં ન સ્યાત્ । ફલભેદશ્ચોપલભ્યતે હીનમધ્યવિશિષ્ટા બોધયઃ । સો ઽન્તરેણ ગોત્રભેદં ન સ્યાત્ બીજાનુરૂપત્વાત્ ફલસ્ય ।
અગ્રત્વવિભાગે શ્લોકઃ ।
ઉદગ્રત્વે ઽથ સર્વત્વે મહાર્થત્વે ઽક્ષયાય ચ ।
શુભસ્ય તન્નિમિત્તત્વાત્ ગોત્રગ્રત્વં વિધીયતે

અત્ર ગોત્રસ્ય ચતુર્વિધેન નિમિત્તત્વેનાગ્રત્વં દર્શયતિ । તદ્ધિ ગોત્રં કુશલમૂલાનામુદગ્રત્વે નિમિત્તં, સર્વત્વે, મહાર્થત્વે, અક્ષયત્વે ચ । ન હિ શ્રાવકાણાં તથોદગ્રાણિ કુશલમૂલાનિ, ન ચ સર્વાણિ સન્તિ, બલવૈશારદ્યાદ્યભાવાત્ । ન ચ મહાર્થાન્યપરાર્થત્વાત્ । ન ચાક્ષયાણ્યનુપધિશેષનિર્વાણાવસાનત્વાત્ ।
લક્ષણવિભાગે શ્લોકઃ ।
પ્રકૃત્યા પરિપુષ્ટં ચ આશ્રયશ્ચાશ્રિતં ચ તત્ ।
સદસચ્ચૈવ વિજ્ઞેયં ગુણોત્તારણતાર્થતઃ

એતેન ચતુર્વિધં ગોત્રં દર્શયતિ । પ્રકૃતિસ્થં સમુદાનીતમાશ્રયસ્વભાવમાશ્રિતસ્વભાવં ચ તદેવ યથાક્રમમ્ । તત્પુનર્હેતુભાવેન સત્ ફલભાવેનાસત્ ગુણોત્તારણાર્થેન ગોત્રં વેદિતવ્યં ગુણા ઉત્તરન્ત્યસ્માદુદ્ભવન્તીતિ કૃત્વા ।
લિઙ્ગવિભાગે શ્લોકઃ ।
કારુણ્યમધિમુક્તિશ્ચ ક્ષાન્તિશ્ચાદિપ્રયોગતઃ ।
સમાચારઃ શુભસ્યાપિ ગોત્રલિઙ્ગં નિરૂપ્યતે

ચતુર્વિધં લિઙ્ગં બોધિસત્ત્વગોત્રે । આદિપ્રયોગત એવ કારુણ્યં સત્ત્વેષુ । અધિમુક્તિર્મહાયાનધર્મે । ક્ષાન્તિર્દુષ્કરચર્યાયાં સહિષ્ણુતાર્થેન । સમાચારશ્ચ પારમિતામયસ્ય કુશલસ્યેતિ ।
પ્રભેદવિભાગે શ્લોકઃ ।
નિયતાનિયતં ગોત્રમહાર્યં હાર્યમેવ ચ ।
પ્રત્યયૈર્ગોત્રભેદો ઽયં સમાસેન ચતુર્વિધઃ

સમાસેન ચતુર્વિધં ગોત્રં નિયતાનિયતં તદેવ યથાક્રમં પ્રત્યયૈરહાર્યં હાર્યં ચેતિ ।
આદીનવવિભાગે શ્લોકઃ ।
ક્લેશાભ્યાસઃ કુમિત્રત્વં વિઘાતઃ પરતન્ત્રતા ।
ગોત્રસ્યાદીનવો જ્ઞેયઃ સમાસેન ચતુર્વિધઃ

બોધિસત્ત્વગોત્રે સમાસેન ચતુર્વિધ આદીનવો યેન ગોત્રસ્થો ઽગુણેષુ પ્રવર્તતે । ક્લેશબાહુલ્યમ્, અકલ્યાણમિત્રતા, ઉપકરણવિઘાતઃ, પારતન્ત્ર્યં ચ ।
અનુશંસવિભાગે શ્લોકઃ ।
ચિરાદપાયગમનમાશુમોક્ષશ્ચ તત્ર ચ ।
તનુદુઃખોપસંવિત્તિઃ સોદ્વેગા સત્ત્વપાચના

ચતુર્વિધો બોધિસત્ત્વસ્ય ગોત્રે ઽનુશંસઃ । ચિરેણાપાયાન્ ગચ્છતિ । ક્ષિપ્રં ચ તેભ્યો મુચ્યતે । મૃદુકં ચ દુઃખં તેષૂપપન્નઃ પ્રતિસંવેદયતે । સંવિગ્નચેતાસ્તદુપપન્નાંશ્ચ સત્ત્વાન્કરુણાયમાનઃ પરિપાચયતિ ।
મહાસુવર્ણગોત્રૌપમ્યે શ્લોકઃ ।
સુવર્ણગોત્રવત્ જ્ઞેયમમેયશુભતાશ્રયઃ ।
જ્ઞાનનિર્મલતાયોગપ્રભાવાણાં ચ નિશ્રયઃ

મહાસુવર્ણગોત્રં હિ ચતુર્વિધસ્ય સુવર્ણસ્યાશ્રયો ભવતિ । પ્રભૂતસ્ય, પ્રભાસ્વરસ્ય, નિર્મલસ્ય, કર્મણ્યસ્ય ચ । તત્સાધર્મ્યેણ બોધિસત્ત્વગોત્રમપ્રમેયકુશલમૂલાશ્રયઃ । જ્ઞાનાશ્રયઃ । ક્લેશનૈર્મલ્યાપ્રાપ્ત્યાશ્રયઃ । અભિજ્ઞાદિપ્રભાવાશ્રયશ્ચ । તસ્માન્મહાસુવર્ણગોત્રોપમં વેદિતવ્યમ્ ।
મહારત્નગોત્રૌપમ્યે શ્લોકઃ ।
સુરત્નગોત્રવજ્જ્ઞેયં મહાબોધિનિમિત્તતઃ ।
મહાજ્ઞાનસમાધ્યાર્યમહાસત્ત્વાર્થનિશ્રયાત્

મહારત્નગોત્રં હિ ચતુર્વિધરત્નાશ્રયો ભવતિ । જાત્યસ્ય વર્ણસંપન્નસ્ય સંસ્થાનસંપન્નસ્ય પ્રમાણસંપન્નસ્ય ચ । તદુપમં બોધિસત્ત્વગોત્રં વેદિતવ્યમ્, મહાબોધિનિમિત્તત્વાત્, મહાજ્ઞાનનિમિત્તત્વાત્, આર્યસમાધિનિમિત્તત્વાત્, ચિત્તસ્ય હિ સંસ્થિતિઃ સમાધિઃ, મહાસત્ત્વપરિપાકનિમિત્તત્વાચ્ચ બહુસત્ત્વપરિપાચનાત્ ।
અગોત્રસ્થવિભાગે શ્લોકઃ ।
ઐકાન્તિકો દુશ્ચરિતે ઽસ્તિ કશ્ચિત્ કશ્ચિત્ સમુદ્ઘાતિતશુક્લધર્મા ।
અમોક્ષભાગીયશુભો ઽસ્તિ કશ્ચિન્ નિહીનશુક્લો ઽસ્ત્યપિ હેતુહીનઃ

અપરિનિર્વાણધર્મક એતસ્મિન્નગોત્રસ્થો ઽભિપ્રેતઃ । સ ચ સમાસતો દ્વિવિધઃ । તત્કાલાપરિનિર્વાણધર્મા અત્યન્તં ચ । તત્કાલાપરિનિર્વાણધર્મા ચતુર્વિધઃ । દુશ્ચરિતૈકાન્તિકઃ, સમુચ્છિન્નકુશલમૂલઃ, અમોક્ષભાગીયકુશલમૂલઃ, હીનકુશલમૂલશ્ચાપરિપૂર્ણસંભારઃ । અત્યન્તાપરિનિર્વાણધર્મા તુ હેતુહિનો યસ્ય પરિનિર્વાણગોત્રમેવ નાસ્તિ ।
પ્રકૃતિપરિપુષ્ટગોત્રમાહાત્મ્યે શ્લોકઃ ।
ગામ્ભીર્યૌદાર્યવાદે પરહિતકરણાયોદિતે દીર્ઘધર્મે
અજ્ઞાત્વૈવાધિમુક્તિર્ભવતિ સુવિપુલા સંપ્રપત્તિક્ષમા ચ ।
સંપત્તિશ્ચાવસાને દ્વયગતપરમા યદ્ભવત્યેવ તેષાં
તજ્જ્ઞેયં બોધિસત્ત્વપ્રકૃતિગુણવતસ્તત્પ્રપુષ્ટાચ્ચ ગોત્રાત્

યદ્ગાભી[મ્ભી]ર્યોદાર્યવાદિનિ પરહિતક્રિયાર્થમુક્તે વિસ્તીર્ણે મહાયાનધર્મે ગામ્ભીર્યૌદાર્યાર્થમજ્ઞાત્વૈવાધિમુક્તિર્વિપુલા ભવતિ, પ્રતિપત્તૌ ચોત્સાહઃ [ચાખેદઃ] સંપત્તિશ્ચાવસાને મહાબોધિર્દ્વયગતાયાઃ ( મ્સ_બગ્છિ 14 ) સંપત્તેઃ પરમા, તત્પ્રકૃત્યા ગુણવતઃ પરિપુષ્ટસ્ય ચ બોધિસત્ત્વગોત્રસ્ય માહાત્મ્યં વેદિતવ્યમ્ । દ્વયગતા ઇતિ દ્વયે લૌકિકાઃ શ્રાવકાશ્ચ । પરમેતિ વિશિષ્ટા ।
ફલતો ગોત્રવિશેષણે શ્લોકઃ ।
સુવિપુલગુણબોધિવૃક્ષવૃદ્ધ્યૈ ઘનસુખદુઃખશમોપલબ્ધયે ચ ।
સ્વપરહિતસુખક્રિયા ફલત્વાદ્ ભવતિ સમુદગ્ર[સમૂલમુદગ્ર]ગોત્રમેતત્